बराच अर्थ आहे आणि बहुतेक तसेच होणार ! चांगल्या लेखाच्या दुव्याबद्दल धन्स. मिपावर तुझे लेख वाचणं म्हणजे विचारांना ट्रेड मिलवर टाकल्यासारखा व्यायाम असतो :)

वेगवेगळ्या लोकांना वेगवेगळ्या देशातली माहिती मिळते तेव्हा बरे वाटते. भारताबाहेरचे लोक भारताबद्दल चांगले बोलतात तेव्हा चांगले वाटते. लेखाचा अनुवाद आणि दुवा दिल्याबद्दल धन्यवाद. - - - पण त्याखालील चर्चेचे उद्दिष्ट्य नीटसे कळले नाही. लोक हिंदू धर्माबद्दल कधीच चांगले बोलत नाहीत, आणि नेहमी वाईट बोलतात हा बहुधा पूर्वग्रह आहे. फारफारतर लोक पोटतिडकेने हिंदूधर्माला विशिष्ट चर्चांच्या संदर्भात दूषणे देताना मला दिसतात - त्या सर्व चर्चा कराण्यालायक आहेत असे तुमचेही मत आहे. तुम्ही म्हणता :

त्यातील कर्मकांडे आणि अंधश्रद्धा दिसणार, जातीयता आहे म्हणणार, देव-देवता दिसणार... फिलॉसॉफी बोलायला लागले तर यातले कुठले कधी झाले, कुठे झाले, मग गीता खरेच कृष्णाने सांगितली का वगैरे विचारत चर्चा करणार?... ह्यातील कुठलीच गोष्ट गैर आहे असे मला म्हणायचे नाही.

असा संदर्भ नसताना वाईट म्हणणे म्हणजे असते तरी काय? मात्र इथे तुमचा आधीचा वाक्यांश कळीचा असावा असे वाटते :

आज हिंदू धर्म म्हणला की हिंदूनाच फक्त त्यातील (...वाईट गोष्टी...) दिसणार

यात आश्चर्य ते काय? जे लोक स्वतः हिंदू समाजात जगले, किंवा ज्यांचे प्रियजन हिंदू समाजात जगतात, त्यांनाच चांगल्या आणि वाईट गोष्टी अधिक जवळून दिसतील. अधिक वैयक्तिक नजरेने दिसतील. मला हिंदू आणि ख्रिस्ती समाजातल्याच चांगल्या-वाईट गोष्टींबद्दल अधिक ओळख आहे. हिंदू समाजातल्या वाईट गोष्टींबद्दल त्यातल्या त्यात जास्त भावनिक रस आहे, ख्रिस्ती धर्मातल्या वाईट गोष्टींबद्दल (थोडे प्रियजन त्या समाजात वाढल्यामुळे) थोडीशी भावना आहे. आता मला कुठल्या नेटिव्ह अमेरिकन समाजाबद्दल विचारलेत तर मी वाईट गोष्टी पोटतिडकेने का सांगणार? फारतर वाईटसुद्धा "हं - अ‍ॅझ्टेक नेटिव्ह समाजात पूर्वी नरबळी देत होते, असे वाचले आहे" असे तटस्थपणे सांगणार. फारशा चांगल्या गोष्टी कुठून सांगणार? तेसुद्धा लीसा मिलर यांच्यासारखे "या ओनायडा नेटिव्ह अमेरिकनांच्या स्त्रीहक्कांबाबत रूढी छानच हां! आपणही शिकायला पाहिजे" असे तटस्थ-कौतुकाने सांगणार. तटस्थ का म्हटाले - कारण उद्या बिस्तर बांधून मी ओनायडा वसाहतीत जायला निघालो नाही. (आणि लीसा मिलर तरी स्वतःला कितपत हिंदू समाजात गोवू शकणार? याबद्दल साशंक आहे.) ओनायडांबाबत फक्त ओनायडा लोकांना पोटतिडकेने, रोजरोजच्या जीवनात अंधश्रद्धा, गैरव्यवहार दिसेल. त्यातही आश्चर्य ते काय? मला खरे तर तुम्ही म्हणता तो प्रकार समजलेला नाही. जातपातीबद्दल मुद्दाम विषय काढून टीका करणारे बहुतेक लोक गणपतीपुढे आरती म्हणतात, नाहीतर दिवाळी साजरी करतात, नाहीतर राखी बांधतात... काहीतरी शुभप्रसंग साजरा करतातच. (म्हणजे लीसा मिलर यांच्या आणि तुमच्या शब्दांत सांगायचे, तर कुठल्यातरी चांगल्या ठिकाणी "ॐ" म्हणतात.) कित्येक "स्युडो-सेक्युलर" आमदार-खासदार साधुबुवांकडे जाऊन निवडणुकीपूर्वी (रडीच्या खेळासाठी) प्रसाद वगैरे घेतात, त्याचे फोटो प्रसिद्ध करतात. हे लोक तर चांगल्या-वाईट दोन्ही ठिकाणी ॐ म्हणतात! मग मला भेटणारे बहुतेक हिंदू लोक कमीतकमी चांगल्या ठिकाणी ॐ म्हणायचे ते म्हणतातच (म्हणजे खिरापत वाटायला, किंवा राखी बांधायला). हे कधीच चांगले न म्हणणारे लोक तुम्हाला भेटतात तरी कुठे? त्यांच्याबद्दल विषाद वाटण्याइतपत सामान्यपणे तुम्हाला भेटत असावेत. आणि मला तर शोधून-शोधून भेटत नाहीत. आपण लोक वेगवेगळ्या देशांत वाढलो की काय! :-)

