अधिजनुकशास्त्र - समारोप

नुकतेच बहुधा विकीपिडीयावर भारत हे सर्वात कमी आय० क्यु० असेलेल्या राष्ट्रांपैकी एक आहे असे वाचले. याचे कारण साधे आणि सोपे आहे. जास्तीत जास्त आय क्यू हा काही अति महत्त्वाच्या व्यक्तींनी घेऊन टाकल्यामुळे आमच्यासारख्या सामान्य व्यक्तींकडे उरला सुरला गाळ आयक्यू आला आहे.

विकिपीडियावरून आठवले

Misuse of the scientific term by quack authors has created misinformation and controversy in the public हे वाक्य इंग्रजी विकिपीडियावरील Epigenetics या लेखात मी हे लिहिताना तरी आहे. संदर्भ Wikipedia contributors. (2018, March 27). Epigenetics. In Wikipedia, The Free Encyclopedia. Retrieved 07:11, April 6, 2018, from https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Epigenetics&oldid=832742988

Adam Rutherford (Adam Rutherford is a former geneticist, ) यांचा गार्डीयन मध्ये लेख आहे , Beware the pseudo gene genies (Sun 19 Jul 2015 06.59 BST) त्यात ते म्हणतात :

१ The legion purveyors of flapdoodle love a real but tricksy scientific concept that they can bolt their pernicious quackery on to. “Quantum” is surely the biggest offender, offering up some mystical scienceyness, none more so than in “quantum healing” – an unfathomable extension of reiki, which, let’s face it, is already graphene-thin flimflam. The annexing of this word from fundamental physics ranges from washing-powder branding to the theory of mind. “Quantum consciousness” is an idea that has generated some serious discussion over the years, but for me slots squarely into the category of “using one thing we don’t understand to explain another”. Lots of real scientific terms – such as “neuro” or “nano” – get borrowed for a spot of buzzword scienceyness. Epigenetics is a real and important part of biology, but due to predictable quackery, it is threatening to become the new quantum.

२)....New age gurus such as Deepak Chopra cite epigenetics as a way of changing your life, under the false supposition that genes are destiny, and epigenetic changes brought on by lifestyle choices such as meditation “allows us almost unlimited influence on our fate”. Well, no: ....

.

.३)..Epigenetics is fascinating but still in its infancy. It’s not heretical, it won’t upend Darwin, or give you supernatural powers, but it is a necessary pursuit in our never-ending quest to unpick the inscrutableness of being. More, unhyped, work is needed, and mystical thinking is never welcome round these here parts.

तिन्हींचा संदर्भ आपल्या लेखांमुळे विषयाबद्दल उत्सुकता जागवली हे म्हणतानाच काही शंकाही जाग्या झाल्या , माझ्या शंका मी क्रमवारे मांडल्या काहींची उत्तरे दिली जाण्याचा अत्यल्प प्रयत्न झाला नाही असे नाही पण शंका विचारणार्‍याचे समाधान झाले का ? तर तुर्तास तरी नाही हे प्रांजळ मत असेल . बाकी इतरांसोबत झालेल्या चर्तत काही ठिकाणी वादाला प्रतिवाद हे स्वरुप दिसले वाद प्रतिवाद नेहमीच होतात. कुठे-कुटे अहंकाराच्या झालरींचे प्रदर्शन होतना दिसले ते स्पृहणीय होते का हा ज्याचा त्याचा खासगी प्रश्न आहे . एक वाचक म्हणून अहंकाराने रुळावरुन घसरलेल्या गाडी सोबत धावणे जरासे कठीण जाते. असो. तरीही लेखक द्वयांचा उत्साह कौतुकस्पद आहे. अशीच नवी नवी माहिती अभ्यासपूर्णपणे सादर करण्याचा आपला उत्साह कायम राहो. त्यासाठी आगामी प्रकाशना साठी अनेक शुभेच्छा. आणि अनेक आभार

ओके.

