बर्याच संत आणि अध्यातिम्क साहित्यात जसे कि अभंग आरत्या इत्यादी मध्ये संत कवि आपल्या स्वतःच्या अथवा आपल्या गुरुच्या इत्यादी नावांचा उल्लेख विशीष्ट पद्धतीने करुन ठेवतात त्यास नाममुद्रा असे म्हणतात. जसे समर्थ रामदासांच्या काव्यात 'दास रामाचा', संत एकनाथांच्या काव्यात 'एका जनार्दनी' , 'नामा म्हणे', तुका म्हणे अशा नाममुद्रा दिसतात.
'रामीरामदास' हे वस्तुतः संत रामदासांचे थोरले बंधु असावेत तर नामदेवांच्या साहित्यात नामाम्हणे सोबत इतर संतांच्या तत्दृष्य मुद्रा दिसतात कि जी बहुधा इतर संतांच्या साहित्याची सरमिसळ असावी जसे की 'विषुदास नामा' हे १६ व्या शतकात होऊन गेलेले कवि असावेत. 'विषुदास नामा' यांच्या लेखनाची ओळख करुन देणारा स्वतंत्र धागा लेखही लिहिण्याची इच्छा आहे.
काही मुद्रा एकसारख्या वाटल्या तरी वेगळ्याच संतांच्या असू शकतात आणि हे बर्याचदा माहित नसल्यामुळे एका संतांचे साहित्य दुसर्या संताच्या नावावर नोंदवले जाण्याचे आणि प्रक्षिप्त साहित्य जोडले जाऊन गोंधळाची परिस्थिती बर्याचदा निर्माण होताना दिसते. यात कुठेतरी वाचल्याचे आठवते की नव्या आरत्या अभंग इत्यादी नवोन्मेषीत मुले अथवा तरुणांकडून रचल्या जात असताना पुरेशी सिद्धी(कि प्रसिद्धी ?) प्राप्त होई पर्यंत स्वरचीत आरत्या अभंगात स्वतःची नाममुद्रा गुंफण्याची परवानगी घरातील थोरामोठ्यांकडून मिळत नसे. त्यामुळेही विवीध कारणांनी इतर नाममुद्रा वापरुन रचना केल्या जात कि ज्यामुळे गोंधळात भर पडू शकते.
असा गोंधळ दुर करण्यासाठी संत साहित्याच्या अभ्यासकांकडून अलिकडे संशोधनही होत आले असावे तथापी अशा नाममुद्रांबद्दल स्वतंत्र ज्ञानकोशीय लेख अथवा कोशीय यादी अशी पहाण्यात आलेली नाही.
या धागाचर्चेच्या माध्यमातून संतांचे नाव आणि नाममुद्रांचे संकलन करणे आणि कोणती नाममुद्रा कोणत्या संताची याबद्दलचे समज-गैरसमज यांची चर्चा व्हावी असा उद्देश आहे. ह्या निमीत्ताने सहसा कमी परिचीत असलेल्या संतांची संक्षीप्त ओळख माहिती असलेल्यांनी करुन देण्यास हरकत नसावी.
* ह्या धागाचर्चेतील माहितीपूर्ण प्रतिसाद विकिप्रकल्पातून वापरला जाण्याची शक्यताही असू शकते म्हणून आपले ह्या धागाचर्चेतील प्रतिसाद प्रताधिकारमुक्त समजले जातील.
* अनुषंगिका व्यतरीक्त अवांतरे टाळण्यासाठी आणि चर्चा सहभागासाठी आभार.
मिसळपाव
प्रतिक्रिया
छान धागा
छान धागा
+१
In reply to छान धागा by दीपक११७७
हेच म्हणतो.
'रामीरामदास' हे वस्तुतः संत
हे प्रथमच ऐकतो आहे. काय आधार आहे या थियरीला?
त्यांच्या भावाचे नाव गंगाधर
In reply to 'रामीरामदास' हे वस्तुतः संत by आदूबाळ
त्यांच्या भावाचे नाव गंगाधर स्वामी असल्याचे वाचलेय. तरी इथे म्हटल्याप्रमाणे मोठ्या भावाचे नाव असूही शकेल.
रामी रामदासा हे अनेक आरत्या-श्लोकांमधे ऐकल्याने त्यांच्या स्वतःबद्दलच म्हटले असे वाटत असे. विटेकर बुवा अजून बरोबर सांगू शकतील.