चांगल्या लेखाच्या दुव्याबद्दल धन्स. मिपावर तुझे लेख वाचणे म्हणजे मला मेंदूला धुवायला टाकल्या सारखे वाटते. :) काळू

तुम्ही काही म्हणा मी म्हणणार एकदा नाही, दोनदा नाही, त्रिवार म्हणणार, शतवार म्हणणार, "गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:) "गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:) "गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:) "गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:) "गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:) "गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:) "गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:) "गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:) "गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:) "गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:) "गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:) "गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:) "गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:) "गर्व से कहो, हम हिंदू है" "गर्व से कहो, हम हिंदू है" O:)

२००८ सालच्या प्यू सेंटरच्या सर्वेक्षणाप्रमाणे, ६५% जनता समजते की ईश्वराकडे जाण्याचे भिन्न मार्ग असू शकतात

२००९ च्या न्यूजवीकच्या सर्वेक्षणाप्रमाणे, २००५ मधे जे २४ % प्रमाण होते ते वाढून ३०%जनता स्वतःला धार्मिक म्हणण्यापेक्षा अध्यात्मिक समजू लागली आहे.

या गोष्टी फक्त हिंदू धर्मातच सांगितल्या असतील तर हिंदू धर्माचा अमेरिकेत प्रसार होतोय असे म्हणायला हरकत नाही..तसे नसावे असा माझा कोणत्याही वाचनावर आधारित नसलेला अंदाज. माझ्यामते तरी जगात कोठेही सर्वेक्षण केल्यास असाच ट्रेंड (मराठी ?) दिसेल. लोकांना हळूहळू धर्माची बांधिलकी नको आहे..माझाच धर्म "लै भारी" असे वाटण्याचे प्रमाण कमी कमी होत आहे आणि अजुन होत राहील. हिंदू धर्मियांत सर्वेक्षण घेतल्यास त्यांच्यातही असे वाटणार्‍यांचे प्रमाण वाढल्याचे दिसेल असा माझा अंदाज आहे. अनिवासी भारतीयांचा लोंढा वाढल्याने तर नाही टक्केवारी वर-खाली झाली ? ;-)

उत्तम चर्चाविषय. स्वैर रूपांतर आवडले. तुमच्या लेखात / प्रतिसादात वैचारिक खाद्य असतेच. याही लेखात तसे आहेच. @धनंजय: मला वाटते या लेखाचे दोन पैलू कळीचे ठरू शकतात. एक तर जो तुम्ही म्हणताय तो की, "आज हिंदू धर्म म्हणला की हिंदूनाच फक्त त्यातील (...वाईट गोष्टी...) दिसणार". त्यावरचे तुमचे म्हणणे पटण्यासारखे आहे. पण काही लोकांना हिंदू धर्माची फक्त वाईटच बाजू दिसते अशा लोकांप्रती विकासरावांचा रोख आहे असे वाटते. तसे असल्यास ही टीका अस्थानी ठरत नाही. त्यातूनच दुसरा मुद्दा येतो. जेव्हा काही चांगले बोलले गेले तर त्यावरून मुद्दे / चर्चा / प्रश्नच उकरले जातात. (डिबेट फॉर द सेक ऑफ डिबेट). थोडक्यात सांगायचे तर विकासरावांना स्वतः जे सांगायचे आहे ते असे वाटते, "चांगले तेवढे आनंदाने स्वीकारा, वाईट सोडून द्या अथवा संपवा.... धर्मापुरतेच नव्हे तर एकंदरीत कोणत्याही विचारधारेत." बिपिन कार्यकर्ते

काय योगायोग आहे. हीच बातमी गेल्या आठवड्यात डी.एन.ए मधे आली होती तेव्हा त्यातही याच लेखाचा संदर्भ दिला होता. तेव्हा मी ह्याच विषयावर चर्चाप्रस्ताव टाकणार होतो, पण कामाच्या गडबडीत राहून गेला. हिंदू धर्माच्या (स्युडो) प्रगतीवरील हा लेख वाचून (खरंतर उगाच) बरं वाटलं आणि (पुन्हा उगाच) मुठभर मांस चढले ;) असो. आता चर्चा वाचण्यास उत्सूक आहे ऋषिकेश ------------------ सकाळचे ९ वाजून २४ मिनीटे झालेली आहेत. चला आता ऐकूया एक सुमधूर गीत "हिंदुस्तान हिंदुस्तान आमुचा प्रियकर हिंदुस्तान...."

मी हिंदू आहे असे सांगायला मी संकोच करीत नाही. धार्मिक विधी कोणत्याही चिकित्सेशिवाय पूर्ण करतो. पण धर्माचे आधार,आचार, नियम, अवडंबरे म्हटले की आवडत्या नावडत्या गोष्टींविषयी मनमोकळेपणाने बोलतो. याचा अर्थ हिंदू धर्माचा द्वेष असतो असा मुळीच नाही. चांगले ते स्वीकारतो वाईट त्यावर तडकून बोलतो . अवांतर पण सांगतो आमच्या घरातील देवघर देवांनी गच्च भरुन गेले आहे. नमस्कार करुन निघालो की, दिवसभराच्या कामात उत्साह टीकून राहतो. ही झाली आमच्या आनंद, उत्साह, आणि धार्मिकतेची गोष्ट. दुसरी गोष्ट याच देवघरातल्या एका देवांची गोष्ट आहे. आमचे खापरपणजोबा कुठल्या तरी तिर्थ क्षेत्राला दर्शनाला गेले दर्शन वगैरे झाले आणि येतांना लहान म्हसोबांवजा चार दगडी गोटे त्यांच्या मागे लागले म्हणे, त्यांनी त्या गोट्यांना विहिरीत टाकले, फेकून दिले तरी ते त्यांच्या मागे येतच राहिले. परंपरेने आज ते आमच्या देवघरात शांतपणे बसून आहेत. आता त्यांची आम्ही नित्यनेमाने पुजा करतो, आता सांगा हे जर मी कोणाला सांगितले तर लोकांची काय प्रतिक्रिया राहील ! असो, असे असले तरी, जे चांगले त्याला नमस्कार करावा नै का ! -दिलीप बिरुटे