"प्रत्येक दाव्याच्या खरेपणाबद्दल संशय घेऊन खात्री करणे" हा आधुनिक शास्त्रांचा मूलभूत पाया आहे. त्यामुळे, आपल्या दाव्यांच्या बाजूचे पुरावे विचारल्यावर किंवा त्यांच्या सबळतेवर प्रश्न उभे केल्यावर चिडणे, उद्धट उत्तरे देणे, थयथयाट करणे, इत्यादी आधुनिक शास्त्रांत बसत नाही, केवळ सबळ पुराव्यांच्या मदतीने केलेला प्रतिवाद योग्य ठरतो. अन्यथा, पुराणवादी शास्त्रांच्या पाठीराख्यांत आणि आधुनिक शास्त्रांच्या पाठीराख्यांत फरक राहणार नाही, हे कळायला फार मोठ्या आय० क्यू० ची गरज नाही. :) तेव्हा, हतोत्साह न होता, तुमची मते व त्यांना पुरक पुरावे शांतपणे सांगत रहावे, ते बरोबर असल्यास एक दिवस जनतेला मानावेच लागतील... असे सुचवतो.

नुकतेच बहुधा विकीपिडीयावर भारत हे सर्वात कमी आय० क्यु० असेलेल्या राष्ट्रांपैकी एक आहे असे वाचले. या ढोबळ विधानाला काही सबळ पुरावा आहे का ? असे गंभीर विधान करताना एखादा सबळ पुरावा असलेला दुवा देणे जास्त शास्त्रीय ठरले असते, नाही का ? असे ढोबळ विधान शास्त्रिय नसते याची नोंद घ्यावी. तसेच, रागाच्या भरात मनाचा तोल जाऊ देणे आणि असंबद्ध व उद्धट प्रतिक्रिया देणे शास्त्रिय प्रणालीत योग्य समजले जात नाही, याची आठवण करून द्याविशी वाटते. तुमच्या नावावरून तुमचे मूळ भारतिय आहे असे वाटते... म्हणजे वरचे विधान तुम्हालाही लागू होते किंवा कसे ? शिवाय, अनेक सहस्त्र वर्षे ज्या देशाने जगाला ज्ञान आणि बुद्धिवान माणसे पुरवली आहेत त्या आपल्या मायभूमीबद्दल असे विधान करणे कितपत समतोल विचार असून शकतो ? चला मी तुम्हाला एक जागतिक स्तरावरच्या IQ पाहणीचा दुवा देतो. त्यातले "भारताचे स्थान" आणि "शतकानुशतके जगभरातून बुद्धी आयात करण्यात अग्रगण्य असलेल्या यु एस ए चे स्थान" यांची तुलना करणे रोचक होईल. अर्थात, सर्व घटकांचा तौलनिक अभ्यास करून या दुव्यातील निरिक्षणांचा "स्टॅटिस्टिकल सिग्निफिकन्स" समजून घेण्याइतपत तुमचे ज्ञान असल्याचा दावा तुमच्या लेखांमध्ये अनेकदा दिसला आहेच, तेव्हा ते काम मी करण्याचे धाडस न करता तुमच्यावरच सोपवत आहे. अजून काही उपयोगी दुवे...

There are currently (as of 2005) 40,838 doctors of Indian origin in the United States of America and they account for 5% of all doctors in the USA and 20% of all International Medical Graduates employed in the US workforce.(https://en.wikipedia.org/wiki/American_Association_of_Physicians_of_Ind…)

