मित्रहो, नुकताच वयाच्या सत्तरीत प्रविष्ट झालेलो आहे. जगरहाटीच्या दृष्टीने आता ‘म्हातारपण’ आलेले असले, तरी आपले हिरवेपण जपत काहीतरी शिकत राहण्याच्या प्रयत्नाला आणखी एक वळण मिळत आहे, त्याचा हा आढावा. लहान वयात सुरू झालेला माझा चित्रकलेचा छंद अजून चालत आलेला आहे. या दीर्घ काळात विविध माध्यमे हाताळत जे प्रयोग केले, त्यातून हळूहळू स्वतःची विशिष्ट शैली विकसित करता येऊन तशी पुष्कळ चित्रे रंगवली, त्यापैकी दोन प्रातिनिधिक चित्रे - . चित्र १. माध्यम: तैलरंग 33X33 इंच. (‘अलकाझी फाउंडेशन फॉर आर्ट्स’ संग्रहात) . चित्र २. माध्यम: तैलरंग 33X42 इंच मात्र हे सगळे करण्यात काहीतरी सुप्त मनात दडलेले, जिव्हाळ्याचे असे करणे राहून गेलेले आहे, अशी हुरहुर गेल्या दोन-तीन वर्षांत प्रबळ होऊ लागली. मग ते नेमके काय, हा विचार करताना लक्षात आले की अगदी तरुण वयात इंदौर, मुंबई आणि बडोद्यातल्या चित्रसंग्रहातली, तसेच लायब्ररीतील पुस्तकांमधून पाश्चात्त्य कलासंग्रहालयातली चित्रे बघून आपण अतिशय भारावून गेलेलो होतो, आणि तशी चित्रे रंगवून त्यांनी आपल्या घराच्या भिंती भरून टाकाव्यात, घराचेच ‘म्युझियम’ बनवावे, असे अतिशय उत्कट स्वप्न आपण उरी बाळगले होते. १९६७च्या सुमारास इंदौरला लायब्ररीतील पुस्तकांमध्ये बघितलेली काही चित्रे अजूनही आठवतात. . चित्र ३. शीर्षक: The Blind Girl (1856) चित्रकार - John Everett Millais. या चित्रातली अंध मुलगी आपल्या बहिणीकडून आकाशातल्या इंद्रधनुष्याचे, आजूबाजूच्या रम्य परिसराचे वर्णन ऐकत आहे. नुकताच पाऊस पडून गेलेला असल्याने हवेतले ताजेपण, गारवा, त्यात उबदार वाटणारे उन्ह, आसमंतात दरवळणारा गवताचा सुगंध, पक्ष्यांचे आवाज, जवळच वाहणाऱ्या झऱ्याची खळखळ हे सगळे अनुभवताना ती उन्मनी स्थितीत गेलेली वाटते. घट्ट गुंफून ठेवलेल्या हातातूनही तिची भावनोत्कटता जाणवते आहे. या दोघींची फाटकी वस्त्रे, अंध मुलीच्या गळ्यात अडकवलेल्या कागदावरील “PITY THE BLIND” हा मजकूर आणि तिच्याकडे असलेले concertina हे लहानसे वाद्य (- ते वाजवत, गाणी म्हणत दारोदार फिरून त्यांची गुजराण होत असावी का?) यावरून त्यांच्या परिस्थितीची कल्पना येते. या कठीण, प्रतिकूल परिस्थितीतही जपलेली आशा, निरागसता आणि समाधान हे तिच्या चेहऱ्यावरील भावांवरून जसे जाणवते, तसेच ते काळ्या मेघांनी भरलेले आकाश आणि त्यात अवतरलेले सुंदर दुहेरी इंद्रधनुष्य या संकेतातूनही व्यक्त होते. राजेरजवाड्यांची भव्य वैभवशाली चित्रे रंगवण्याच्या त्या काळात असे चित्र रंगवणे हेसुद्धा एक विशेषच. पाश्चात्त्य संस्कृतीतली एक कौतुकास्पद गोष्ट म्हणजे प्रत्येक गोष्टीची लेखी नोंद करून ठेवणे. उदाहरणार्थ, या चित्रातील