लेख रोचक आहे खरा. इथे दुवा दिल्याबद्दल धन्यवाद. जास्त जास्त अमेरिकन - किंवा पाश्चात्य जगातले लोक - हे दिवसेंदिवस देवाधर्माच्याबाबतीत अनाग्रही, सहिष्णु , विश्वास न ठेवणारे - म्हणजे नास्तिक- बनत चालले असावेत या बद्दलच्या लेखिकेच्या मताशी सहमत होण्यासारखे आहेच. विवेक आणि विज्ञानाच्या वाटेने परंपरागत जन्म-मरण-देव-स्वर्ग-नरक या सगळ्या संकल्पना ढवळून निघत आहेत आणि तुम्ही जितके जास्त विवेकवादी तितके या संकल्पनांकडे relics म्हणुन पहाण्याची प्रवृत्ती बळावते यात मला शंका वाटत नाही. मात्र या सार्‍याचा अर्थ , राष्ट्रीय स्तरावर हिंदूधर्माकडे अमेरिकेचा ओढा बनतो आहे हे मला जरा तर्काच्या धाग्याला ताणल्यासारखे वाटले खरे. पुरण्याऐवजी जाळण्याकडे कल आहे हे खरे मानले तर , त्याचा संबंध आध्यात्मिक गोष्टींपेक्षा आर्थिक गोष्टींशी असला पाहिजे अशी मला (रास्त) शंका आहे. resurrection या बायबलप्रणित संकल्पनेचा पर्याय हिंदुधर्म असला तर आपल्याकडेही कर्मविपाक सिद्धांत , चौर्‍याएंशी लक्ष योनी वगैरे वगैरे पुनर्जन्मावर आधारित संकल्पना (आणि तज्जन्य गोंधळ ) आहेतच की. थोडक्यात सांगायचे तर , हिंदु धर्मामधला अमेरिकन - किंवा पाश्चात्यांचा - interest हा एकंदर plurality , peace and co-existence या विभागात मला बसवणे सोपे वाटते. मात्र काही मूठभर धर्मशास्त्र आणि सामाजिक शास्त्रांचे विद्वान वगळता, एकंदर जनमानसाचा ओढा हा ख्रिश्चिअ‍ॅनिटीच्या कडवेपणापासून , भौतिकवाद-विवेकवाद-नीरीश्वरवाद - म्हणजे पर्यायाने एकंदर ईश्वरी सत्तेच्या विरुद्ध दिशेने होत असावा असे माझे मत आहे...

गर्व से असो कि शरम से असो मुलतः हिंदु असण म्हणजे नेमक काय असणं? असा आम्हाला मुलभुत प्रश्न पडतो. प्रकाश घाटपांडे आमच्या अनुदिनीत जरुर डोकवा.

लेख आवडला. आता अमेरिकनांनी स्वतःला हिंदू म्हणायला सुरुवात केल्यावर भारतीय वंशाच्या बर्‍याच लोकांना हिंदू म्हणवून घ्यायची लाज वाटणार नाही, अशी आशा करावी का?

विकास, लेख आवडला, स्वाती

त्यावरच्या प्रतिक्रिया देणार्‍यांचे विचारही आवडले. मी स्वतः डॉ.बिरूटे ह्यांच्याशी सहमत आहे. पण हे नक्की कि, धर्म, जातपात इ. बाबतीत अती टोकाची भूमिका ( आस्तिकवादाच्या बाबतीत बोलायचे झाले तर सनातनी / कर्मठ /आग्रही आणि नास्तिकवादाच्या बाबतीत अगदी त्याच्या विरुध्द - म्हणजे सर्व प्रकारच्या धार्मिक बाबींची - अगदी पूर्वांपार चालत आलेल्या रितीरीवाजांपासून ते थेट आत्तापर्यंत 'जमेल तसे' देवधर्माचे करणे- इत्यादींची पायमल्ली करणे ) हि सामान्यपणे कुणालाच पटत नाही. श्री. विकास ह्यांचा लेख वाचल्यावर असा मनात प्रश्न आला आहे कि, ओम् हा हिंदुत्ववाद आणि अध्यात्मवाद ह्यांना जोडणारा दुवा आहे कां ?

लेख आवडला

लेख आवडला. चर्चा वाचण्यास उत्सुक. अभिज्ञ. -------------------------------------------------------- पॉझिटिव्ह थिंकिंग....? अजिबात जमणार नाहि.

विकास भौ.... लेख आवडला. चर्चा वाचण्यास उत्सुक. --अवलिया ============ यॉर्कर भल्याभल्यांची दांडी उडवतो... म्हणुन पक्षपाती पंच त्याला नोबॉल ठरवतात.

