किकलीच्या मध्ययुगीन परिसरात

सर्वच फोटो अन माहिती सु रे ख.

मस्तच!!!. अश्या कोरीव काम असलेल्या ठिकाणांना भेट देतेवेळेस तुमच्या लेखांची आठवण येतेच

सॉल्लीड मस्तच...

मस्तच.पुलेप्र.

सुंदर लेख व सुंदर छायाचित्रे. तुमच्या लेखांच्या रूपाने एक अनमोल ठेवा संग्राह्य होत आहे.
खालील प्रसंग कुठला ते अजिबातच ध्यानात येत नाही. येथे एका फळावरुन गरुड आणि हनुमानाची ते फळ ओढून घेण्यासाठी जोराची चढाओढ चालू असलेली दिसते. डावीकडे स्वयं विष्णू तर उजवीकडे अश्वमुख असलेला विष्णूभक्त तुंबरु उभा आहे. या प्रसंगाचा फोटो मात्र टाकायचा राहिला असावा असे वाटते.

..............

देवळे छानच, पण वीरगळांनी खरेच पारणे फिटले.

बाकी काही निरीक्षणे म्ह. छतावरील कमळाचे डिझाईन होयसळ शैलीशी सिमिलर वाटते. मुखमंडप शैलीही तिकडचीच आहे खास.

इतके वीरगळ तेच्यायला, कोणीतरी ष्टडी केला पायजे यांचा. :(

>>>>> आता लक्ष्य होते ते शेरी लिंबच्या बारा मोटेच्या विहिरीचे. त्याविषयी पुन्हा कधीतरी.
नै नै लवकर टाका पुढील भाग.

-दिलीप बिरुटे

वल्ले भौ.. ग्रेट आहात. मी या परिसरात वाढलोय. लहानपणी वैराटगड आणि आसपासचे डोंगर म्हणजे नेहमीची फिरण्याची ठिकाणं. इतरदेखील बरीच पडकी मंदिरे पाहिली आहेत पण या परिसरात विशेषकरुन किकलीला एवढं काही असेल असं कधी वाटलं नव्हतं. भुईंज, वाई आणि एकंदर कृष्णेच्या या परिसरात अजून बरंच काही रोचक असेल असं वाटतं.

(कृष्णेच्या पाण्यावर वाढलेला)

[अवांतर : आमच्या शाळेत किकलीची टिकली लईच फेमस होती. या निमित्ताने जुन्या आठवणी जाग्या झाल्या हो. ;) ]

पूर्वजांच्या अनमोल कलाकृतीचे तपशील किती बारकाईने टिपलेत !
कोणतेही शिल्प डोळ्यांनी प्रत्यक्ष पाहिल्यापेक्षा तुमच्या कॅमेर्‍यातून पहावे !!

व्वा, मस्तच. असे काही बघितले की आपण पुण्यापासून फार फार लांब रहात असल्याबद्दल खंत दाटून येते.

फोटो आणि माहिती मस्तच.

एवढ्याचसाठी प्रचेतसबरोबर लेणी आणि पुरातन मंदिरं, शिल्पं बघायला जायचं...

मिपाचा मलिक-ए-मंदिर

एवढंच म्हणतो.

( मलिक-ए-मंत्र यांच्याच गावचे ना?)

झक्कास वर्णन.

नेहमीप्रमाणे अभ्यासू लेख.
आमच्या गावाशेजारचं गाव पण जाणं नाही झालं कधी.

मस्त लिहिलं आहेस वल्ली. ते गर्भगृहातील खांबांचे रंग मूळ स्वरुपातील आहेत की आता कोणी फासलाय रंग?

लेखकाच नाव न वाचाताच पूर्ण लेख वाचून काढला आणि वल्ली शिवाय इतका ताकदीचा लेख कोण लिहु शकतो हे पाहण्यासाठी लेखकाच नाव पाहील "प्रचतेस" ....
वल्लीराव काय झाल नाव बदलल तरी आम्ही वल्लीच बोलणार

वल्लीराव मस्तच लिहीले आहेस..
दिवसांगणीक तुझा मंदीरशिल्पाचा अभ्यास वाढत चालला आहे असे जाणवते (असाच अभ्यास वाढूदे आणी आम्हाला अजून लेखांची मेजवानी मिळूदे. अजून बरीच मंदीरे बाकी आहेत :))

ते विहीरीच्या लेखाचं मनावर घेच लवकर.

