जून 2016 च्या एका दुपारची चारच्या आसपासची कंटाळवाणी वेळ. रणरणतं ऊन. डोळे घड्याळावर. कधी एकदाचे संध्याकाळचे सहा वाजतात आणि कधी एकदाची "ऑफीस सुटले, मन मोहरले, चकाट्या पिटाया, मोकळे जाहले" अशी परमानंदाची अवस्था येते असे झालेले. मी आणि माझा उत्साही मित्र नितीन चहा प्यायला गेलो. हे ही एक कर्मकांड! एरवी बाहेरच्या टपरीवर निवांत चहा प्यायला काय मजा येते! पण ऑफीसात चहा पिणेदेखील काम करण्याइतकेच शुद्ध कर्तव्यभावनेतून जन्मलेले एक कर्म असते. आम्ही चहाचे प्याले घेऊन कुठेतरी बूड टेकवतो. आमच्या अजून एका उत्साही मित्राचा, सारंगचा, फोन येतो. त्याचे बोलणे ऐकून आमचे डोळे चमकतात. त्याने कर्नाटक-गोवा सीमेवर असलेल्या आणि 'चेन्नई एक्सप्रेस'मुळे प्रकाशझोतात आलेल्या प्रसिद्ध अशा दूधसागर धबधब्याला सहल काढायची का अशी विचारणा केली. त्याने मिसळपाव.कॉमवर त्याविषयी एक लेख वाचला होता. नितीन आणि मी या कल्पनेने सुखावलो. नेहमीच्या रटाळ आयुष्यात काहीतरी वेगळे करण्याची ही संधी होती. पण दूधसागरला जाणे तितके सोपे नाही याची त्याने जाणीव करून दिली. मी तो लेख वाचला होता. रेल्वेच्या रुळांमधून बरेच किलोमीटर (कमीत कमी 5 आणि जास्तीत जास्त 22 किलोमीटर) चालणे, पाऊस असल्यास चिंब भिजणे, खाणे आपल्यासोबत घेऊन जाणे वगैरे विचार कमकुवत करायला लावणारी सहलीची ही वैशिष्ट्ये ऐकून आम्ही थोडे विचारात पडलो. सुखासीन शरीराला थोड्या कष्टांचा विचारदेखील थकवा आणतो. सर्वार्थाने शुक्रवार, 19 ऑगस्ट 2016 ही तारीख सोयीस्कर वाटत होती. वेगळी सुटी घेण्याची गरज पडणार नव्हती आणि भर पावसाळा असल्याने सहलीची मजा द्विगुणित होणार होती. यथावकाश आम्ही आमच्या इतर मित्रांशी थोडी बातचीत केली. आधी उत्साहाने सहलीला येण्याची तयारी दाखवणारे मित्र सहलीची खास 'वैशिष्ट्ये' सांगीतल्यावर विचारात पडले. मग "अरे, मी सांगायचे विसरलो. माझ्या बायकोच्या चुलत बहिणीच्या जावेच्या बहिणीचे लग्न त्याच दिवशी आहे." अशी कारणे येणार असा आमचा अंदाज होता पण तसे काही झाले नाही. ज्यांना काही अपरिहार्य कारणांस्तव शक्य होणार नव्हते त्यांनी तसे स्पष्ट सांगीतले. असे आम्हा तिघांना धरून आम्ही आठ (आम्ही तीन + रितेश, वैभव, विक्रम, निखिल, मयूर) मित्र तयार झालो. जुजबी माहिती घेऊन आम्ही 19 ऑगस्ट 2016 या दिवशीचे गोवा एक्स्प्रेसचे पुण्यावरून आरक्षण करून टाकले. आपले मिपास्नेही श्री. हृषिकेश पांडकर यांनी त्यांच्या या सहलीच्या अनुभवांवर आधारित एक छान लेख लिहिला होता. तोच लेख आमची प्रेरणा ठरला होता. म्हणून आम्ही त्यांनाच संपर्क केला. त्यांनी आमच्यावर बॉम्ब टाकला. आजकालच्या शिरस्त्याप्रमाणे काही सेल्फीग्रस्त (अतिस्वप्रतिमाप्रेमग्रस्त) पर्यटकांनी सेल्फीसाठी प्राण त्यागण्याच्या घटनांनंतर रेल्वे पोलिसांनी दूधसागरला पर्यटनावर बंदी आणली आहे असे त्यांनी नम्रपणे नमूद केले. आमचे