लेख आणि चर्चा आवडली. आपण मग का कमी पडतो? आपण म्हणजे कोण? कमी कुठे पडतो? मला समजले नाही. -- लिखाळ. आम्ही पैशामागे पळत नाही. त्याला आम्ही दामटून खिशात भरून ठेवतो. ;)

सर्व प्रतिसादकर्त्यांचे आणि वाचकांचे आभार. प्रतिसादात अनेक उपस्थित झालेत त्यांचे माझ्या लेखी उत्तरे देयचा प्रयत्न करतो. धनंजय - भारताबाहेरचे लोक भारताबद्दल चांगले बोलतात तेव्हा चांगले वाटते. हा उद्देश नक्कीच नव्हता. केवळ कोणी बाहेरील व्यक्तीने (विशेष करून अमेरिकन, बुद्धीवादी आदी) यांनी सांगितल्यावरच हिंदू धर्माला सर्टीफिकेट मिळाले असे वाटत नाही. तशी गरजही नाही. धनंजय - लोक हिंदू धर्माबद्दल कधीच चांगले बोलत नाहीत, आणि नेहमी वाईट बोलतात हा बहुधा पूर्वग्रह आहे. अजिबात नाही. चांगले बोलणे म्हणजे "गुडी गुडी" बोलणे अथवा "गर्वसे कहो" असे होत नाही. किंबहूना ते दुसरे टोक झाले. धनंजय - कित्येक "स्युडो-सेक्युलर" आमदार-खासदार साधुबुवांकडे जाऊन निवडणुकीपूर्वी (रडीच्या खेळासाठी) प्रसाद वगैरे घेतात, त्याचे फोटो प्रसिद्ध करतात. माझ्या लेखी त्यातील काही "स्युडो-सेक्युलर" असतील पण बरेचसे "स्युडो-हिंदू" असतात. बुवाबाजी आणि तत्सम कर्मकांडे म्हणजे हिंदू धर्म नाही पण तसे त्याचे चित्रिकरण झालेले आहे. आणि तोच भाग या लेखात मला दिसला नाही. त्यांच्या लेखी हिंदू धर्म म्हणजे सर्वांना समान वागवणारे तत्वज्ञान आहे. थोडक्यात नीरक्षिर बुद्धीने त्यातील पाणी वेगळे करून जे चांगले दिसते तितकेच. ते इतर धर्मांच्या बाबतीत शक्य होत नाही का? तर होऊ शकते. ख्रिश्चन संप्रदायातील करूणा आणि सेवा जरी हिंदू तत्वज्ञानात दिसली तरी त्याचे व्यावहारीक जगात वापरणे ख्रिस्ती धर्मियांना जास्त शिकवले गेले आणि त्यांच्याकडून आत्मसातही केले गेले. (जरी त्याचा गैरवापर ही खूप केला गेला असला तरी). पण एकंदरीत हे पुस्तकी संप्रदाय आहेत आणि एका विशिष्ठ संस्थात्मक पद्धतीने चालत असल्याने तेथे स्वतंत्र मनाला अडकल्या सारखे होते. हिंदूंच्या बाबतीत एक सत्य आहे आणि ते अनेक पद्धतीने सांगता येते आणि "जसा स्वभाव जो ज्याचा श्रद्धा त्याची तशी असे, श्रद्धेचा घडला जीव, जशी श्रद्धा तसाची तो" या पद्धतीने प्रत्येकाचा मार्ग वेगळा असला तरी त्यात गैर समजले गेलेले नाही. हा मोठेपणा पण आहे आणि मर्यादा पण. काळा डॉन - मिपावर तुझे लेख वाचणे म्हणजे मला मेंदूला धुवायला टाकल्या सारखे वाटते. मी कुठलीही गोष्ट ब्रेन वॉशिंगसाठी लिहीत नाही. मला वैविध्य आवडते. सर्वच एकसारखे असले तर बोअर होईल. तसे असते तर येथे आलो असता का? :-) शहारूख: या गोष्टी फक्त हिंदू धर्मातच सांगितल्या असतील तर हिंदू धर्माचा अमेरिकेत प्रसार होतोय असे म्हणायला हरकत नाही..तसे नसावे असा माझा कोणत्याही वाचनावर आधारित नसलेला अंदाज. एकम सत हा प्रकार केवळ हिंदू धर्मातच आहे. केवळ हिंदू तत्वज्ञानात "ऑल्सो" म्हणतात इतरत्र "ओन्ली". शहारूख - लोकांना हळूहळू धर्माची बांधिलकी नको आहे..माझाच धर्म "लै भारी" असे वाटण्याचे प्रमाण कमी कमी होत आहे आणि अजुन होत राहील. हिंदू धर्मियांत सर्वेक्षण घेतल्यास त्यांच्यातही असे वाटणार्‍यांचे प्रमाण वाढल्याचे दिसेल असा माझा अंदाज आहे. मान्य आहे. योगसाधना आणि कर्मकांडविरहीत तत्वज्ञान हे हिंदू धर्मात सहज साध्य होऊ शकते असे त्यामुळे अशा लोकांना वाटत असावे. बिका: थोडक्यात सांगायचे तर विकासरावांना स्वतः जे सांगायचे आहे ते असे वाटते, "चांगले तेवढे आनंदाने स्वीकारा, वाईट सोडून द्या अथवा संपवा.... धर्मापुरतेच नव्हे तर एकंदरीत कोणत्याही विचारधारेत." अगदी बरोबर. प्रा. बिरूटे - पण धर्माचे आधार,आचार, नियम, अवडंबरे म्हटले की आवडत्या नावडत्या गोष्टींविषयी मनमोकळेपणाने बोलतो. याचा अर्थ हिंदू धर्माचा द्वेष असतो असा मुळीच नाही. असेच असावे. टिका करायला कोणी नाही म्हणत नाही. मात्र प्रत्येक गोष्टीत जेंव्हा बुद्धीभेद करण्याचा जाणते-अजाणतेपणी प्रयत्न होतो तेंव्हा पटत नाही. मुक्तसुनीत - हिंदु धर्मामधला अमेरिकन - किंवा पाश्चात्यांचा - interest हा एकंदर plurality , peace and co-existence या विभागात मला बसवणे सोपे वाटते. अगदी बरोबर आहे आणि सहमत आहे (आपल्या उर्वरीत प्रतिसादाशीही). प्रकाशरावः हिंदु असण म्हणजे नेमक काय असणं? ह्याचीच पुढची पायरी म्हणजे घाटपांडे असणे म्हणजे नेमके काय? :-) मराठी असणे म्हणजे नेमके काय? भारतीय असणे म्हणजे नेमके काय? असे ही प्रश्न विचारत आपण जागतिक होण्याचा प्रयत्न करत निव्वळ स्त्री-पुरूष असेच (चांगल्या अर्थाने) भेद ठेवूया. पण तसे होऊ शकेल का? दत्ता काळे - पण हे नक्की कि, धर्म, जातपात इ. बाबतीत अती टोकाची भूमिका ...हि सामान्यपणे कुणालाच पटत नाही. अगदी सहमत. फक्त त्यामुळे कधी कधी टिका करणार्‍याचे अथवा बाजू घेणार्‍याचे कितीही प्रामाणिक विचार असतील तरी त्याचे परीणाम हे उलट, म्हणून समाजाला घातक होऊ शकतात असे वाटते. दत्ताकाळे - श्री. विकास ह्यांचा लेख वाचल्यावर असा मनात प्रश्न आला आहे कि, ओम् हा हिंदुत्ववाद आणि अध्यात्मवाद ह्यांना जोडणारा दुवा आहे कां ? मला तसे वाटत नाही. अर्थात मी काही तज्ञ नाही. किंबहूना हिंदूत्ववाद हा राष्ट्रवादाच्या संदर्भात होता/आहे (जरी त्यातून अनेक उलटे अर्थ काढून अनेकजण वापरत असले तरी), हिंदू धर्म आणि अध्यात्मवाद यांच्यात ओम् समान असू शकतो... लिखाळः आपण म्हणजे कोण? कमी कुठे पडतो? मला समजले नाही. आपण म्हणजे जे जन्माने का होईना हिंदू आहेत ते. कमी पडतो म्हणजे दृष्टीकोनात. एक बाजू केवळ त्यातील चुकीच्या कर्मकांडात अडकून पडते, अगदी जातीपातीत ही. म्हणजेच अनिष्ठ प्रथांमधे. दुसरी बाजू त्यावर कितीही योग्य असली तरी टिकाच करत राहते. पण त्यातील चिरंतन आणि तरीही आचरणात आणता येईल अशा तत्वज्ञानाबद्दल मात्र काहीच बोलले जात नाही. आचरणात आणणे तर लांब राहूंदेत. थोडक्यात हिंदू धर्म-तत्वज्ञानाची अवस्था ही कुठे तरी, "जितके मालक तितकी नावे, हृदये जितकी त्याची गावे, कुणी न ओळखी तरीही याला, दिन अनाथ, अनाम" अशी आहे असे वाटते. धन्यवाद.