लेख वाचून मी आणि माझे कॉलेजपासूनचे मित्र श्री.मा.भावे अशा आम्ही दोघांनी ह्या दोन किल्ल्यांना आणि किकली गावाला सुमारे ४० वर्षांपूर्वी भेट दिली होती त्याची आठवण झाली. तेव्हा माझ्याकडे एक साधा बॉक्स कॅमेराच होता आणि ते फोटो कोठे आणि केव्हा गळबटले हेहि आता आठवत नाही.

तुमच्या चित्रातील पुण्याकडून पाहिल्यावर उजवीकडे दिसतो तो चंदन आणि डावा वंदन. दोनांमध्ये तो थोडा उंच आहे. आम्ही प्रथम चंदनवर चढलो पण तेथे काहीच उरले नव्हते. तेथून मधल्या खोलगटीतून वंदनकडे गेलो. तेथे मात्र एका वाड्याचे अवशेष, ब्राह्मण आळी नावाच्या एका भागाचे अवशेष - ही माहिती आम्ही तेव्हा किंवा नंतर कोठूनतरी मिळवली असणार कारण जागेवर दगडमातीच्य ढिगांव्यतिरिक्त असे काहीच निदर्शक उरलेले नाही - आणि एक शिवमंदिराचे स्पष्ट रूप असलेली पण आता मशिदीत बदललेली एक पडकी इमारत दिसली. जवळच एक गुहा होती आणि तुळाजी आंग्रे ह्याला तेथे कैदेत ठेवले होते हे नंतर वाचायला मिळाले. तेव्हा बांधल्या जाणार्‍या धोम धरणाचा थोडा फुगवटा अणि दक्षिणेस सातारा शहर हेहि वरून दिसत होते.

परतीसाठी वंदनच्या सोंडेवरून किकली गावात उतरलो. भैरवनाथाचे मंदिर पाहिलेच पण तेव्हा त्याचा जीर्णोद्धार झाला नव्हता. (तो अलीकडेच केला गेला अहे अशी माहिती.) खास ध्यानात आलेली गोष्ट म्हणजे गावाच्या चावडीजवळ अस्ताव्यस्त विखुरलेले १००-१५० वीरगळ. काही चावडीच्या चौथर्‍याला टेकवून उभे केले होते पण अन्य बरेच इकडे तिकडे अस्ताव्यस्त विखुरलेले होते. जवळच्या घरांच्या भिंतींमधूनहि काहींचा तयार घडीव दगड म्हणून मुक्तहस्ते वापर केला गेला होता. हा देखावा पाहून हळहळत आम्ही गाव सोडले.

(असे वीरगळ दुर्लक्षित पडलेले बर्‍याच जागी पाहिलेले आहेत. फार दूर कशाला, पुणे-पौड रस्त्यावर जेथे घाटी सुरू होते तेथे पिरंगुट (का भुगाव?) येथे एक देऊळ आहे. त्या देवळाच्या परिसरात असेच डझन-दोन डझन वीरगळ पडलेले आढळतील. काही वीरगळ घरांच्या भिंतीमध्येहि बसवलेले आहेत. 'वीरगळ' हा शब्द कन्नड असून कै.ग.ह.खरे ह्यांनी तो मराठीत रूढ केला असे कोणी बोलल्याचे आठवते. हा शब्द मोल्सवर्थमध्ये नाही.)

इतक्या सुरेख मंदिरांची माहिती/ फोटो पाहून नेहमी वाटतं की या अशा वास्तूंची, मंदिरांची देखभाल, संवर्धन, भग्न अवशेष रिस्टोर करण्याचं काम सरकार नीट करते का? पुरेशी आर्थीक मदत पुरवते का?
हे असे स्थळ युरोप मधे असते तर त्याला हेरिटेज साईट घोषित करून त्याला भलीमोठी आर्थीक मदत मिळाली असती आणि हा प्राचीन वारसा नीट सांभाळला असता. आपल्याकडे असे काही प्रयत्न होतात का?

अप्रतिम. हा वल्ली यांचा आयडि आहे का ?

ह्या माहितीपूर्ण लेखातील एक तपशील दुरुस्त करू इच्छितो.