धाबे दणाणले. आठ जणांचे आरक्षण झालेले होते. दूधसागरला नॉर्मल असणारे रुळांच्या मधून चालणे, इंजिनमध्ये चढून प्रवास करणे वगैरे प्रकारदेखील बंद झाल्याचे त्यांनी सांगीतले. या सहलीविषयी प्रकाशित झालेले ब्लॉग्ज आम्ही वाचून काढले. माझ्या ऑफीसात जे कुणी या सहलीला जाऊन आले त्यांना विचारले. सगळीकडून "बंदी आहे; पोलीस जाऊ देत नाहीत; दूधसागरला उतरू देत नाहीत" अशीच माहिती मिळाली. आमचे चेहरे पडले. अब क्या करें? शेवटी आम्ही मनाचा हिय्या करून जायचे ठरवले. एकदा ठरवलेली सहल रद्द करणे आमच्या "उसूल के खिलाफ" होते. जो होगा सो देखा जायेगा असे ठरवून आम्ही जाण्याचा निर्णय घेतला. अगदीच काही नाही जमले तर परत येतांना दिवसाच्या उजेडात ट्रेनमधून दूधसागरचे दर्शन झाले तरी चालेल असा विचार करून आम्ही आमच्या मनाला सहलीसाठी तयार केले. आम्ही सगळी माहिती गोळा करायला सुरुवात केली. आम्ही 19 ऑगस्टला संध्याकाळच्या गोवा एक्स्प्रेसने पुण्यातून सायंकाळी 4:45 वाजता निघून लगेच 20 ऑगस्टला तिकडून सुटणाऱ्या निजामउददीन एक्स्प्रेसने निघून 21 ऑगस्टला (रविवारी) पहाटे पुण्यात पोहोचणार होतो. त्याप्रमाणे तिकिटे आरक्षित केली होती. दूधसागरला जाण्याचे सगळे पर्याय आम्ही अभ्यासले. पहिला पर्याय म्हणजे दूधसागरला पहाटे ट्रेन थांबली तर तिथे उतरणे. गोवा एक्स्प्रेस दूधसागर स्टेशनला पहाटे साधारण चारच्या आसपास पोहोचते. पण इथे रेल्वे पोलीस उतरू देत नाहीत अशी माहिती मिळाली होती. इथे रेल्वेचा अधिकृत थांबा नाही पण ट्रेन इथे अगदी 30-40 सेकंद थांबते असे कळले होते. काही तांत्रिक कारणांमुळे हा थांबा असतो असे कळले. इथे उतरू शकलो तर धबधब्यापर्यंत पोहोचणे सोपे होणार होते. चालण्याची गरज पडली नसती. परत पुण्याला येतांना मात्र दूधसागरला आमची परतीची ट्रेन थांबणार की नाही हे माहीत नव्हते. दुसरा पर्याय म्हणजे दूधसागरपासून साधारण साडे तीन किलोमीटर पुढे (गोव्याच्या दिशेने) असणाऱ्या सोनोलियम स्टेशनला उतरणे आणि तिथून साडे तीन किलोमीटर रेल्वे रुळांमधून चालत धबधब्यापर्यंत येणे. सोनोलियम स्टेशन धबधब्यानंतर दहा बोगदे मोजल्यानंतर येते ही माहिती मिळाली होती. तिसरा पर्याय म्हणजे सोनोलियम स्टेशनपासून आणखी पुढे (गोव्याच्या दिशेने) आठ किलोमीटर असलेल्या कुळें या स्टेशनवर उतरणे आणि साडे-अकरा किलोमीटर मागे (पुण्याच्या दिशेने) धबधब्यापर्यंत चालत येणे. हे सगळे धबधब्यापर्यंत पोहोचण्याचे पर्याय होते पण धबधब्यापासून पुण्याला येणारी ट्रेन पकडण्यासाठी कुठे आणि कसे जायचे हा प्रश्न होताच. इंजिनमध्ये रेल्वे पोलीस बसू देत नाहीत हे ऐकले होते. पुण्याला परत येण्यासाठी धबधब्यापासून कुळेंपर्यंत पायी जायचे हा पर्याय आम्ही स्वीकारला होता. आमचे परतीचे आरक्षण कुळेंपासूनच होते. अर्थात हा पर्याय सोपा नव्हता. आणि पोलीस कुठे उतरू देतात, कुठपर्यंत जाऊ देतात, जाऊ देतात किंवा नाही या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे आम्हास माहीत नव्हती. आम्ही दूधसागरला न उतरता सोनोलियमला उतरून मागे साडे तीन किलोमीटर चालत यायचे या पर्यायावर लक्ष केंद्रित केले होते. आम्ही सगळ्यांनी तयारी सुरु केली. मी रोज 6-7 किलोमीटर चालण्याचा सराव सुरु केला. बाकी सगळ्यांनी आपापल्या पद्धतीने सराव सुरु केला. जर 22 किलोमीटर चालावे लागले तर आपल्याला झेपेल का या चिंतेतून हा सराव घडत होता. सगळ्यांना 19 ऑगस्ट कधी येते असे झाले होते. आणि अचानक 12 ऑगस्ट (शुक्रवार) या दिवशी संध्याकाळी माझा घसा दुखायला लागला. डोळे आग-आग करायला लागले. अंग दुखायला लागले. नाकात बरीच उलथापालथ सुरु झाली. ऑफीसात खुर्चीवर बसण्यापेक्षा टेबलावर आडवे व्हावेसे वाटू लागले. मला रीतसर विषाणूसंसर्ग झाला. एक आठवडा हातात होता. मी गोळ्या सुरु केल्या. त्यात 13, 14, 15 ऑगस्ट जरा धावपळीचे गेले. त्यामुळे त्रास जास्त वाढला. 16 ऑगस्टला माझ्या अंगात ताप होता. 17 ऑगस्टला सुटी घेतली आणि दिवसभर झोपलो. 18 ला किंचित बरे वाटले पण दूधसागर यात्रा पार पाडू शकेल की नाही याची खात्री नव्हती. 19 ऑगस्टलादेखील माझे हात-पाय, सांधे दुखतच होते, डोळे आग पाखडत होते, तोंड कडूजार पडले होते. अजिबात उत्साह वाटत नव्हता. सारंगलादेखील याच दरम्यान ताप येऊन गेला. दुपारी दोन वाजता ऑफीसातून निघून घरी पोहोचायचे आणि चार वाजेपर्यंत पुणे स्टेशनवर पोहोचायचे असे ठरले होते. शेवटच्या क्षणापर्यंत मी द्विधा मनस्थितीमध्ये होतो. घरी जाऊन सरळ झोपावे आणि मग उठून शाल पांघरून मस्त चहाचे घोट घेत 'खुलता कळी खुलेना' आणि 'काहे दिया परदेस' बघावे असे वाटत होते. शनिवारी सकाळी नऊ वाजता उठून मी पेपर वाचत चहाचा आस्वाद घेतोय हे चित्र वारंवार माझ्या डोळ्यासमोर येत होते. बावीस हा आकडा माझ्या मनात कारंजे थुई थुई उडावे तसा उसळ्या मारत होता. शिवाय रात्रीची होणारी अत्यंत अपुरी झोप, रुळांमधून अंधारात कित्येक किलोमीटर चालणे, पावसात बरे नसताना चिंब भिजणे वगैरे कल्पना करून माझे पाय लटलट कापत होते. मला पुण्यातच हुडहुडी भरत होती. टू बी ऑर नॉट टू बी! मित्रांना मला बरे नसल्याची माहिती होती. पण प्राचीन मित्रधर्मानुसार त्यांनी मी सहल टाळण्यासाठी मुद्दाम काहीतरी खटपट करून हा विषाणूसंसर्ग ओढवून घेतला आहे असे बेछूट आरोप करायला सुरुवात केली. ज्याला आधीच हा संसर्ग झाला आहे त्याच्या जवळ मी मुद्दाम पाच-सहा तास राहिलो असादेखील आरोप झाला. अशा आजारी व्यक्तीच्या इतक्या जवळच्या सहवासात (ती व्यक्ती जर एखादी सुंदरा नसेल तर) मी कशासाठी माझा वेळ दवडेल या माझ्या बिनतोड प्रश्नावर मात्र माझ्या क्रूर मित्रांकडे उत्तर नव्हते. अब मेरी इज्जत का सवाल था. शिवाय अशी सहल पुन्हा पुन्हा करणे शक्य होणार की नाही ही शंका मला होतीच. मला उत्सुकता होतीच. हा वेगळा अनुभव