धनंजय आणि मुक्तसुनित यांच्याशी सहमत. या अनुषंगाने काही विचार मनात आले ते खालील प्रमाणे. १. हिंदु धर्म हा त्यामानाने बराच विकसित धर्म आहे, अनेक वर्षं व विचारवंतांच्या मुळे यात अनेक सुधारणा वेळोवेळी झाल्या आहेत तसेच काही प्रमाणात(?) भेसळ्ही झाली आहे. अनेकांची मानसिकता ही "जे धर्मात (म्हणजे नक्की कुठे हा पुन्हा वादच अहे) सांगितलं आहे ते शिरसावंद्य" अशी असते, अनेकदा सुयोग्य टिकेला "धर्मांध आहात" इ. वळण देउन 'इश्यु केला जातो. २. हिंदु धर्मा इतक्याच जुन्या धर्मांमध्ये असे अनेक मार्ग नाहीत?

त्यांच्या लेखी हिंदू धर्म म्हणजे सर्वांना समान वागवणारे तत्वज्ञान आहे.

३. आपल्या इतिहासात असमान वागणुकीची अनेक उदाहरणं आहेत असं मला वाटतं यावरुन समान वागणुक तत्वज्ञान हे जर कालानुरुप आत्मसात केलेलं आहे असं म्हणलं तर जास्त योग्य होईल?

सर्वोच्च न्यायालयाने (मुळात टिळकांनी) हिंदुत्वाच्या व्याख्येत

1. वेदप्रामाण्य,
2. मोक्षाचे अनेक मार्ग आहेत ही श्रद्धा
3. आणि पूजा करावी असे देव खूप असल्याची जाणीव

हे तीन निकष दिले आहेत. (वर दिलेल्या माहितीवर विसंबून लिहिले आहे) या व्याख्येनुसार मी लोकांकडून हिंदू म्हणवल्या जाणार्‍या पालकांच्या पोटी जन्माला आलो असलो तरी

• वेदप्रामाण्य मानीत नसल्याने
• मोक्ष नावाचे काही नसते असे मानत असल्यामुळे आणि
• पूजा करावे असे देव (खूप) आहेत असे मानत नसल्यामुळे