निसर्ग इंग्लंडातील Winchelsea (Sussex) या भागातील असून अंध मुलीच्या चित्रणासाठी Mathilda Proudfoot आणि लहान बहिणीसाठी Isabella Nicol या मुलींना मॉडेल म्हणून बसवून हे चित्र रंगवले होते. अंध मुलीने पेहेरलेली वस्त्रे एका वृद्धेकडून दोन दिवसांसाठी उसनी आणून त्याबद्दल तिला एक शिलिंग दिला होता, तसेच मुळात ज्या मुलीवरून या चित्राची कल्पना सुचली होती, ती मुलगी तरुण वयातच मृत्यू पावल्याचीही नोंद चित्रकाराची पत्नी Effie हिने करून ठेवलेली आहे. . चित्र ४. चित्रकार : Claude Lorrain (1600 - 1682) . चित्र ५. A Summer Night : (1887) चित्रकार - Albert Joseph Moore वयाच्या सोळाव्या वर्षी लायब्ररीत बघितलेल्या या चित्रावर मी फारच मोहित झालो होतो. त्यापूर्वी मी फक्त चांदोबा किंवा दिवाळी अंकांमधली चित्रेच काय ती बघितलेली असणार. असली एकाहून एक जबरदस्त चित्रे बघूनच माझा चित्रकार बनण्याचा निश्चय पक्का झाला असावा. पुढल्याच वर्षी मी कलाशाळेत प्रवेश घेतला. त्या काळी लायब्ररीत बसून या चित्रावरून प्रतिचित्र बनवणे शक्य झाले नव्हते, पण आपण ते वयाच्या सत्तरीत आल्यावर हाती घेऊ, अशी कल्पनाही तेव्हा आली नव्हती. जगभरातील प्रसिद्ध कला-संग्रहालयांमध्ये असलेली अशा प्रकारची यथार्थदर्शी चित्रे बहुतांश कलारसिकांना अतिशय आवडतात. या चित्रकलेविषयी थोडीशी माहिती करून घेऊ या. युरोपात ग्रीक-रोमन काळात कळसाला पोहोचलेली यथार्थदर्शी कला युरोपात ख्रिस्ती धर्माचा उदय होऊन त्याचे वर्चस्व वाढल्यावर मोठ्या प्रमाणावर नष्ट करण्यात आल्याने पुढील हजारेक वर्षे लुप्त झाली. पुढे चौदा-पंधराव्या शतकात पुन्हा एकदा यथार्थदर्शी कलेची वाटचाल सुरु झाली. इ.स. १५६३मध्ये फ्लॉरेन्समध्ये स्थापित Accademia e Compagnia delle Arti del Disegno, १६४८ साली पॅरिसमध्ये स्थापित Académie royale de peinture et de sculpture, १७६८ साली इंग्लंडात स्थापित Royal Academy of Arts तसेच जर्मनी, स्पेन, रशिया, आणि इतर युरोपीय देशांमधील विविध संस्थांमधून शिकलेल्या अनेक उत्तमोत्तम कलावंतांनी युरोपचे कलाविश्व समृद्ध केले. या कलेला सर्वसाधारणपणे ‘अ‍ॅकॅडेमिक कला’ असे म्हटले जाते. या पद्धतीच्या कलेचा झालेला चरम विकास Vermeer, Bouguereau, Ingres, Caravaggio, Alexandre Cabanel वगैरेंच्या चित्रांमधून दिसून येतो. . चित्र ६. “The Art of Painting” डच चित्रकार Johannes Vermeer याचे एक सुप्रसिद्ध चित्र. (१६६६) तीन वर्षांपूर्वी व्हिएन्नाच्या Kunsthistorisches Museum या संग्रहालयात फिरताना अवचितपणे हे चित्र समोर आल्यावर उन्मनी अवस्थेस पावलो होतो. मग संध्याकाळी बाहेर निघेपर्यंत पुन्हा पुन्हा या चित्रासमोर येऊन उभा राहत