दवडणे मला रुचत नव्हते. शेवटी दुपारी दोन वाजता मी ऑफीसातून वैभवसोबत निघालोच. नितीनने आधीच घरून काम करण्याचा सेफ पर्याय निवडला होता. साधारण चार वाजेपर्यंत आम्ही सगळे पुणे स्टेशनला पोहोचलो. आधी नियोजन केल्याप्रमाणे सगळ्यांनी जय्यत तयारी केली होती. कपड्यांचे जादा जोड, रेनकोट, दोन वेळ पुरेल इतके जेवण, कोरडे खाद्यपदार्थ, सुकामेवा, मोजे, औषधी, पाण्यासाठी बाटली, विजेरी, पैसे, मोबाईल, चार्जर, ओळखपत्र, एखादे क्रेडीट किंवा डेबिट कार्ड वगैरे तयारी करून सगळे आले होते. पावणे पाचच्या आसपास आमची ट्रेन निघाली. खूप वर्षांनी मी निराळ्या ट्रॅकवर इतक्या मित्रांसोबत रेल्वेने प्रवासाला निघालो होतो. खूप मस्त वाटत होते. जोरदार गप्पा सुरु होत्या. मग एक चहाचा राउंड झाला. इकडे पी. व्ही. सिंधू रिओमधली तिची फायनल मॅच खेळात होती आणि तिकडे ट्रेनमध्ये आमच्या गप्पा रंगात आल्या होत्या. रितेश दर पाच - दहा मिनिटांनी घरी फोन करून स्कोअर विचारात होता. आम्ही सगळे या सामान्याकडे डोळे लावून बसलो होतो. साधारण सात - सव्वा सात वाजता आम्ही जेवायला बसलो. दुसऱ्या दिवशी पहाटे पहाटे उठून बरेच चालायचे असल्याने ट्रेनमधले खाणे आम्ही टाळले. सगळ्यांनी आपापली शिदोरी सोडली. एक पेपर टाकून त्यावर सगळी शिदोरी सोडली. मेथीचे पराठे, दशम्या, पोळ्या, पुऱ्या, बटाट्याची विविध प्रकारची सुकी भाजी, कांद्याची भाजी, शेंगदाण्याची चटणी, खोबऱ्याची चटणी, आंब्याचे लोणचे, लिंबाचे लोणचे, केचप असे विविध चवीचे पदार्थ समोर मांडलेले होते. ट्रेन वेगाने धावत होती. आम्ही गप्पा मारत, एकमेकांची खेचत जेवत होतो. पहाटे अडीच वाजता उठून तयार व्हायचे असल्याने आम्ही रात्री साडे आठच्या सुमारास झोपलो. अडीच वाजताचा गाजर लावला होता. झोप नीटशी झाली नाही पण तरीही सगळे अडीच वाजता उठले आणि तयार झाले. थोड्या वेळाने कासल रॉक नावाचे स्टेशन आले. हे कर्नाटकमध्ये आहे. इथून घाट सुरु होतो. पोर्तुगीज गोव्यावर कबजा करून बसलेले असताना 1961 पर्यंत (गोवा भारतात विलीन होईपर्यंत) कासल रॉक येथे पोर्तुगालचे आंतरराष्ट्रीय इमिग्रेशन चेकपॉईंट आणि पोर्ट ऑफ एंट्री होते. इथे पोर्तुगालच्या शिक्का मारून लोकांना गोव्यात जाता येत असे. आम्ही स्टेशनवर उतरलो. अतिशय स्वच्छ आणि टुमदार असे हे स्टेशन आहे. आल्हाददायक हवा होती. इथूनच घाट सुरु होतो. इथे रेल्वेचे पोलीस पर्यटकांना उतरण्यास मज्जाव करत होते. आम्ही सोनोलियमला उतरण्याचा निर्णय घेतला खरा पण तेथेही पोलीस असल्यास आमचा बेत फ्लॉप होणार होता. स्टेशनवर चहा वगैरे घेऊन आम्ही पुन्हा निघालो. आता आम्ही बाहेर डोळे लावून बसलो होतो. अंधारातदेखील घनदाट अरण्य जाणवत होते. मध्येच छोटे मोठे धबधबे दिसत होते. आणि थोड्या वेळाने डावीकडे दूधसागर धबधबा आला. अंधारातदेखील त्याची भव्यता जाणवत होती. इथे अगदी 30 सेकंद ट्रेन थांबली. इथून दहा बोगदे