लेखामध्ये सातार्‍याच्या किल्ल्याला 'अजिंक्यतारा' असे संबोधले आहे. सध्या हेच नाव सर्वांच्या तोंडी असते असे जाणवते. मी सातार्‍यात आपले लहानपण घालवले आहे आणि आम्ही ह्या किल्ल्यास त्याच्या मूळच्या 'अजमतारा' ह्या नावानेच ओळखत होतो. त्याचे 'अजिंक्यतारा' असे नामान्तर मूळ नाव माहीत नसल्याने आणि 'अजिंक्य' असा किल्ला म्हणून 'अजिंक्यतारा' असा गैरसमज सहजगत्या निर्माण होऊ शकत असल्याने झाला आहे.

औरंगझेब आपल्या आयुष्याची शेवटची २५ वर्षे महाराष्ट्रामध्ये इकडच्या 'बंडाळ्या' मोडण्यासाठी जातीने उपस्थित होता हे आपणास माहीतच आहे. त्यामध्ये १६९९ साली त्याचा मुक्काम सातारच्या परिसरात होता. (सातारच्या उत्तर सीमेवर करंजे म्हणून गाव आहे. त्या गावात त्याचा तळ होता अशी माहिती आम्हास आमच्या शिक्षकांनी शाळेत दिली होती.) सातारचा किल्ला जिंकण्यासाठी त्याला वेढा घालण्यात आला पण किल्ल्याने बरेच दिवस झुंज दिली. अखेर बादशहाचा मुलगा आणि घोषित वारस मुहम्मद अझम शाह ह्याच्या मध्यस्थीने किल्लेदार सुभान ह्याने किल्ला खाली करून दिला आणि 'As the fort was captured through the mediation of the Prince, it was named 'Azamtara' पृ.२६३, भाग ४३ 'म’आसिर-ए-आलमगिरी'. ही घटना १८ एप्रिल १७०० ह्या दिवशी घडली.

औरंगझेबाच्या मृत्यूनंतर घोषित वारस मुहम्मद अझम शाह हा अहमदनगरमध्ये तख्तावर बसला पण त्याचा सत्ताकाळ दोनतीन महिनेच टिकला. त्याचा धाकटा भाऊ बहादुरशहा पहिला ह्याने तख्त त्याच्याकडून हिसकावले.

ह्याच मोहिमेमध्ये मुघल फौजेने सातार्‍याजवळचे वसंतगड आणि परळी (सज्जनगड) हे किल्लेहि घेतले. पैकी परळीच्या किल्ल्यामध्ये मुख्य दाराच्या आतमध्ये एक तत्कालीन संगमरवरी लेख पाहायला मिळतो. लेख (बहुधा) फारसी असावा पण त्याचे मराठी भाषान्तर जवळच लावले आहे. त्यातील एकच वाक्य आठवते 'ऐश्वर्य तुझ्या दारातून तोंड दाखवीत आहे' असे काहीसे तेथे लिहिले आहे. किल्ला आदिलशहाने बांधला होता आणि तो 'नवरस' हा शब्द आपल्या इमारतींच्या नावात वापरत असे म्हणून परळीचे नाव बदलून ते 'नवरसतारा' असे करण्यात अले अशी माहिती म'आसिर-ए-आलमगिरीमध्ये आहे. किल्ल्यातील मंदिर पाडण्यात आले आणि तेथील आदिलशाही मशिदीस रंगरंगोटी करून स्वतः बादशहाने तेथे नमाज पढला हा तपशीलहि उपलब्ध आहे. मशीद अजून उभी असून पुरातत्त्व विभागाच्या देखरेखीखाली आहे पण वापर नसल्याने पडझड झालेल्या अवस्थेमध्ये आहे.

वाईच्या पश्चिमेला भोगाव हे गाव आहे तिथेही एक शिव मंदिर आणि वामन पंडित यांची समाधी आहे

आता ही एवढी माहितीची भर पडताना पाहून तिकडे वेळ कमी पडेल असे वाटते.

कोणी शनिवारी रात्री लोहगडावर येऊन लक्ष्मी कोठारात ( गुहा ) वस्ती करू असे ठरवेल तर बहुतेक ते शक्य होणार नाही कारण लोहगडवाडीचे गावकरी सहानंतर सर्वांस हाकलतात.पुर्वी एकदा राहिलो आहे.

अप्रतिम लेख प्रचेतस सर !!

सुंदर लेख,छायाचित्रे ! तुम्ही औंढा नागनाथ हे ज्योतीर्लिंग पाहीलेले आहे का ?