The 950,000 scientists and engineers of Indian origin in 2013 — the latest year for which the foundation has data — suggest that India’s rise far outstrips that of the Philippines and China, whose share of immigrants rose 53% and 34% in the same period and contributed 465,000 and 438,000 workers respectively. In 2003, Indian-origin researchers were 2.5% of the U.S. research workforce and as of 2013, made up 3.3%. (http://www.thehindu.com/news/national/Indian-engineers-scientists-in-U…)

https://www.thebetterindia.com/14725/famous-nri-non-resident-indian-mad…

https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_Indian_Americans : येथे अमेरिकेतील जगप्रसिद्ध भारतियांची भली मोठी यादी सापडेल... खास अमेरिकन यादी याकरिताच की ती स्विकारायला तुम्हाला अडचण येऊ नये. :) वगैरे, वगैरे, वगैरे. (ज्या विकिपेडियाचा तुम्ही आधार घेतला आहे, तेथे या विषयावर, अजून अनेक पोतीभरून दुवे आहेत.) एखाद्या निरव संध्याकाळी, मन सैरभैर नसताना, शांतपणे वरचे दुवे उघडून वाचून त्यांचे मनन केल्यास बरेच काही सापडेल, समजेल, उमजेल, असे वाटते.

https://iq-research.info/en/average-iq-by-country ========================= युयुत्सु हा माणूस प्रचंडच निर्बुद्ध दिसतो. पण असो. तो इतका जास्त निर्बुद्ध आहे कि मी इतका निर्बुद्ध का याचा विचार न करता तसं प्रतिपादन करणार्‍या अरुण जोशींवर डाफरेल. म्हणून तो विषय नको.

"वेदातल्या मंत्रांमध्ये अधिजनुक बदल घडविण्याचे सामर्थ्य"

पुन्हा तोच मूर्खपणा. निर्जिव, चेतनाहिन आणि असम्यक अशा मूलद्रव्यांतून कोण्या बुद्धीमान ईश्वराशिवाय केवळ ए डि सी जी हे चार घटक वापरून कोड, कोड रिडर, कोड डेवलपर, कोड मशिन, कोड टूल्स, कोड प्रॉडक्ट, कोड चेन, इ इ बनत असेल तर सजीव, बुद्धीमान, सचेतन अशा वेदकालीन ब्राह्मणांच्या ४०- ५० घटक वापरून बनवलेल्या मंत्रात अशा कोडमधे मायनर बदल घडवायचे सामर्थ्य नसावे?? काय राव????

अवांतर : युयुत्सु, १.

आय० क्यु० ही कल्पना कशी चूकीची किंवा भंकस आहे यावर भारतीय लोक रक्त आटवतील आणि निपचित पडतील.

रोचक विधान आहे. हे सापडलं (इंग्रजी दुवा) : https://www.quora.com/What-are-the-Limitations-of-IQ-tests २.

सध्या अधिजनुकशास्त्राला निकालात काढणारे सर्व विचारवंत नंतर कधीतरी "वेदातल्या मंत्रांमध्ये अधिजनुक बदल घडविण्याचे सामर्थ्य" असा संशोधन निबंध एखाद्या श्वेतकाय फिरंग्याने प्रसिद्ध केला की बाह्या सरसावून हेच भारतीय अधिजनुकशास्त्राला डोक्यावर घेतील, याची मला खात्री आहे.

कुतूहल म्हणून एक विचारतोय. इथे तुम्हांस गौरकाय फिरंग्याच्या प्रशस्तीमुळे नेत्रदीपन अपेक्षित आहे की वेदमंत्रांमुळे? आ.न., -गा.पै.

मराठीत पलायनत्सु असा शब्द आहे का?

युयुत्सु, तुमची प्रवृत्ती निवृत्तीची कथा आवडली. विक्रमाची कारणमीमांसा बरोबर आहे. शेवटी प्रवृत्तीस औषध नाही परंतु निवृत्तीस औषध आहे हेच खरं, नाहीका? आ.न., -गा.पै.

डाॅ. दीक्षितांनी भिडु निवडताना काही चुकी केली अशी धारणा होत आहे कृ पक्की व्हावी

त्यामुळे मिसळपाववरील सर्व वैयक्तिक हल्ले आणि इतर प्रतिक्रियांकडे मी बुद्धाच्या करूणामय दृष्टीने पाहतो, एव्ह्ढेच सांगून माझ्यासाठी हा विषय इथेच थांबवतो.