मोजल्यानंतर ट्रेन थांबली. हे सोनोलियम स्टेशन होते. सर्वत्र अंधार होता. सोनोलियमला आम्ही पहाटे पावणे पाचला पोहोचलो. येथे प्लॅटफॉर्म्स नाहीत. सगळे पटापट उतरले. उत्साहाच्या भरात मी आरोळी ठोकत स्टाईलमध्ये खाली उडी टाकली आणि खालच्या दगडांवर डोके टेकवून नमस्कार केला. असे न करण्याबद्दल सांगीतले असूनदेखील मी उडी टाकली. सुदैवाने मला लागले नाही पण लागण्याची शक्यता होती कारण अंधार होता आणि खाली लोखंड आणि दगड होते. माझा हात मात्र कशाने तरी भरला. मला वाटलं रेल्वे रुळांवर पहाटे - सकाळी बऱ्याच वैशिष्ट्यपूर्ण पदार्थांचं आगमन होत असतं यापैकीच हा एक पदार्थ असावा. म्हटलं च्यायला उतरल्या उतरल्या हा काय शकून पण नीट पाहिल्यानंतर लक्षात आलं की ते रुळांना टाकतात ते ग्रीस होतं. अजून दोन - तीन ग्रुप्स तिथेच उतरले. बऱ्याच मुलीदेखील होत्या. एकूण जवळपास 20-25 जण होते. आम्ही लगेच धबधब्याच्या दिशेने काळोखात चालायला सुरुवात केली. पाठीवर बॅग्ज, हातात पाण्याच्या बाटल्या आणि विजेरी घेऊन आम्ही चालू लागलो. मिट्ट काळोख होता. रुळांच्या मध्ये खडी होती त्यामुळे चालणे अवघड वाटत होते. थोड्याच वेळात आम्हाला जाणवले की हे चालणे वाटते तेवढे सोपे नाही. रुळांच्या मध्ये लावलेल्या पट्टयांवर पाऊले टाकत आम्ही चालत होतो त्यामुळे लवकरच आमचे तळपाय दुखायला लागले. शिवाय मधून मधून मोठे मोठे खडे पायांना रुतत होतेच. मध्येच ट्रेनच्या भोंग्याचा आवाज आला. म्हणजे कुठलेतरी ट्रेन येत होती. शेवटी ट्रेनचा लाईट दिसल्यावर आम्ही बाजूला झालो आणि धडधडत ट्रेन गेली. मजल दरमजल करत आम्ही पहाटे सहाच्या आसपास धबधब्याजवळ पोहोचलो. अजून बऱ्यापैकी अंधार होता. हळूहळू उजाडायला लागले आणि एखाद्या सिद्धहस्त चित्रकाराने आपल्या कुंचल्याचे हळुवार फटकारे मारून एखादे सुंदर चित्र रंगवावे तसे क्षणाक्षणाला ते विहंगम दृश्य समोर आकार घेऊ लागले. अतिशय उंचावरून कोसळणारा तो दूधसागर धबधबा डोळ्यांचे पारणे फेडत होते. दुधासारखे शुभ्र पाणी अतिशय वेगाने खाली कोसळत होते. दोन - तीन ठिकाणांवरून हे पाणी कोसळत होते. धबधब्याच्या तीन-चार शाखा स्वतंत्रपणे कोसळत होत्या. खाली रेल्वेच्या पुलाजवळ एक मोठे तळे तयार झाले होते आणि तिथून ते पाणी पुलाच्या खालून पुढे अतिविशाल अशा दरीत झेपावत होते. मंडोवी नदीवरचा हा धबधबा पुढे पुन्हा नदीचे रूप घेऊन गोव्याला जात होता. धबधब्याच्या समोर पुलाच्या दुसऱ्या बाजूला हिरवीगार दरी पसरली होती. गर्द हिरवे रान! उंचच उंच झाडे! निबीड अरण्य! आणि धबधब्याचा घनगंभीर आवाज वगळता सर्वत्र नीरव शांतता होती. पाऊस नव्हता पण आभाळ गच्च भरलेलं होतं. धबधब्याच्या माथ्यावर ढगांनी छत्रचामरं धरली होती. धबधब्याचं उगमस्थान नेमकं दिसतच नव्हतं. पुलाच्या कडेने थोडं खाली उतरलो. तिकडून हिरवा पूल, बाजूला कोसळणारा दूधसागर, प्रियकरानं प्रेयसीभोवती घुटमळत