होतो. माझ्यामते Vermeer हा यथार्थदर्शी कलेतील सर्वात थोर कलावंत. . चित्र ७. चित्रकार - ‘त्रिन्दाद मास्तर’ - Antonio Xavier Trindade (1870 - 1935) युरोपातील थोर कलावंतांच्या तोडीचा माझ्यामते एकमेव भारतीय चित्रकार म्हणजे मुंबईच्या सर जमशेटजी जिजीभाई आर्ट स्कुलात शिकून पुढे १८९८ ते १९२६ या काळात तिथेच शिक्षक असलेले सुप्रसिद्ध ‘त्रिन्दाद मास्तर’. माझे नशीब एवढे थोर, की त्रिन्दाद यांची बरीच चित्रे एका योगायोगामुळे मला बघायला मिळाली. १९७६च्या सुमारास एकदा मुंबईला गेलेलो असताना माहीम स्टेशनावर उतरून अंदाजाने एका रस्त्यावरून समुद्राच्या दिशेने जाताना अचानक ‘Casa Bianca’ असे बंगल्याचे नाव आणि खाली ‘त्रिन्दाद’ नावाची पाटी दिसली. कोल्हापूरचे माधवराव बागल यांच्या ‘कला आणि कलावंत’ या पुस्तकातून त्रिन्दाद यांची ख्याती मी वाचलेली असली, तरी त्यांचे एकही चित्र तोवर बघायला मिळाले नव्हते. हिंमत करून फाटकातून आत जाऊन दार वाजवल्यावर एका तरुणीने ते उघडले. मी चित्रकला शिकत आहे वगैरे सांगितल्यावर तिने अगत्याने घरात लावलेली सगळी चित्रे दाखवली. मी अगदी थक्कच झालो, मग दर वेळी मुंबईला गेल्यावर तिथे जाऊन मनसोक्त चित्रे बघायचो. (आता ती चित्रे Fundacao Oriente Art Gallery पणजी, गोवा इथे आहेत, असे आत्ताच हा लेख लिहिताना जालावर शोध घेता समजले. आता तिथे जाणे आले) ‘अ‍ॅकॅडेमिक’ कलाशिक्षणात अनेक शतकातून विकसित होत गेलेल्या परंपरेचे महत्त्व असून या शिक्षणक्रमात सुरुवातीला व्हीनस, अपोलो वगैरे ग्रीक/रोमन मूर्तींवरून रेखाटन आणि शेडिंगचा अभ्यास तसेच स्थिरवस्तुचित्रण, व्यक्तिचित्रण वगैरेंच्या सरावातून हळूहळू चित्रकला साध्य करायची असते. चित्र रंगवताना सर्वात आधी रेखाटन अचूक होणे आवश्यक असते. त्यानंतर प्रमाणबद्धता, तोल, पर्स्पेक्टिव्ह, छाया-प्रकाश वगैरेंच्या मर्यादा सांभाळत, विविध रंगांच्या मिश्रणातून नेमक्या रंगच्छटा तयार करून योग्य त्या आकारांचे ब्रश वापरत मूळ रेखाचित्र हरवू न देता अनेक थरांमध्ये काम करत करत शेवटी हवा तो प्रभाव निर्माण करणे हे दीर्घ प्रयत्नातूनच साध्य होत असते. भारतात ब्रिटिश सरकारने मद्रास - कलकत्यात १८५४ आणि मुंबईत १८५७ साली या पद्धतीने शिकवणारी स्कूल ऑफ आर्ट सुरू केली. तत्पश्चात भारतातील विविध राजघराण्यांनी आपापल्या संस्थानात सुरु केलेल्या कला शाळांपैकी इंदौरचे महाराज तुकोजीराव होळकर यांच्या प्रेरणेने १९२७ साली चित्रकार दत्तात्रय दामोदर देवळालीकर यांनी स्थापित केलेल्या संस्थेत माझे कलाशिक्षण झाले. पुढे दिल्लीतले एक मोठे राष्ट्रीय म्यूझियम उभारण्यात सिंहाचा वाटा उचलण्याची संधी मला मिळाली (अलीकडे हे सहा मजली म्यूझियम आग लागून