चला. बरं झालं..

Epigenetics: it ain’t over until the fat lady sings… I am compelled and motivated to join this forum and write this response since the discussion has gone completely out of control. Rajeev Upadhye in his own write up has made quite clear several times that epigenetics, a relatively new science is not about autosomal mutations, selective adaptations or polymorphism, etc. If you are not knowledgeable about the subject just ask questions, do not write your “theories” based on your ignorance. Even then if you do not agree, keep them to yourself - as they say how Texas Juries in US with 8th grade education make decisions in the court - they say “ I have already made up my mind (who is guilty or not ) - Please don’t confuse me with facts.” Rajeev Upadye’s write up here is not a “free lance at large fiction,” but a science write up. And sometimes one has to even hypothesize to find the unknown. Conclusions may differ. The book is different. In the book, however, I am solely responsible for scientific validity and accuracy, if there is any problem in “Marathikaran,” blame it on Rajeev. In one post comment- Stopping Leaded gasoline used recently does NOT wipe out damage already caused by cumulative epigenetic harm to the embryos in the last 30 years in women. Exposure may vary at places. And extent of the damage cannot be separately measured precisely at the present.(Currently stopping use of leaded gas will only prevent some immediate epigenetic damage to the sperms., which are produced all the time in men at least upto the age of 80). In lab experiments rats by nature are the only mammals very close to human behavior, eating habits (Rats prefer Pizza, French fries, Coke, and other our fried spicy junk food over the healthy food choices, they like fried, fatty, salty and hyper sweet food, just like humans). And because their life span is shorter effect of several generations can be easily studied in the lab. In a controlled study rats change their behavior from" nice" to SOB when overpopulation puts pressure on them of own survival. India has to find its own solutions that will work for colossal 1.3 billion people mushroomed under its own rule infested with corruption, lawlessness, massive poverty, pollution, lack of education, religious intolerance, poor health care, lack of hygiene, lack of morality, ethics, and dwindling resources which cause cumulative epigenetic harm. Physicians always look for the diagnosis but apart from diagnosis, and treatment etc., you always look for the prognosis and what to tell the “patient.” Current high tech movement etc., may bring some temporary short term prosperity to India, but intermediate and long term prospects are NOT good. Pathologial slide images of many cancers under low magnification in humans and the images of growth of many urban cities from satellites, especially in India show striking resembalance. Although rats are not exactly like humans in some aspect, hence findings cannot be extrapolated to humans in exact fashion and more human trials become necessary. And that is a long process, and results may not be available for next half a century or so, provided there is adequate funding for the long term longitudinal studies. This is similar to Sinclair Sirtis SRT 501 compound “anti aging” drug’s spectacular fall over 700 million dollars loss (analog to resveratrol) worked wonders in mice making them young again and live long, but miserably failed in humans. Primary intention of Rajeev Upadhye’s write up is not sensationalization but really to focus not on whether Mumbai is better than Manjari Budruk, but to bring attention to the environmental pollutant damage to human epigenome is real and is long term cumulative. Epigenetically immediately and somewhat slower genetically. Issue is how not to stimulate disease promoting genes, but stimulate life enhancing processes. The entire South East Asia is actually at a greater risk. Since millions of genes are activated and inactivated every second in trillions of cells, how to keep good ones “on,” position most of the time is a challenge. For example, in one Danish study researchers used a stationary bike with pedal only on one side. Participants peddled this bike with only one leg for few weeks. Then researchers took biopsy of the muscles (that is painful part- thanks for the courage of the participants) of calves on both sides. Sure enough- the leg which was exercised showed more “methylation,” showing epigenetic stimulation of several good genes, promoting endurance, strength, better metabolism of glucose and insulin sensitivity and faster elimination of waste products. On the other hand things such as just one glass of alcohol eliminates activation of many good genes. Alcohol in any form is like a “eraser” of good genes. Most troubling is alcohol action on hippocampus where it prevents formation of new permanent memories, erases your ability to learn new things etc. Appropriate genetic and frequent epigenetic testing for specific effect is expensive and trials are complicated. For example, in a controlled trial Turmeric and its extract - curcumin administered in a certain way in the diet, people with propensity for certain cancers whose cancer genes were in “on,” position, after just 6 weeks of such diet those bad genes were turned off. Read more in the book about how to take many other dietary supplements and turmeric in "DIXIT PROTOCOL"© OF CURCUMIN. It is copyrighted in US , but it is a free application use for the common man. It tells you how much to take, how and when to take to prevent many cancers and inflammatory and neurodegenerative diseases. Longitudinal studies have just begun at few places in US, to verify the protocol, but one will have to wait years to find the results; however, because it is used in India by millions of people over the last 5000 years, we know it is safe. Those who want to know technical details; The book in layperson terms explains how curcumin suppresses the genes expressing production of enzymes, and cytokines such as cyclin D1, Cox 2, MMP9, TNF, iNOs, IL12, IL8, IL6, Egr1, CBP, HER2, Akt, JNK, 5- LOX, MEK, XOD, or enzymes such as Xanthine oxidase, Protein Kinases, etc. Turmeric suppresses transcription factors such as AP-1, STATS or 1, and 3, NF kappa B, etc. Turmeric at the same time stimulates genes producing enzymes (good guys) such as glutathione oxidase, catalase, etc., to build and make our each and every cell in the body to be better. Turmeric alone is effective over approximately 45 enzymes, cytokines, and transcription factors, etc. in the body. The message from epigenetics is clear- although you may be unlucky to have inherited the best genome or a “bad,” epigenome,” you can significantly change it by your habits, diet, nutrition,exercise and the company you keep and best yet- you can pas those effects to the next generation.