राहावं तसे वरून प्रेमाने खाली बघणारे ढग, आणि सर्वत्र गार हिरवाई हे दृष्य मनाला सुखावणारं होतं. आम्ही भान हरपून सगळं मनात साठवत होतो. निसर्गाचे हे चमत्कार निसर्गाचं देवत्व सिद्ध करतात असं वाटून गेलं. रुद्रावतार धारण केल्यानंतर हाच निसर्ग आपलं कवित्व, देवत्व विसरून चिडून जे दिसेल ते चिरडून टाकतो. या विध्वंसातही निसर्गाचा चमत्कारच लपलेला असतो. कधी माणसाच्या चुकांची ती शिक्षा असते तर कधी नवतेसाठी, नव्या अविष्कारांसाठी नवी जागा, नवा अवकाश, नवी आशा निर्माण करण्याचं त्याचं ते अद्भुत तंत्र असतं. संपूर्ण पृथ्वीतलावरची सजीव सृष्टी तोलून धरणारा, तिला शतकानुशतके जिवंत ठेवणारा निसर्ग म्हणजेच देव नव्हे काय? अशा या निसर्गाच्या या नयनरम्य अवताराकडे भान हरपून बघतांना मी भारावलो. इतक्या उंचावर रेल्वेचे रूळ नेऊन तिथे आगगाडीला झुकझुकायला लावणारा साहेब दुर्लक्षून कसे चालेल? जो घाट पार करायला ट्रेनच्या आगे-मागे चार-पाच इंजिन लागतात अशा दुर्गम घाटात रेल्वेची वाहतूक निर्वेधपणे पार पडेल अशी यंत्रणा उभारणार्‍या ब्रिटीशांचे कौतुक वाटल्यावाचून राहत नाही. त्यांनी बांधलेले ते पूल, बोगदे अजूनही शंभर वर्षांनंतरही सुस्थितीत आहेत. योजनाबद्ध रीतीने विकास घडवून आणायचा आणि पुढील शंभर वर्षांचे अंदाज - आडाखे बांधून त्यानुसार नेटाने, कष्टाने प्रामाणिक कृती करायची आणि आपण करत असलेल्या कामाचे सतत कठोर मूल्यमापन करत त्यात सुधारणा घडवून आणायच्या हे गुण शिकावे तर ब्रिटीशांकडूनच! थोड्या वेळानंतर भूक जाणवायला लागली होती. एका बोगद्याच्या वर थोडी मोकळी जागा बघून आम्ही पुन्हा आमची शिदोरी सोडली. गप्पा ठोकत आम्ही तिथे न्याहरी घेतली. साधारण आठ वाजता आम्ही तिथून पुन्हा सोनोलियमकडे चालण्यास सुरुवात केली. आता किती किलोमीटर चालायला लागणार या विचाराने मनात थोडी चलबिचल झाली. मध्ये व्ह्यू पॉईंट म्हणून एक जागा आहे. तिथून धबधब्याचं मनोरम दृष्य दिसतं. ज्या अजस्त्र पर्वताच्या अंगाखांद्यावर नाचत बागडत हा धबधबा खाली कोसळतो त्या पर्वताचं संपूर्ण दर्शन या जागेवरून होतं. आम्ही पुन्हा रेल्वेच्या रुळांच्या मधून चालायला सुरुवात केली. एक-दीड तास चालून आम्ही पुन्हा सोनोलियमला पोहोचलो. तिथे मागून येणाऱ्या एका मालगाडीच्या इंजिन चालकाने आम्हाला हात दाखवून वर चढण्यास सांगीतले. आम्ही सुखावलो. जवळपास एखादा किलोमीटर पळून आम्ही इंजिनावर चढलो. बाकी बरेच जण आमच्यासोबत चढले. पळता पळता एक मुलगी खाली पडली आणि दगडावर तिचा गुढघा आपटला. बिचारी कळवळली. पण पर्याय नव्हता. पुन्हा पुढे आठ किलोमीटर चालत जाण्यापेक्षा हा पर्याय सोपा होता. इंजिन चालक सज्जन गृहस्थ होता. आमची इंजिनमध्ये बसून प्रवास करण्याची ही पहिलीच वेळ. त्याला तसे सांगताच तो गोड हसला आणि त्याने आम्हाला बसण्यास सांगीतले. सकाळी अकरा वाजता आम्हाला त्या भल्या इंजिन चालकाने