मला वाटते विकासपिडीयातील लेखन
In reply to त्यांच्या भावाचे नाव गंगाधर by खेडूत
मला वाटते विकासपिडीयातील लेखन मराठी विश्वकोशातून घेतले गेले असण्याची शक्यता आहे. मराठी विश्वकोशातील 'रामदास' या विषयावरच्या लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांनी लिहिलेल्या नोंदीत "....रामदासांचे वडील बंधू गंगाधर ‘श्रेष्ठ’ आणि ‘रामी रामदास’ ह्या नावांनीही ओळखले जातात...." अशी नोंद आहे.
लक्ष्मणशास्त्री जोशींनी लेखाच्या शेवटी, वि.का. राजवाडे, न.र. फाटक, शं.दा. पेंडसे, शं.श्री देव, स ख. आळतेकर, के एस. ठाकरे, ड्ब्ल्यू एस डेनींग यांच्या संदर्भ ग्रंथांची नोंद केली आहे पण उपरोक्त संदर्भ नेमका कोणत्या ग्रंथातून घेतला गेला याचा बोध होत नाही. जाणकरांनी या विषयावर अधिक प्रकाश टाकल्यास उत्तमच.
मराठी विश्वकोशातील संदर्भ
In reply to मला वाटते विकासपिडीयातील लेखन by माहितगार
मराठी विश्वकोशातील संदर्भ दुवा
रामी रामदास म्हणजे स्वतः
In reply to 'रामीरामदास' हे वस्तुतः संत by आदूबाळ
रामी रामदास म्हणजे स्वतः समर्थच.
त्यांच्या थोरल्या बंधूंचे नाव गंगाधरपंत होते.
कौस्तुभ कस्तुरे यांचा एक
In reply to 'रामीरामदास' हे वस्तुतः संत by आदूबाळ
कौस्तुभ कस्तुरे यांचा एक ब्लॉग वाचनात आला. समर्थ रामदास स्वामी आणि शिवाजी महाराज : भाग १ मध्ये "परंतू वडिल बंधू गंगाधरपंत हेदेखिल आध्यात्मिक विचारांचे असल्याने त्याचा प्रभाव साहजिकच नारायणपंतांच्या स्वभावावरही पडला. " असा एक उल्लेख आहे. भाग २ मध्ये त्यांनी "चाफळकर रामदासींची कैफियत" असा कोणतासा दस्तएवज उधृत केला आहे. त्यात खालील परिच्छेदाचा समावेश आहे.
कौस्तुभ कस्तुरेंच्या ब्लॉगवरील हे मोडी दस्तएवज चित्र मला वाचता अथवा पडताळता आलेले नाही.
जाणकारांनी या विषयावर अधिक प्रकाश टाकल्यास छान होईल.
रामीरामदास अजून एक संदर्भ
In reply to कौस्तुभ कस्तुरे यांचा एक by माहितगार
ट्रांन्सलिटरल डॉट ऑर्ग (पुर्वाश्रमीचे खाप्रे डॉट ऑर्ग) वर दाते, कर्वे | महाराष्ट्र शब्दकोशाची 'श्रेष्ठ' शब्दाची नोंद आहे ती खालील प्रमाणे
पु. समर्थ रामदास यांचें वडील बंधु रामीरामदास गंगाधर स्वामी .....
उपरोक्त संदर्भ दाते, कर्वेंनी कुठून घेतला आहे त्याची कल्पना नाही.
एक कोडे
समर्थ रामदासांचे वडील बंधु रामीरामदास गंगाधर स्वामी म्हणजे 'रामीरामदास' असे काही संदर्भ उधृत केले आहेत, मला व्यक्तिशः रामीरामदासांची भाषेची शैली/ ढब समर्थ रामदासांपेक्षा प्रथमदर्शनी वेगळी वाटते.
तरीही एका (राजस्थानी शैली?) च्या हिंदी भारुडात भीमा नदीचा उल्लेख येतो आहे तसेच कासाई देवीचा संदर्भ येताना दिसतो आहे जी बहुधा सातार्या जवळच्या कास गावाची ग्रामदेवता असावी. जर समर्थ रामदासांचे ज्येष्ठ बंधु पश्चिम महाराष्ट्रात आले नसतील तर त्यांच्या काव्यात हे दोन संदर्भ येणे कठीण असावयास हवे होते असे वाटते. (चुभूदेघे)
चांगला धागा
अजून माहिती वाचायला आवडेल. नामदेव आणि विष्णुदास नामा हे दोन वेगवेगळे. यांच्याशी नामसाधर्म्य असलेला कृष्णदास शामा हा गद्य लेखक सोळाव्या शतकात होउन गेला. त्याच्या नावावर भागवताच्या दशम स्कंधावरील टीका आणि अन्य काही कोंकणी व मराठी लिखाण आहे.