दिक्षित (दिक्शित..??) साहेब, मिसळपाव वर लेखन आणि प्रतिसाद फक्त मराठीतूनच यावेत, हे योग्य. एवढे श्रम इंग्रजी टंकवण्यासाठी घेतले आहेत, तर आणखी थोडे श्रम मराठीसाठी घ्यावेत ही विनंती.

समतोल लिखाण. या मजकूरात अभाव असलेली (अ) खळबळजनक विधाने आणि (आ) उद्धटपणा या दोन गोष्टी मिपावरच्या लेखांमध्ये व इतर प्रतिसादांमध्ये नसत्या तर पुस्तकाबद्दल जास्त उत्सुकता आणि जास्त आत्मियता निर्माण झाली असती... ते संशोधन भारतिय आणि खासकरून मराठी मूळाच्या संशोधकाकडून केले गेले आहे, हे समजल्यावर तर जरा जास्तच ! कोणत्याही शास्त्रिय संशोधनाच्या प्रस्तुतीची सुरुवात त्यात असलेल्या मर्यादांच्या (constraints) सूचीने होते. आपल्या मर्यादांना नीट जाणल्यामुळे अर्थातच, अतिशयोक्त/खळबळजनक विधाने सहजपणे टाळली जातात. वरील मजकूरात त्याचेच प्रतिबिंब आहे. डॉ दिक्षित यांना त्यांच्या या आणि इतर सर्व यशस्वी संशोधनासाठी अनेकानेक हार्दीक शुभेच्छा !