संपूर्णपणे नष्ट झाले) तसेच युरोप-अमेरिकेतली अनेक प्रख्यात म्युझियमे बघितली, त्यावर लेख लिहिले, तरी ‘घराचे म्युझियम’ बनवण्याचे स्वप्न मात्र अधुरेच राहिले होते. हे स्वप्न अधुरे राहण्याचे कारण काय, तर १९६८ सालचा एक प्रसंग. त्या दिवशी आपली काही चित्रे घेऊन इंदौरच्या चित्रशाळेचे प्राचार्य मनोहर किरकिरे यांना भेटलो होतो. ही चित्रे मी चांदोबा वगैरेतील चित्रांवरून काढलेली होती. चित्रे बघून किरकिरे मास्तर म्हणाले की "तुमचा हात चांगला आहे. उद्यापासून शिकायला या, मात्र आता यापुढे अशी दुसऱ्यांची चित्रे किंवा फोटो वगैरे बघून चित्रे काढायची नाहीत. इथे आम्ही तुम्हाला जे शिकवू ते मन लावून शिकायचे." मग काय, माझ्या आनंदाला पारावर राहिला नाही आणि मी शाळेत दाखल झालो. तिथे समोर मांडलेल्या वस्तू, बसलेल्या व्यक्ती वगैरे प्रत्यक्ष बघून अभ्यास करायचा असे. (त्या काळातील विविध आठवणींवर असलेला लेख इथे वाचता येईल)....दुवा: दुवा किरकिरे सर हे जुन्या पिढीतले उत्कृष्ट चित्रकार होते. समोरचे दृश्य हुबेहुब रंगवण्यात त्यांचा हातखंडा होता आणि विद्यार्थ्यांनी ती कला मनःपूर्वक अभ्यास करून आत्मसात करावी, अशी त्यांची तळमळ असे. ते प्राचार्य होते, तोवर त्यांनी शाळेतले ग्रंथसंग्रहालय कुलूपबंद करून ठेवलेले होते. पुस्तके बघून विद्यार्थी आपल्या कामापासून भरकटत जातात, असे त्यांचे मत होते. किरकिरे सर निवृत्त झाल्यावर प्राचार्य बनलेल्या चंद्रेश सक्सेना सरांचा कल काहीसा आधुनिकतेकडे झुकणारा होता. आधुनिक कलेचा पितामह Paul Cezanne हा त्यांचा आवडता फ्रेंच चित्रकार. विद्यार्थ्यांनी पुस्तकातून विविध प्रकारची चित्रे बघावीत, दिल्ली-मुंबईला जाऊन मोठमोठी प्रदर्शने बघावीत, काहीतरी वेगळे प्रयोग करावेत, असे त्यांचे सांगणे असे. त्यांनी आल्याआल्या शाळेची लायब्ररी खुली करून आम्हाला खास लायब्ररीत बसण्यासाठी काही तास नेमून दिले आणि आमच्यासमोर जागतिक कलेचे विशाल दालन खुले केले. मात्र चित्रांवरून/फोटोवरून चित्रे काढायची नाहीत हा दंडक पाळण्यापायी आपण आपल्या दिवंगत आई-वडिलांची, पत्नी, मुले-नातवंडे वगैरेंची व्यक्तिचित्रे कधी रंगवली नाहीत, भटकंतीत बघितलेल्या अनेक अद्भुत जागांची रेखाचित्रे जरी बनवली असली, तरी मोठी तैलचित्रे रंगवली नाहीत, या दंडकामुळे स्वतःची एकमेवाद्वितीय अशी चित्रशैली विकसित करणे जमले, पण त्याबरोबरच यथार्थदर्शी चित्रणाच्या अभ्यासाला पडलेल्या मर्यादा ही आपल्या जीवनातली एक मोठीच कमतरता असल्याचे अलीकडे माझ्या लक्षात आले. पाश्चात्त्य कलेतील रथी-महारथी त्यांच्या समृद्ध कलापरंपरेतून शिकत, जुन्या चित्रांचा बारकाईने अभ्यास, नकला करत महान झाले, हे आठवून आता आपण स्वतःवर