(कायदेशीर दृष्ट्या) हिंदूच नाही. त्यामुळे गर्वसे काही म्हणण्याचा प्रश्न येत नाही. टीकेचे म्हणावे तर माझ्या आसपास राहणार्‍या लोकांच्या श्रद्धांमुळे त्यांचे स्वतःचे आणि त्यांच्या आसपासच्या लोकांचे नुकसान होताना दिसत असल्याने टीका करणारच. 'कोणाच्या श्रद्धांवर टीका' याबाबत धनंजयशी सहमत. एखाद्या प्रश्नाच्या मुळावर घाव घालणे चांगले असे मानत असल्याने या श्रद्धा जेथून उद्भवतात त्या धर्म या कल्पनेपासून टीका सुरू करणारच. एकूण लेखाचा रोख आम्ही असले गर्वसे कहो टाइपचे लेख लिहित राहणार पण तुम्ही मात्र टीका करणे सोडा असा आहे. नितिन थत्ते (पूर्वीचा खराटा)

विकासराव, आपला लेख आवडला. हा दुवा मी वाचला होता पण तुमचे परीक्षण वाचेपर्यंत तितका अपील झाला नव्हता. आताच डोक्यात ट्यूब पेटली. धर्म या विषयावरचे माझे वाचन तुटपुंजेच आहे तरी कांहीं चुकीचे असल्यास क्षमस्व व कृपया जरूर दुरुस्त करावे. मी असे वाचले आहे कीं जे धर्म जेरुसलेममध्ये उगम पावले ते सर्व धर्म त्यांनी सांगितलेलाच "देव"च खरा आहे असे मानतात आणि बाकीचे देव हे देव नाहींत व त्यांना भजणे चुकीचे आहे अशी शिकवण देतात. ख्रिश्चन व मुस्लिम मित्रांशी बोलताना व वाचनावरून असे आहे असे वाटते पण ज्यू धर्मही तसंच सांगतो का याबद्दल खात्री नाही. (माझे कोणीही ज्यू मित्र नाहीत.) याबद्दल कुणी सांगेल कां? फक्त हिंदु धर्मच हे मान्य करतो कीं देव एक नसून अनेक (३३ कोटी) आहेत व शिवाय ब्रह्मदेव निर्मिणारा (creator), विष्णु सांभाळणारा (savior or who maintains) व शिव संपवणारा (destroyer) अशी कामाची रीतसर विभागणीही आहे. सगळेच देव आपल्याला चांगल्या रस्त्यावर नेतात असे हिंदु धर्म सांगतो. म्हणूनच आपला धर्म सहिष्णू समजला जातो. मग तो का लोकप्रिय नाही? मी तूलनात्मकपणे हमखासपणे सांगू शकत नाहीं पण इतर धर्मांपेक्षा हिंदुधर्मात rituals जास्त असतात का? त्यामुळे आपला धर्म हास्यास्पद होतो का? इतर धर्मातही उपजाती आहेत, पण हिंदु धर्माला वाईट नाव मिळायला चातुर्वर्णाचे खूप योगदान असावे असे वाटते. त्याचे एका बाजूने बरेच निर्मूलन झाले आहे पण आता विरुद्ध दिशेने चातुर्वर्णाचा प्रसार वाढतोय. जोवर दोन्ही दिशांचे चातुर्वण्य संपुष्टात येत नाहीं तोवर हिंदु धर्म लोकप्रिय होणे कठीण. स्त्री-पुरुषांना दिलेली समानता असे अनेक चांगले मुद्दे हिंदु धर्माला जास्त गुण मिळवून देऊ शकतात. हे चांगले मुद्दे सांभाळून व चातुर्वणासारख्या वाईट प्रथांचा नि:पात करून आपण आपला धर्म बळकट केला पाहिजे. चूक-भूल द्यावी-घ्यावी. ते. रा.

मी भारतीय असण्यासाठी हिंदू असणे गरजेचे आहे का ? कुठल्या प्रतिसादाला उप-प्रतिसाद द्यावा हे न समजल्याने डायरेक्ट मुळ धाग्याला प्रतिसाद देतोय..खरं तर कौल टाकायची इच्छा झाली होती. :-) (धागा वाचून डोक्यात जाळ झालेला) शाहरुख

शाहरुखसाहेब, माझ्या मते जो माणूस भारताला "पहिला देव" (देवासारखा) मानतो तो भारतीय, मग तो घरी कुठल्याही देवाची पूजा वा प्रार्थना करो. भारतीयत्व ही सार्वजनिक किंवा राष्ट्रीय निवड असून धर्म ही वैयक्तिक निवड आहे. त्या दृष्टीने मी श्री. ए. पी.जे. अब्दुल कलाम याना सच्चा भारतीय मानतो. यावरून आपल्याला पुरेसा बोध झाला असेल व आपल्या डोक्यातला जाळ विझला असेल अशी आशा आहे. ते. रा.