या फॉन्ट मधील विधाने श्री युयुत्सु यांची आहेत. अधिजनुकशास्त्र - एक गैरसोईचे विज्ञान हे शीर्षक ( विज्ञान हे कधीच गैरसोयीचे नसते -सोय गैरसोय हा वैयक्तिक भाग असतो हि अतिशय मूलभूत बाब विसरून अभिनिवेश केला आहे) माणसाने विवेकाचा, शिक्षणाचा, आधुनिकतेचा कितीही टेंभा मिरवला तरी गैरसोईचे सत्य पुढे आले की तो गडबडुन जातो, चवताळतो. हे गैरसोईचे सत्य मी-मी म्हणणार्‍या लोकांना अडचणीत आणते. मग मूळ प्रश्न शिताफीने नाकारून तो प्रश्न उजेडात आणणार्‍याला सुळावर चढविण्याचे उद्योग होतात. हे सुरुवातीचे (पहिलेच) वाक्य. याचा अर्थ ""मलाच सत्य समजले आहे आणि बाकी कुणाला नाही"" असे म्हणणे आहे. तेंव्हा मी काय सांगतो आहे तेच सत्य आणि ते सांगण्याबद्दल मला सुळावर चढवले जाणार आहे हे समजूनही मी हे लिहिण्याचे धाडस करतो आहे म्हणजे मी किती हुच्च आहे असे सांगण्याचा हा प्रयत्न आहे यानंतर या सगळ्या उपद्‍व्यापामागे माणसे इतर जीवांसाठी जी मूल्ये विकसित करतात ती मूल्ये स्वत:साठी मात्र झिडकारतात. (उदा. द्यायचे झाले तर संततीच्या लिंगाची निवड किंवा उत्तम वाणाची संतती हा विचार मनुष्य स्वत:च्या बाबतीत स्वीकारणार नाही. असो.) जन्माला येणार्‍या बाळाचा काही (अर्ध्यापेक्षा कमी) जनुकीय वारसा वडिलांच्याकडून येत असला तरी पुरुषांचे शुक्रजंतू तूलनेने ताजे असल्याने सदोष संततीचा दोष (दूर्दैवाने) स्त्रियांकडे जास्त जातो, हा गैरसोईच्या सत्याचा महत्त्वाचा भाग. यात "गैरसोय कुणाची आणि का झाली" याचे कधीही स्पष्टीकरण नाही अगदी स्पष्ट शब्दात सांगायचे झाले तर महानगरे "किडकी प्रजा" निर्माण करत आहेत. हे "भयजनक" वाक्य लिहिण्याचे कारण काय? आणि नंतर याचे विकृतीकरण हि करून झाले त्यामुळे आपले कर्तृत्व मनगटापेक्षा आजुबाजुच्या वातावरणाने जास्त नियंत्रित होईल. वर श्री स्टीफन हॉकिंग यांचे उदाहरण दिले त्यांना स्वतःला साधा अधिजनुकीय नव्हे तर गंभीर जनुकीय आजार होता. पण उत्तम संतती होण्याकरता उपाय मुंबईसारख्या महानगरात जन्मलेल्या आणि वाढलेल्या मुलींशी लग्न न करणे प्रजननाचा हक्क सोडून द्यायचे आवाहन करायचे - बिजांडे लहान वयात गोठवून ठेवायचे तंत्रज्ञान विकसित करायचे.-- कुणी कसे आणि कधी? याबद्दल सोयीस्कर मौन डीएनए मॅचिंग --याची किंमत आज रुपये २५,००० आहे मुंबईची लोकसंख्या सव्वा कोटी आहे यात १० लाख प्रजननक्षम जोडपी असतील तर डीएनए मॅचिंगचा खर्च अडीच हजार कोटी रुपये येईल हा खर्च कुणी करायचा? सरकारने कि लोकांनी? तुम्हाला ताजे प्रतिसाद पहाता अधिजनुकीय संक्रमण आणि जनुकीय संक्रमण यातला फरक तुम्हाला कळलेला नाही किंवा तो मान्य करायचा नाही असे दिसते, त्यामुळे मला आता तुमच्याशी युक्तीवाद करण्यात रस संपत आला आहे. तेव्हा मिसळपाववर हा विषय हाणून पाडायचा जरी कितीही प्रयत्न झाला तरी ते चहाच्या पेल्यातील वादळ ठरेल याची मला खात्री आहे. मिसळपाव वर हा विषय हणून पडायचा कुणाचाही हेतू नाही पण श्री युयुत्सुंनी केलेले अतिरंजित आणि हास्यास्पद दावे बेफाट विधाने आणि भयजनक वाक्ये मात्र पुराव्यासकट खोडून काढायचा हेतू मात्र नक्की आहे इथल्या थयथयाटवीरांनी जिवाच्या आकांताने मी कसा चुकलो आहे हे दाखवायचा केविलवाणा प्रयत्न केला, पण त्यांना अधिजनुकशास्त्र काय कळलं आहे, हे मात्र गुलदस्त्यात ठेवले आहे. झाकली मूठ सव्वा लाखाची! मला वैद्यकीय जगतात डॉक्टरांचे दोन प्रमुख प्रकार आढळले आहेत - १ला प्रकार लोकांना शहाणे करण्यासाठी झटतो. २र्‍या प्रकारातले डॉ. लोकं अडाणीच राहावेत याबाबत आग्रही असतात. तुम्ही मला या दूसर्‍या प्रकारातले दिसता. अधिजनुकशास्त्र बहुधा तुम्ही ऑप्शनला टाकले असावे. आम्ही "किडकी प्रजा" जन्माला घालायची का? हा प्रश्न लोकांनी व्यवस्थेला विचारायला हवा. पण लेखाच्या सुरुवातीला कबूल केल्या प्रमाणे मांजराच्या गळ्यात घंटा बांधण्याचा उद्योग मी केला असल्याने मला सुळावर चढवले जाइल याची मला कल्पना होतीच. हे प्रतिसाद/ लिखाण पहिल्या भागातीलच आहे. यात दर्पोक्तीपूर्ण उद्गार, मलाच सगळं समजतं दुसरे मूर्ख आहेत असा अविर्भाव आणला नसता आणि सनसनाटी आणि भयगंड निर्माण करणारी वाक्ये लिहिली नसती तर लोकांनी लेख नक्कीच स्वीकारला असता. मी पाठवलेल्या बहुसंख्य दुव्यांना किंवा प्रश्नांना त्यांनी सोयीस्कर बगल दिली आहे. पुढच्या भागातील अतिशयोक्ती आणि विरोधाभास बद्दल नंतर सविस्तरपणे.