प्रतिसादासाठी धन्यवाद.
In reply to चांगला धागा by पैसा
प्रतिसादासाठी धन्यवाद. विकिस्रोतावरील गोवा विद्यापीठाच्या कोकणी विश्वकोशात विष्णुदास नामा बद्दल नोंद आहे. त्यात कृष्णदास नामा असा उल्लेख येतो आहे आपण म्हणत असलेले कृष्णदास शामा हे कृष्णदास नामा पेक्षा वेगळे आहेत की तेच आहेत.
खरेतर या दोन्ही परिच्छेदाच्या मराठी अनुवादात आपली मदत हवी आहे. खास करुन "गोंयांतल्यान बागाक व्हेल्ल्या साहित्यांत" आणि "वेगळ्यो व्यक्ती आसपाची शक्यताय चड दिसता" याचा नेमका अर्थ काय होतो हे माहित करुन हवे आहे.
ओके
In reply to प्रतिसादासाठी धन्यवाद. by माहितगार
बाकी रूपांतर नंतर देते.
"गोंयांतल्यान बागाक व्हेल्ल्या साहित्यांत" म्हणजे गोव्यातून बागाला (पोर्तुगालमधे) नेलेल्या साहित्यात.
"वेगळ्यो व्यक्ती आसपाची शक्यताय चड दिसता" म्हणजे वेगळ्या व्यक्ती असण्याची शक्यता जास्त वाटते.
विष्णुदास नामा आणि कृष्णदास शामा यांच्यात गोंधळ व्हायचे खरे तर कारण नाही. कृष्णदास शामाबद्दल माहिती लिखित सापडते. तो गोव्यात नक्कीच होउन गेला. पणजीच्या शासकीय ग्रंथालयाला त्याचे नाव दिले गेले आहे. विष्णुदास नामा गोव्यात असल्याचे म्हणणे मी पहिल्यांदाच इथे वाचत आहे. ज्ञानेश्वरी कोंकणीत आहे असा जो दावा केला जातो तशाच स्वरूपाचे हे विधान वाटते.
कृष्णदास शामा आणि विष्णुदास नामा यांच्या भाषेत प्रचंड फरक आहे. कृष्णदस शामाने गद्य लिहिले आहे. (त्याचा नमुना मी फेसबुकवर शेअर केला होता. सापडला तर इथेही देते.) तर विष्णुदास नाम्याने मराठी पद्य.
या लिखाणावर २५ एप्रिल १५२६
In reply to ओके by पैसा
या लिखाणावर २५ एप्रिल १५२६ तारीख आहे.
तर विष्णुदास नाम्याचा काळ १५८० ते १६३३ असा दिला आहे. तेव्हा दोघात गोंधळ व्हायचे कारण नाही.
विष्णुदास नामा गोव्यात
In reply to ओके by पैसा
प्रा.अ.भा.प्रियोळकार आनी डॉ.पांडुरंग पिसुलेंकर तसे नेमके का म्हणतात हे तपासावयास हवे असे वाटते.
विष्णुदास नामा आणि कृष्णदास शामा यात माझाच गोंधळ झाला असे दिसते.
विष्णुदास नाम्याच्या अभंगांबद्दल मिपावर या पुर्वी अल्प लिखाण होऊन गेल्याचे दिसते आहे
अनुवाद उपलब्धतेसाठी आणि माहितीपूर्ण प्रतिसादासाठी धन्यवाद
लेख चांगला आहे.
लेख चांगला आहे. नाममुद्रा हा प्रकार माहित नव्हता. तुमच्यामुळे कळले. आभारी आहे.
अजून काही प्रश्न
संस्कृतभाषेतील पौराणिक साहित्यात नाममुद्रां होत्या का ? संस्कृत आणि हिंदी साहित्यात नाममुद्रा शब्दास काही वेगळी संज्ञा आहेत का ? एका भाषेतून दुसर्या भाषेत म्हणजे संस्कृतातून अनुवाद होताना अनुवादकाने स्वतःची नाममुद्रा न जोडता मुळग्रंथातील नाममुद्रा तशीच ठेवली अशा काही शक्यता असू शकतात का