घातलेला निर्बंध सोडून देऊन थोर कलावंतांची चित्रे आणि अन्य संदर्भ यावरूनही ‘म्युझियमसारखी’ चित्रे रंगवून त्यांच्या सतत सानिध्यात राहावे आणि आपले अधुरे राहिलेले स्वप्न आता तरी पूर्ण करायला घ्यावे, असे वाटले. तब्येत, विशेषतः दृष्टी ठीकठाक आणि हात स्थिर असेपावेतोच ते करणे शक्य असल्याने आता वेळ न घालवता कामाला लागले पाहिजे, हे प्रकर्षाने जाणवले. यासाठी जे प्रयत्न मी सुरू केलेले आहेत, त्यापैकी काही चित्रे खाली देतो आहे. … अर्थात माझा हा उद्योग म्हणजे थोर चित्रकारांच्या वैभवशाली ‘इंद्राच्या ऐरावता’मागून फरपटत जाणारी माझी ‘श्यामभटाची तट्टाणी’ आहे, याची मला कल्पना आहे. ही सगळी चित्रे उर्वरित आयुष्यात माझ्याजवळच राहाणार असल्याने अधूनमधून सुचेल तसे सगळ्या चित्रांमध्ये सुधारणा करता येतील. त्या दृष्टीने ही सगळी चित्रे अपूर्ण आहेत असे म्हणता येईल. . चित्र ८. १९६७ साली इंदौरच्या जनरल लायब्ररीतील एका पुस्तकात 'A Summer night' हे चित्र बघितले, तेव्हापासून ते दीर्घकाळ माझ्या मनात घर करून होते. चित्रकाराचे नाव विसरलो असलो, तरी चित्राचे शीर्षक लक्षात राहिलेले होते. अलीकडे जालावर शोध घेता ते सापडल्यावर अतिशय आनंद झाला. मग त्यातली एक आकृती घेऊन हे चित्र करायला घेतले. ‘म्युझियमासारखी चित्रे’ रंगवण्याच्या माझ्या प्रयत्नातले हे पहिले चित्र. (या चित्राला साजेशी फ्रेम एका पुराणवस्तूंच्या दुकानात मिळाली). चित्रावरून प्रतिचित्र करण्याचा हा माझा गेल्या पन्नास वर्षांतला पहिलाच प्रयत्न असल्याने आपल्याला हे जमेल की नाही याविषयी मी साशंकच होतो, पण २५-३० टक्के गुण मिळण्याइतपत तरी जमले असे वाटून उत्साह आला. आता संपूर्ण चित्रदेखील करायला घ्यावे असे वाटत आहे. . चित्र ९. तैलरंग, 22x23 इंच. काही वर्षांपूर्वी फ्रान्समधील ‘लुआ’ (Loire) नदीच्या काठी फिरताना पलीकडल्या काठावर एक सुंदर प्रासाद दिसला होता. त्या वेळी पटकन एक रेखाचित्र बनवले होते. त्याबरोबरच काही अन्य संदर्भाच्या साहाय्याने हे चित्र रंगवत आहे. त्या परिसरात असलेल्या, लिओनार्दो दा विंची त्याच्या जीवनाची अंतिम वर्षे (१५१६-१५१९) जिथे राहत होता, त्या Château du Clos Lucé या प्रासादात फिरतानाच माझ्या (अद्याप अधुऱ्या) ‘मोनालिसाच्या गूढस्मिताची विलक्षण रहस्यकथा’ या कथामालेची कल्पना मला सुचली होती. दुवा: मोनालिसाच्या गूढस्मिताची विलक्षण रहस्यकथा 43438 . चित्र १०. इंदौरच्या लायब्ररीतील पुस्तकात Lord Frederic Leighton (१८३०-९६) याचे चार ग्रीक स्त्रिया समुद्रकाठी शिंपले/दगड वेचत आहेत, असे एक चित्रही मला तेव्हा फार आवडले होते. इच्छा असूनही त्या काळी काढायच्या राहून गेलेल्या या चित्रातील स्त्रियांपैकी