कुळें स्टेशनच्या दीड किलोमीटर अलीकडे उतरवले. पैशाची अपेक्षा नसलेल्या त्या भल्या गृहस्थाने आम्हाला हात हलवून बाय केले. आम्ही त्यांना हात हलवून धन्यवाद दिले. मग चालता चालता आम्हाला मंडोवी नदी दिसली. ही नदी म्हणजेच दूधसागर धबधब्याचे खाली वाहत येणारे पाणी! तिथे आम्ही थोडा वेळ पाण्यात पाय सोडून बसलो. बरे वाटले. साधारण साडे अकरा वाजता आम्ही कुळें स्टेशनवर पोहोचलो. इथून आमची परतीची ट्रेन साडे चार वाजता होती. आम्ही कुळें गावात गेलो. हे गाव गोव्यात आहे. गोव्यातले छोटेसे गाव होते ते. मग एक छोटे हॉटेल दिसले. तिथे मस्त जेवलो आणि पान चघळत हळूहळू पुन्हा स्टेशनवर आलो. थोडा वेळ फोटो पाहिले आणि चौथऱ्यावर बॅगा टाकून आराम केला. येथे ट्रेनला घाट पार करून देण्यासाठी लागणार्‍या इंजिनांची तपासणी होते. वेळ होता म्हणून जरा लक्ष देऊन पाहिले. इंजिनाच्या दोन्ही बाजूला मोठ्या टाक्या असतात. एक माणूस त्यात खास अशी वाळू भरत होता. इंजिन ड्रायव्हरकडे चौकशी केली असतात घाटात चढ असल्याने इंजिनाची चाके घसरू शकतात. ते टाळण्यासाठी ही खास वाळू अगदी नाजूक फवार्‍यांमधून रुळांवर शिंपडली जाते. त्यामुळे चाके रुळाला धरून चालतात. वाळूचे कण रगडता तेल गळते की नाही माहित नाही पण रेल्वेचे महाअजस्त्र इंजिन व्यवस्थित पळते ही इंटरेस्टिंग माहिती मिळाली. नंतर एका कर्मचार्‍याने एका संपलेल्या रुळाच्या अलिकडे असलेली रूळ बदलण्याची मेकॅनिकल यंत्रणा चावी फिरवून मोकळी केली आणि एक खटका ओढून रुळ बदलले. मग एक इंजिन त्या बदललेल्या रुळांवरून ट्रॅक बदलून दुसर्‍या ट्रॅकवर गेले. हे एक साधे मेकॅनिकल तंत्र होते पण कित्त्येक वर्षे या तंत्राचा उपयोग करून ट्रेन्स आपला मार्ग निर्धोकपणे बदलतात. दोन रुळांच्या मध्ये अजून दोन रुळांची जोडी असते. जो रूळ मुख्य रुळाला चिकटतो त्या चिकटलेल्या आतील रुळाच्या ट्रॅकवर ट्रेन जाते. हे बघतांना खूप मजा वाटत होती. कुळें स्टेशनवर खूप मोकळी आणि गार हवा होती. इथे वेळ कसा गेला कळलचं नाही. नंतर फक्कड चहा घेऊन आम्ही पावणे पाच वाजता निजामउददीन एक्स्प्रेसने पुण्याच्या दिशेला निघालो. पुन्हा आम्हाला दूधसागरचे दर्शन झाले. रात्री आठ वाजताच्या सुमारास आम्ही पुन्हा आमची शिदोरी सोडली आणि त्यावर येथेच्छ ताव मारला. आज 21 ऑगस्ट 2016 (रविवार) रोजी पहाटे चार वाजता आम्ही पुण्यात पोहोचलो. उण्यापुऱ्या दीड दिवसाची ही सहल एक अविस्मरणीय अनुभव होता. आम्हाला एकूण नऊ किलोमीटर चालावे लागले. आणि आम्ही बऱ्यापैकी थकलो होतो. इंजिन चालकाच्या चांगुलपणामुळे आमचे आठ किलोमीटरचे अतिरिक्त चालणे वाचले. माझा आजार पळून गेला. सगळ्यांच्या सोबत असण्याने खूप मजा आली. सगळ्यांनी सहल व्यवस्थित व्हावी म्हणून मोलाचे योगदान दिले. विशेष आभार मिपाकर श्री. हृषिकेश पांडकर यांचे. या सहलीच्या निमित्ताने बऱ्याच गोष्टी शिकायला मिळाल्या. शरीराची