१. हिन्दु धर्म हा एक स्वतन्त्र धर्म नसून अनेक सम्प्रदाया.म्चे व धर्मांचे मिश्रण आहे. प्राचीन भारतात शिव पूजक असा शैव धर्म होता.. ( आपण याला आज सम्प्रदाय म्हणतो.) शन्कर व पार्वती हे मुख्य दैवत, लिन्ग पूजा, शोडष्पचार मूर्तीपुजा करणे, म्रूत्यू नन्तरचे जीवन, ८४ लक्ष योनी, त्यात फिरणारा आत्मा या सन्कल्पना याच धर्मातल्या. २. याच्या इतकाच जुना दुसरा प्रमुख धर्म म्हणजे 'वैदिक धर्म' . हा आर्यांचा धर्म... हा मुळचा भारतातला की उत्तर ध्रुवावरचा हा मुद्दा आता विचार करण्याचे आता कारण नाही... इन्द्र, वरूण, मित्र, सविता,प्रजापती, भग, पूषण, रुद्र, आश्विनी अशा काही यातल्या देवता... मुळात या देवता निराकार असल्याने त्यान्च्या मूर्ती, देवळे न्व्हती... यज्ञ रुपात उपासना होती, ८४ लक्ष योनी- फिरणारा आत्मा वगिरे सन्कप्लना मात्र या धर्मात नव्हत्या.. तीर्थक्षेत्र ही सन्कल्पना नव्हती.. मूळ धर्म ग्रन्थ तीन वेद... रुग, यजु, साम ३. याखेरीज ब्रम्हदेव, मूर्तीरुप विष्णू व लक्ष्मी, गणपती, दत्त... याना मानणारे असे अनेक छोटे छोटे सम्प्रदाय ( की धर्म?) होते. ४. वर्षानु वर्शे हे सम्प्रदाय- धर्म आपापसात भान्डत होते.... व्यासानी जेन्व्हा पुराणे लिहिली ( सन्कलीत केली) तेन्व्हा मुख्य उद्देश होता... सगळे मिळून एक्सन्ध एक धर्म करणे.... यात वैदिक देवाना सारख्या अशा देवतान्चा प्रामुख्याने विचार झाला... प्रजापती= ब्रह्मा, वैदिक विष्णू= मूर्तीरूप विष्णू, रुद्र= शिव ... अशा सन्कल्पनातून मूळ वैदिक देव बाजूलाच राहिले... वेद देखील बाजूला राहिले.... वेदातील काही रुचा या यान्चे स्तवन करताना वापरल्या जाऊ लागल्या आणि मूर्ती व देवळे मात्र मूर्ती पूजक धर्मातून उचलले गेले... हे सर्व पौरोहित्य करणारे ब्राह्मण मात्र मूळचे वैदिक... अशा प्रकारे धेडगुजरी पुराणोक्त हिन्दु धर्म तयार झाला.... अथर्ववेद हा साधारण याच काळात झाला.. त्यात दोन्ही धर्मान्चे मिश्रण स्पष्ट दिसते... त्यामुळे अथर्ववेदाला पूर्वी वैदिक धर्मात स्थान नव्हते.. तेन्व्हा चतुर्वेद नव्हते--- वेद त्रयी ही सन्कल्पना होती.. गणपती अथर्व शीर्शात हे पहायला मिळते... एकीकडे मूर्ती रूप गणेशाचे वर्णनही आहे. आणि त्याच वेळी तू ब्रह्म, इन्द्र, विष्णू, अग्नि, रुद्र, वायू, सूर्य, चन्द्र आहेस, असेही लिहिलेले आढळते.. ५. पण व्यासानी जरी दोन धर्म मिसळले असले, तरी त्यापूर्वीही अनेकानी दोनी धर्मान्चा आदर केलेला दिसून येतो... उदा : राम- अश्व्मेध यज्ञ- वैदिक परम्परा... रामेश्वर लिन्ग स्थापना- शैव परम्परा... ६. आज सावरकरानी केलेली हिन्दु धर्माची व्याख्या वापरली जाते... ७. त्यामुळे हिन्दु धर्माला एक ईश्वर, एक पुस्तक, एक प्रेशीत असा प्रकार नाही... याचा गैर फायदा घेऊन 'इतर धर्माचे लोक' हिन्दु धर्माला एक पुस्तक नाही, एक प्रेशीत नाही.. त्याची व्याख्या नाही अशा कुटाळक्या करत असतात... पण त्याचा विचार करण्याचे कारण नाही... धर्म ठरव्ण्यासाठी या सगळ्या गोष्टी एक एक च असाव्यात असा कुठेही नियम नाही...

प्यारे-जी, सुरेख! आपली विधाने बरोबर आहेत कीं नाहींत (accuracy of statements) हे माहीत नाहीं , पण एकंदरीत आपला युक्तिवाद/मुद्दा आवडला. सुधीर ------------------------ छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर मराठी भाषेतील फलक लागलेच पाहिजेत.