एकीचे हे चित्र (काही बदल करून) सध्या रंगवत आहे. . चित्र ११. Claude Lorrain (१६००-१६८२) हा माझा अत्यंत आवडता चित्रकार. लूव्र म्युझियममध्ये शिरलो की सर्वात आधी मी त्याच्या दालनात जातो. याच्या चित्रांमधून पुढील काळातील युरोपियन निसर्गचित्रकारांच्या अनेक पिढ्यांना प्रेरणा मिळाली. इंग्लंडातील अनेक धनिकांच्या विस्तीर्ण इस्टेटींची आखणी याच्या चित्राबरहुकूम करण्यात आली होती म्हणे. त्याच्या भव्य चित्रांच्या अनुकृती बनवणे ही माझी एक अवघड अशी महत्त्वाकांक्षा अजूनही आहे. त्याची सुरुवात एका लहानशा चित्रापासून केलेली आहे, ते हे चित्र. . चित्र १२ . ‘पाठमोरी’ तैलचित्र 30 x 18 इंच. Jean-Auguste-Dominique Ingres (1780-1867) हा एकोणिसाव्या शतकातील आघाडीचा फ्रेंच चित्रकार. 1808 साली रोममधील फ्रेंच अ‍ॅकॅडेमीत PRIX DE ROME नामक शिष्यवृत्ती घेऊन शिकत असताना रंगवलेल्या चित्रावरून केलेले माझे अभ्यासचित्र. फ्रान्सचा सुप्रसिद्ध राजा लुई चौदावा याने 1666 साली सुरू केलेली (आणि 1968पर्यंत चालत आलेली) ही शिष्यवृत्ती अतिशय सन्मानजनक असून अनेक चित्रकारांना तिचा अपरिमित लाभ झाला होता. . चित्र १३. फ्रेंच आल्प्समधील एक खेडेगाव. अनेकदा वेगवेगळे बदल करत, रंगांचे थरावर थर चढवत हे चित्र रंगवण्याचा महिनाभराचा अनुभव फार आनंददायक होता. . चित्र १४. इटलीतील एक प्राचीन गाव. तैलरंग. काही कौटुंबिक व्यक्तिचित्रे: . चित्र १५. वडिलांचे व्यक्तिचित्र (1896-1978) . चित्र १६. मुलगा, सून, नातवंडे. . चित्र १७. नात. . चित्र १८. सौ. चित्रगुप्त. . चित्र १९. सतराव्या शतकातील वेशभूषेत अस्मादिक. . चित्र २०. ‘सिंदाबादची अग्निद्वीपाची सफर’ (तैलरंग 16 X 20 इंच) बालपणीच्या काळातील मर्मबंधातली ठेव म्हणजे ‘चांदोबा’ आणि (विष्णुशास्त्री आणि कृष्णशास्त्री चिपळूणकरांनी भाषांतरित केलेले -) ‘अरबी भाषेतील सुरस आणि चमत्कारिक गोष्टी’. याविषयीसुद्धा काहीतरी करायचे मनात आहे. सुरुवात म्हणून वरील काल्पनिक चित्रे रंगवतो आहे. एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात फ्रांसमधील ‘प्रभाववादी’ (Impressionist) चित्रकार Monet, Renoir, Pissarro,Sisley तसेच उत्तरप्रभाववादी चित्रकार Van Gogh, Paul Cezanne, Gaugin, Valloton, Paul Sérusier वगैरेंनी यथार्थदर्शी कलेशी फारकत घेऊन काम करणे सुरू केले. त्यांची चित्रेदेखील मला अतिशय प्रिय आहेत. तशी चित्रे रंगवताना खूप मुक्तपणे काम करता येते, त्यातली मजा काही औरच असते. तेही आता सुरु करायचे आहे. माझी एक आंतरिक गरज असलेल्या या उद्योगातून आनंदाबरोबरच खूप काही शिकायला मिळेल आणि आपले अधुरे स्वप्न पूर्ण होत असल्याचे समाधानही लाभेल, अशी आशा आहे. (याविषयी