The message from epigenetics is clear- although you may be unlucky to have inherited the best genome or a “bad,” epigenome,” you can significantly change it by your habits, diet, nutrition,exercise and the company you keep and best yet- you can pas those effects to the next generation. हे साध्या सरळ शब्दात श्री युयुत्सुंनी मराठीत लिहिले असते तर इतके वादविवाद कशाला झाले असते? पण मीच हुशार आणि बाकी सारे मूर्ख त्यांना अधिजनुकशास्त्र कळतच नाही किंवा त्यांनी ऑप्शनला टाकले असेल असले आरोप केल्यावर काय लोक गप्प बसतील? मी हृदयरोग तज्ज्ञ आहे आणि हृदयरोग शास्त्रात ५० वर्षे काम केले असले तरी रुग्णाला तू मूर्ख आहेस सांगितले तर तो डॉक्टरचा सल्ला न घेताच जाईल. समाज प्रबोधन करायचे असेल तर मीच हुशार असा अविर्भाव घेऊन चालत नाही. अर्थात वातानुकूलित प्रयोगशाळेत बसून उत्तर ध्रुवावर राहणाऱ्या अस्वलाच्या उवांवर संशोधन करणाऱ्या शास्त्रज्ञाने इतर सर्व मुर्ख आहेत असे म्हणणे शोभूनच दिसते

Holocaust survivors were more likely to develop depression, anxiety and other psychological disorders.

आणि त्यांनी इस्र्तायलची स्थापना केली?