माझी विधाने माझ्या मते बरोबरच आहेत... अनेक पुस्तकांचा सन्दर्भ यात आहे.... १. हिन्दु धर्माचे शैव रहस्य .. लेखक सन्जय सोनावणी ( या पुस्तकातील वेद विरोधी -ब्राम्हण विरोधी सूर मात्र पटणारा नाही... इतर इतिहास समजून घ्यायला चान्गले पुस्तक.) २. सनातन प्रभात ची देवता विज्ञान आणि हिन्दु देवता यावरची पुस्तके वाचा.. त्यातील उल्लेख : देवता निर्मिती बाबत ४ काळ आहेत : १. वेद कालीन - देवता अमूर्त होत्या.. देव या निसर्गातील शक्ती असून त्या उदर निर्वाह चालवत असतात.. २. ब्राम्हणे आरण्यके- देवाना मानवी भावना मिळाल्या... उदा देव कोपतो.. देव आनन्दतो... ३. उपनिशदे- देवाना मूर्त शरीर मिळाले... ४. पुराणे- देव पूर्णपणे माणसाळले... त्यांची लग्ने झाली.. त्याना मुलेही झाली.. ( रेशन कार्ड चा पुरावा माझ्याकडे नाही , क्षमस्व !) म्हणजे त्यान्च्या मते अमूर्त ते मूर्त देव हा एकाच धर्माचा प्रवास आहे... पण काही लोकान्च्या मते अमूर्त देव मानणारे आणि मूर्त देव मानणारे हे दोन स्वतन्त्र धर्म होते.... मला देखील असेच वाटते.... ऋग्वेदात शन्कराचा किती तरी ठिकाणी शिस्न देव, लिन्ग देव असा निर्भत्सना पूर्वक उल्लेख आहे, तो यज्ञात येऊ नये अशी अग्नीला प्रार्थना आहे.. ... आणि रुद्राचा मात्र आदर पुर्वक उल्लेख आहे.. म्हणजे शिव व रुद्र वेगळे, हे नक्की... ( त्या काळात) शैव लोक हे यज्ञ विरोधी लोक होते... म्हणूनच शन्कराचे एक नाव स्मरारी आहे.. म्हणजे यज्ञाचा नाश करणारा... ( अर्थात हा नाश शन्कर नव्हे तर त्या धर्मातील लोक करत होते हे सान्गणे नको!) टिळकान्च्या आर्क्टिक होम ऑफ वेदाज मध्ये ही काही उल्लेख आहेत... पूर्वी प्रजापती, विष्णू, रुद्र हे त्रि देव होते आणि ते अनुक्रमे पावसाळा, हिवाळा आणि उन्हाळा यान्चे प्रतिक होते... ( रुद्र = रडवणारा... त्राही माम करणारा) कालान्तराने ब्रम्हा, विष्णू, महेश आले... तेव्हा आज रुद्राच्या जागी शन्कर हा समानार्थी शब्द झाला.. ब्रम्हदेवाला मानणारा सम्प्रदाय देखील ५ तोन्डाचा ब्रम्हदेव मानत होता ... तेव्हा वेद तर ३ होते... म्हणजे 'तो' ब्रह्म्देव आणि वेद याण्ची सान्गड बसत नाही... आज मात्र आपण चार तोन्डे चार वेदान्चे प्रतिक मानतो... वेदात ब्रह्म आणि ब्रह्मदेव असे दोन्ही उल्लेख आहेत, पण ते विश्व या अर्थाने... चार मुखे आणि चार वेद यान्चा उल्लेख ( बहुधा ) नसावा... एका पुराणकथेत शन्कराने त्याचे पाचवे तोन्ड उडवले असा उल्लेख आहे... सध्या त्यामुळे चार मुखान्चा ब्रम्हदेव आपण मानतो... विष्णू हा ऋग्वेदात आदित्याचे मूर्त रूप मानला जातो.. ( दोघाना आजही नारायण हा कॉमन शब्द आहे ! ) तेज आणि तीन पावलात तीन लोक पादाक्रान्त करणारे,पालन पोषण करणारे ... हे त्यान्चे कॉमन फॅक्टर्स ! इन्द्र या पर्जन्य देवतेला सहाय्य करणारा असे त्याचे स्वरूप होते... वेदात विष्णूच्या नावाने फारशी सुक्ते नाहीत.. कारण इन्द्र हा पर्जन्य देवता आणि निसर्गातील अन्नसाखळीचा निर्माता म्हणून अधिक महत्वाचा आहे.. विष्णू एक उप देव होता.. सन्ध्ये मध्ये म्हणूनच विष्णूचे नाव उपेन्द्र म्हणून येते.. विष्णू लक्ष्मी हे व्यापार करणार्‍या लोकानी वाढवलेले दैवत... पुराणोत्तर काळात विष्णू हे दैवत अधिक लोकप्रिय झाले... वेदकालीन लोक मूर्ती पूजक नव्हते आणि अचानक आपला धर्म मूर्ती पूजक कसा झाला हा किडा माझ्या डोक्यात अडीच वर्षे वळवळत होता... त्यातून त्यादृष्टीने मी मुद्दाम सन्दर्भ गोळा केले... या बदलामुळे आपण वेद वान्गमयाला मात्र पारखे झालो, हा मात्र माझा पक्का समज झालेला आहे... मला तरी वेद आणि अमूर्त निसर्गदेवता अधिक भावल्या.. अर्थात ३३ कोटीपैकी आपण काय निवडावे हा चॉईस आपल्याला आहेच की ! थोडक्यात, अमूर्त देव ते मुर्ती रुप देव हा हिन्दुन्चा प्रवास आहे... हा धर्म एकच की मिश्रण हा तसा वादाचा मुद्दा आजही आहेच.. यजुर्वेद सान्गतो : न तस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महद यशः ( ज्याचे नावच इतके मोठे आहे, त्याची प्रतिमा असू शकत नाही.. ) गम्मत म्हणजे काही लोक याच वाक्याचा अर्थ लावतात : नतस्य प्रतिमा अस्ति यस्य नाम महद यशः ( ज्याचे नावच मोठे आहे, त्याची नत म्हणजे नम्र माणसाने प्रतिमा करावी !) आणि इस्लाम आणि ख्रिश्चन धर्मानी मात्र याच काळात मूर्ती रूप देव ते अमूर्त देव असा प्रवास केलेला आढळतो... हजारो वर्षे मूर्ती न बसवणारे वैदिक हिन्दु मूर्त्या आणि देवळे उभारायला लागले.. आणि मूळच्या मूर्ती पूजक रोमन संस्कृतीत निर्माण झालेले मुस्लीम मात्र मुर्ती नसणार्‍या मशिदी उभारायला लागले, हे सगळे गूढ आणि चमत्कारीक आहे..

Accuracyबद्दलचा माझा कॉमेंट माझ्या अज्ञानामुळे होता, आपल्या नाहीं. सुधीर ------------------------ छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर मराठी भाषेतील फलक लागलेच पाहिजेत.