अन्य चित्रकार, समीक्षक वगैरे विद्वान मंडळींचे काय मत आहे वगैरे गोष्टींचे महत्त्व माझ्यालेखी शून्य आहे) . चित्र २१. शेवटी एक जुने चित्र देऊन या लेखाचा समारोप करतो. हे चित्र 1968 साली किरकिरे सरांना दाखवायला नेलेल्या चित्रांपैकी एक असून इंदौरच्या ‘जनरल लायब्ररी’त बसून १९४०च्या दशकातल्या मासिकातील एका चित्रावरून काढले होते. तेव्हा माझ्याकडे चार-सहा पोस्टर कलरच्या बाटल्या आणि दोन-तीन ब्रश एवढेच चित्रसाहित्य असायचे. खरे तर तेव्हाच आणखी एकदा हे चित्र जास्त अचूकपणे चितारायचे होते, पण ते राहून गेले. पुढे अनेक वर्षांनंतर त्या लायब्ररीची पडझड होऊन चित्रकलेची पुस्तके ठेवलेली काचेची कपाटे ढिगाऱ्याखाली गेलेली बघून फार व्यथित झालो होतो… हे चित्र एवढ्या वर्षांनंतर आता पुन्हा एकदा व्यवस्थितपणे तैलरंगात रंगवावे, आणि आयुष्यातले एक अधूरे वर्तुळही पूर्ण करावे, अशी इच्छा आहे. . चित्र २२. आजी-आजोबांचा सहवास आणि चित्रे रंगवताना प्रत्यक्ष बघणे... मला आपल्या बालपणी जे मिळाले नाही (माझे दोन्हीकडले आजी-आजोबा त्यांची मुले लहान असतानाच देवाघरी गेले) ते आपल्या नातवंडांना भरभरून मिळावे, ही इच्छा… दिवाळी अंकात काही लिहिण्यासाठी खास निमंत्रण देण्याबद्दल मिपा प्रशासनाचे आणि संपादक मंडळाचे अनेक आभार. या लेखाच्या निमित्ताने मला आपल्या कला-यात्रेचा आढावा घेता आला, जुन्या आठवणीत आणि विविध कलावंतांच्या चित्रांमध्ये पुन्हा एकदा रमता आले. क्रमशः (आगामी चित्रांसाठी) कला आणि कलासंग्रहालये याबद्दलच्या माझ्या काही लेखांचे दुवे: १. चित्रकाराच्या नजरेतूनः जाणिजे चित्रकर्म (भाग १) २. कला, कलावंत आणि आपण : जाणिजे चित्रकर्म (भाग २) ३. संग्रहालायातील कलाकृती आणि त्यांचे विविध विषय ४. एका तैल-चित्राची जन्मकथा (भाग २ -संपूर्ण) ५. चांदबीबी आणि मादाम पोंपादूर : भारतीय आणि पाश्चात्त्य कलेतील भेद ६. (१) : देवादिकांच्या तजबिरीतील चित्रांची कहाणी ७. पॅरिस भ्रमंती: वैभवशाली प्रासाद, संग्रहालये आणि कलाकृती (भाग १: फॉन्तेनब्लो) ८. चित्रानुभूतीत जगण्याची धुंदी ... (नवीन) - रेखाचित्रांसह ९. नयन वळविता सहज कुठेतरी - काही चित्रस्मृती १०. श्रीगणेश लेखमाला २०२० - माळवा परिसर : काही आठवणी, काही चित्रे ११. महाभारताविषयी आठ लेखः अजब महाभारत इतर काही उपयुक्त (यूट्यूब) दुवे : The 100 Best Paintings by Painters posted in 2016 Isaac Levitan: A collection of 437 paintings (HD) Camille Pissarro: A collection of 978 paintings (HD) Camille Corot: A collection of 489 paintings (HD) Caravaggio: A collection of 79 paintings (HD) William Turner: A collection of 1530 paintings (HD)