सद्ध्या देव, धर्म, ईश्वर, पुराण असे विषय आले की धर की आपट, धर की आपट (सौ. बारीक टा.) असे विचारवंत लोकांचे सुरु असते. आणि ज्यांना हे धर आपटणे सुरु असते ते 'बर्‍याचदा' ज्या कौटुंबिक, सामाजिक वातावरणात वाढलो गेलो त्यातून आलेली भोळसट श्रद्धा असणारे, सारासार विचार न करण्याची, तसा विचार करु न देण्याची दडपशाहीची, भीतीची निर्माण झालेली भावना कारणीभूत झालेले लोक असतात. (देवाचे ना करायलाच हवे असे मत, का कशासाठी ते ठाऊक नसले तरी चालेल ) जुन्या भारतीय तत्वज्ञानामध्ये (अर्थातच वैदिक्/हिन्दू) बरेच मतप्रवाह आहेत आणि त्यामध्ये मूळाकडे जाण्याची प्रेरणा जाणून घेण्याचा प्रयत्न सर्व मार्गांमध्ये आढळतो. मी कोण, जग्/सृष्टी कशी निर्माण झाली इ.इ. चा शोध मानवाने सातत्याने घेतला. त्यातूनच दृश्य स्वरुपात आढळणारे, अगदी प्राथमिक विचार केला तरी त्यांच्या मुळे मानवी जीवनाचा गाडा चालण्यास मदत होताना दिसते अथवा ज्यांच्या योगे काही हानी ही पोचते असे सूर्य, पाऊस(वरुण), वारा इ. ना देव मानण्याची प्रथा सुरु झाली. सामान्यांपेक्षा अधिक शक्ति, युक्ति, बुद्धी आणि अगदी नाश करण्याचे सामर्थ्य असलेले हे देव मग 'माणसळव'ण्याचे काम सुरु होऊन त्यांना मनुष्य रुपात आणून त्यांनाच जास्तीचे हात, पाय, डोके इ.इ. जोडले गेले. हाती अनेक शस्त्रे दिली गेली. आणि कृतज्ञतेपोटी त्यांची भक्ति सुरु झाली. सुरुवातीला अस्सल असलेले हे तत्वज्ञान हळूहळू आलेल्या बर्‍याच कारणांमुळे टिकेचे लक्ष बनले. काळाच्या ओघात आलेली आणि मजबूत झालेली,जन्म इ. निकष मानून मजबूत केली गेलेली वर्णव्यवस्था ह्यातून धर्म आणि त्याचे ध्येयस्थान असलेला परमार्थ सातत्याने कैदेत राहिले. सातत्याने होणारी परकिय आक्रमणे, गुलामगिरी, अकारण अहिंसा, करुणा यामुळे त्या काळातील समाज खर्‍या परमार्थापासून सतत वंचितच राहिला. याउप्पर मानवी बुद्धीला जात्याच असलेले आणि कधीही न जाऊ शकणारे भ्रम (इल्यूजन),प्रमाद(चुका करण्याचा स्वभाव), करणापटव (लिमिटेशन्स), विप्रलिप्सा (लोभीपणा) हे दोष आपल्याला आपल्या मूळ रुपाचा ठाव घेण्यास अटकाव तर करतातच पण त्यातही एखाद्या वर्णाच्या फायद्यापोटी इतर समाजाला तसा अभ्यास करण्यापासूनही वंचित ठेवतात. असा वंचित, गुलाम, लाचार, झापडे लावला गेलेला, स्वतंत्र विचार न करु शकणारा समाज कर्मकांडांच्या आहारी गेला तर नवल काय? शिक्षण नाही, कुठल्याही प्रकारची मनोरंजनाची साधने नाहीत, माध्यमे नाहीत, ग्रंथ मिळालाच तर पारायणांपलिकडे आणि भरड वाचना पलिकडे त्यातला कूटार्थ कळत नाही अशा परिस्थितीत करणार काय? तेव्हा हे सगळे भाकड सुरु झाले. रुपके सांगताना त्यातला घ्यायचा भाग कुठला ते न कळालेले निरुपणकार, किर्तनकार देखील त्याच त्या अनावश्यक गोष्टी रंगवून सांगू लागले आणि त्यावर विश्वास ठेवला गेला. खरे तर समोर बसलेल्या व्यक्तिंनुसार, श्रोतृ वर्गानुसार फरक करणे अपेक्षित आहे. पुराणांची, वेदांची मांडणी खरे तर ८०% कर्मकांड, १६% उपासना आणि ४% ज्ञान अशीच केलेली आढळते. समाजातला ८०% भाग हा परमार्थाची माहिती नसलेला असा आहे. त्यांना प्रेमाने, काहीतरी मिळेल असे आमिष दाखवून, काही तरी संकट येईल अशी भीती घालून परमार्थाकडे वळवणे त्यांच्याकडून काही यज्ञ, व्रते, उपास, असे काहीतरी करवून एक सुसूत्रता ये ईल अशा परिस्थितीत आणणे हे कर्मकांडाचे मुख्य काम. त्यानंतर त्यातील टिकलेल्या लोकांना दिलेले नाम, ग्रंथ वाचन, पूजा ही उपासना आणि त्यानंतर ज्ञान कांड असे अपेक्षित आहे. २१ व्या शतकात उपलब्ध माहिती, चांगल्या वाईटाचा किमान व्यवहारात विचार करण्याची आलेली क्षमता यामुळे या पुराणातल्या गोष्टी /वानग्या तिथेच रहाव्यात असे वाटले तर नवल ते काय? पण त्यापुढचे टप्पे आहेत आणि ते अत्यंत तर्कशुद्ध आहेत हेही समजून घेतले पाहिजे. दुरितांचे तिमिर जाओ। विश्वस्वधर्म सूर्ये पाहो। जो जे वांच्छील तो ते लाहो। प्राणिजात॥