बारीकसारीक दुखणी ही शरीरातील बिघाडामुळेच येतात असे नाही; यात मनाचे खेळ मोठी भूमिका बजावतात असे वाटते. मी बरे वाटत नाही म्हणून घरी थांबलो असतो तर एका चांगल्या अनुभवाला मुकलो असतो. आणि घरी थांबून माझा आजार शरीरातून पळाला असता कदाचित पण मनातून पळाला असता की नाही हे सांगणे अवघड आहे. शारीरिक कष्ट शरीराला लाभदायक असतात तितकेच ते मनालादेखील लाभदायक असतात हे अधोरेखित झाले. खूप उत्साहात ही सहल पार पडली. सगळ्यांनी एकमेकांना साथ दिली. काही निर्णय काळवेळेप्रमाणे घेणेच हिताचे असते आणि त्यासाठी मोठे निर्णय बदलण्याची गरज नसते हेदेखील लक्षात आले. कुठे उतरायचे, काय करायचे वगैरे टेंशन आम्ही घेऊन बसलो असतो तर गोंधळ अधिक वाढला असता. थोडी तडजोड केली तर कमी सामान घेऊनदेखील सहली आनंददायी करता येतात हेदेखील महत्वाचे. अर्थात हे माझे खूप जुने तत्व आहे. भारंभार सामान घेऊन जाणे याच्यासारखा मूर्खपणा नाही. दूधसागर सहलीसाठी अगदी फार जास्त तयारीची आवश्यकता नाही. तिथे डास, किडे वगैरे अजिबात नव्हते त्यामुळे बिनधास्त आखूड पँट्स घालून जाता येते. आम्ही सुकामेवा, एनर्जी बार, ओडोमॉस, वगैरे घेऊन गेलो होतो. या वस्तूंची तशी काही आवश्यकता नाही. दूधसागर धबधब्यापर्यंत आम्ही जाऊ शकलो. आम्हाला कुणीही अडवले नाही. सोनोलियमला उतरून मागे साडे तीन किलोमीटर चालत येणे किंवा दूधसागरलाच उतरणे हे चांगले पर्याय आहेत. कुळेंला उतरून चालत येत असताना पाय दुखले आणि कुठल्या तरी ट्रेनने जायचे म्हटले तर पोलीस अडकाठी करतात आणि पैसेदेखील मागतात. त्यापेक्षा वरील दोन पर्याय केव्हाही चांगले. दूधसागरला पहाटे खूप लवकर ट्रेन पोहोचत असल्याने (गोवा एक्स्प्रेस) सूर्योदय होईपर्यंत तिथे थांबावे लागते. पण पायी चालत येण्यापेक्षा ते बरे. कदाचित आम्ही उतरलो असतो तर आमचे चालणे अजून थोडे वाचले असते पण चालण्यामुळे थोडी मजादेखील आली. निसर्गाचा, त्याच्या या अनाकलनीय खेळाचा, माणसाच्या अफाट कल्पनाशक्तीचा आणि त्याने बुद्धिमत्तेच्या बळावर केलेल्या अचाट प्रगतीचा, संपूर्ण सजीवसृष्टीच्या या पसार्‍याचा हा अतिभव्य, अव्याहत चालणारा ऑपेरा पाहिला की आपले एक व्यक्ती म्हणून असलेले खुजेपण जाणवते आणि माणूस अधिक नम्र होतो हे अशा सहलींमधून समोर येते. अशा सहली आपलीच भेट पुन्हा एकदा आपल्याशीच घडवून आणतात. अगदी नव्या अशा आपल्याशी! आपणच चकित होतो की अरेच्चा आपण असाही विचार करू शकतो, असे वेगळे निर्णय घेऊ शकतो, एखादे स्थळ किंवा दृष्य पाहून आपण इतका निराळा विचार करू शकतो. आपल्या आत लपलेल्या आपल्या स्वतःच्या कित्येक आपल्यालाच माहित नसलेल्या पैलूंवर झगझगीत प्रकाश टाकतात अशा सहली! अशा सहली आवश्यक आहेत. कुणी सांगावे, आपल्या आयुष्याची ट्रेन कुठे कसा ट्रॅक बदलेल आणि आपले आयुष्य अधिक समृद्ध करून जाईल! दूधसागर सहलीने असा अस्सल, बावनकशी अनुभव दिला हे नक्की!