भाषा आणि बोली

थोडासा ऐसा ही केहणार होतो. पण तुम्ही मेरा प्रतिसाद छिनून घेतलात. (नागपुरी पब्लिक सोबत राहिल्याने मराठीची कशी MBA केली जाते त्याचे एक उदाहरण.) नागपूर, इंदौर इथे कह्रेतर हिंदी बोलली जाते. त्या हिंदीवर मराठीचा प्रभाव आहे, इतकच. किंबहुना "नागपुरी" ही एक स्वतंत्र भाषा आहे असे जाणवते.

सोलापूर बाबत मात्र कुतूहल आहे.तिथे कानडी प्रभाव आहेच,मात्र तेलुगु प्रभावही जाणवतो.

सोलापूरात जरा वेगळेच त्रांगडे आहे. येथील बर्‍याच जणांची मातृभाषा कन्नड असून शिक्षण पण कन्नड भाषेत झालेले असते. (विशेषतः लिंगायत व ब्राह्मण ज्ञाती) त्यामुळे मराठीभाषिक व कन्नडभाषिक असे विवाह्पण झालेले असतात. ह्यामुळे व व्यवहारातील (सीमेलगत असल्याने) वापरामुळे बहुतांशी लोकांना कन्नड व मराठी ह्या दोन्ही भाषा येतात. पण तेलुगुचे तसे नाहीये. आंध्राची सीमा सोलापूरला लागून नाही. पण आंध्रातील पदमशाली समाज मोठ्या संख्येने येथे स्थायीक आहे व त्यांची घरात बोलायची भाषा ही तेलुगुच असते. पण पदमशाली लोकांचे बेटी व्यवहार कन्नड भाषिकांशी होत नाहीत. पर्यायाने कन्नड भाषिकांना तेलुगु कळत नाही आणि तेलुगुवाल्यांना कन्नड. पण बर्‍याच मराठीजनांना दोन्ही भाषा थोड्या थोड्या तरी कळतातच. मराठीवर कन्नडचा खूपच प्रभाव आहे. पण तेलुगुचा एकदम मर्यादित.(चित्रपट आणि आंध्रा भजी सोडून;))

लेख आवडला. संतुलित अर्ग्युमेंट्स आहेत.

मीपन तोच म्हनताय.

ग्रिअर्सन चूक होता असे नव्हे पण सध्याच्या काळात 'तो अपुरा होता' हे मानणे योग्य ठरेल. त्या काळात वाहतूक आणि संपर्काच्या सुलभ साधनांच्या कमतरतेमुळे पुरेशी माहिती गोळा करणे अवघड होते.शिवाय प्रत्यक्ष फील्डवर्क करणारेही या विषयाशी परिचित आणि पारंगत नव्हते.यामुळे माहिती गोळा करण्यात आणि निष्कर्ष काढण्यात त्रुटी निर्माण झाल्या. दर पन्नास शंभर वर्षांनी प्रत्येक संशोधनाची नवीन निकषांनुसार छाननी होत असते,किंबहुना होणे आवश्यक असते.जरी नवीन निष्कर्ष निघाले तरी त्यामुळे पूर्वसूरी चुकीचे ठरत नाहीत. इतिहासाचार्य राजवाड्यांनी वणवण भटकून,स्वतःच्या खिशातली शेवटची पै खर्च करून इतिहासाची अनमोल साधने जमा केली. त्यावरून त्यांनी काढलेले कित्येक निष्कर्ष आज वादग्रस्त किंवा चुकीचे ठरले असले तरी त्यांच्या प्रयत्नांचे मोल कमी होत नाही. भाषिक अस्मिता उफाळून येणे हे स्वतंत्र भारतात,किंबहुना जगातच नवे नाही.भाषिक तत्त्वावर राज्यनिर्मिती ही एक मोठी राजकीय घटना स्वतंत्र भारतात यामुळेच घडली.एकदा मोठे एकभाषी प्रदेश निर्माण केले/झाले तरी ही प्रक्रिया थाबत नाही.या मोठ्या प्रदेशांतही भाषिक,धार्मिक,वांशिक अल्पसंख्यांक उरतातच आणि नंतर त्यांची स्वतंत्र अस्मिता जागृत होते.योरप मध्ये असे बरेच वेळा झाले आहे.युगोस्लाविया,चेकोस्लोवाकिया यांची शकले झालेली आपल्यापैकी बहुतेकांनी पाहिली असतील.आपल्याकडे मैथिलीला स्वतंत्र भाषेचा दर्जा मिळाला आहे.भोजपुरीलाही तो मिळावा अशी चळवळ सुरू आहे.(मिळाला का? अद्ययावत माहिती नाही.)कोंकणीचेही असेच झाले. कोंकणीभाषक सध्या तीन राज्यांत विखुरलेले आहेत. तीनही प्रदेशांतली कोंकणी एकमेकांना समजते,पण त्यातली दक्षिण कारवार आणि कासारगोड प्रदेशातली भाषा मराठी माणसाला समजणे फारच कठिण.तिला मराठीची बोली मानणे चूकच ठरेल.पश्चिम महाराष्ट्र आणि गोवा-सिंधुदुर्ग यातल्या लोकव्यवहार आणि सांस्कृतिक पद्धतीतही फरक आहे. ना.गो. कालेलकरांनी हे मान्य केले होते.भाषिक राज्ये होण्यापूर्वी बेळगाव,कारवार,धारवाड आणि विजापुर हे सध्याच्या कर्णाटकातले चार जिल्हे मुंबई इलाख्यामध्ये मोडत तेव्हा तिथे महसूल व्यवहाराची,सातबाराची भाषा मराठीच(कन्नड दुय्यम होती) होती.आता सर्व ठिकाणी साहजिकपणे कन्नडच आहे.कोंकणी आणि मराठीचा उगमस्रोत एकच असला तरी पुढे त्यांचे प्रवाह काही काळ समांतर पण निश्चितपणे अलग झाले. गोवा मुक्तीनंतर या प्रक्रियेला खूपच वेग आला आणि कोंकणीमध्ये जोमाने आणि हिरीरीने साहित्यनिर्मिती होऊ लागली.कुठलीही भाषा/गोष्ट अशी वर्धिष्णु होताना तटस्थतेने पहाणे आनंददायी असते. या संदर्भात सिंधीचे उदाहरण देण्याजोगे आहे.स्वतंत्र भारतात सिंधीला काहीच स्थान उरले नाही.ते मिळावे म्हणून सिंधी निर्वासितांनी सुरुवातीला हिरिरीने प्रयत्न केले,देवनागरी लिपी अधिकृतपणे स्वीकारली.पण भाषावाढीसाठी सरकारी प्रयत्न पुरेसे नसतात. त्यात लोकांचा जीव ओतला जावा लागतो,जे सिंधीच्या बाबतीत झाले नाही. कोंकणी आणि सिंधी दोन्हींची व्याप्ती चिमुकली,भाषकलोकसंख्याही कमीच.पण दोघांचे आलेख विरुद्ध आहेत.एकीचा चढता तर दुसरीचा उतरता. ह्याची कारणे शोधणे म्हणजे संस्कृतींचा उदयास्त का व कसा होतो या व्यापक प्रश्नास हात घालण्यासारखे आहे.