ब-याच दिवसांनी वल्लींचा लेख आला आणि worth the wait आहे. फोटो आणि माहिती म्हणजे प्रश्नच नाही. सुंदरच!

अगदी आत्मीयतेने माहीती आणि तपशील.
एखादा मनुश्य आपल्या व्यासंगाच्या विषयात किती अभ्यासू आणि समर्पीत असतो ते "वल्लीदां" बरोबरच्या पाटेश्वर आणि इतर सहलीत अनुभवले आहेच.

काही किऱकोळ आणि बाल* सुलभ शंका.

• ह्या खांबाची स्थापत्य रचना भीमाशंकर आणि घृष्णेशवरशी मिळती जुळती वाटतेय का?
• रामायण व महाभारत घडलेच नाही तो फक्त एक कल्पना विलास आहे असा धागा प्रतीवाद फार पूर्वी बहुदा मिपावर आला होता. आता इतक्या ठिकाणी रामायण महाभारतातले प्रसंग आहेत म्हणजे ते खरेच घडले असावे असा अंदाज पक्का होतो.
• वीरगळ नक्की नावानिशी नसून त्याचे प्रयोजन फक्त वीरगती प्राप्त झालेल्या योद्ध्यांची केलेली कृतज्ञताआठवण्+सन्मान म्हणून का आअखी काही प्रयोजन आहे.

"बाल" चा संबध केसाशी नसून शैशवाशी आहे ही नम्र नोंद.

मस्त लेख वल्लीदा.

सुंदर मेजवानी वल्लीशेठ....!!! :)

वल्ल्या लेख आवडला रे

तास झाला लेख वाचतेय.
संपला एकदाचा वाचून. अतिशय माहितीपुर्ण अन सुंदर सुबक फोटोजनी भरलेला लेख.
या मंदिरातली बरीच शिल्पे सुस्स्थीतीत वाटतात.

मस्त छायाचित्रे :)
माहीतीपुर्ण लेख !
बरीचशी माहीती कित्येक सातारकर लोकांनाही माहीत नसेल !

महाराष्ट्रातील मंदिरे यावर. छायाचित्रे तर अप्रतीमच आहेत, पुस्तकामध्ये मुद्रीत करता येतील.

खूप छान लेख. लेख वाचायला घेतला तेव्हा. एकही प्रतिसाद नव्हता. घरी जाउन प्रतिसाद द्यायला गेलो पहीला लंबर हुकल्याचे कळले

माताय.... किकली म्हणजे आमच्या पाचवडच्या शेजारी. तिथं असं काहीतरी आहे हे आजच कळतंय. आता फुडच्या येळी जायालाच पायजे!

लै भारी फोटू आणि वर्णन !

जे.पी.

वल्लिदा: या लेखात आपल्या उत्साही सहकार्‍यांचे आनी येता जाता केलेल्या खादाडीचे फोटो का नाहीत? णिषेध!!

मस्त हो प्रचेतस साहेब. एकच नंबर.
एक जुनीच तक्रार परत करतोय. सगळेच फोटो पूर्ण साईज मध्ये देण्याएवजी थोडे थंबनेल्स देऊन किंवा अल्बम टाईप डिरेक्टरी देता नाई का येणार. धागा ओपन व्हायला खुप वेळ लागतो हो.
अवांतरः माढा (जि.सोलापूर) येथील माढेश्वरी देवीच्या मंदिराला आपण भेट द्यावीत ही नम्र विनंती. येथेही असंख्य असेच वीरगळ जागोजाग विखुरलेले आहेत. मंदीर तर हुबेहुब असेच आहे. (नवीन ऑईल पेंट ची कर्तबगारी झाला अस्ल्यास कल्पना नाही.)

औरंगाबादचे दूर्लक्षीत वैभव
औरंगाबाद म्हटले की फक्त वेरुळ अजिंठ्याचे नाव समोर येते. जागतिक दर्जाच्या या वारसास्थळांबरोबरच औरंगाबाद जिल्ह्यात आणी आजूबाजूच्या जिल्ह्यातही अनेक पर्यटन स्थळे आहेत. त्यांच्याकडे फारसे कोणी जात नाही कारण त्या पर्यटन स्थळांची ओळखच पर्यटन नकाशावर करुन देण्यात आलेली नाही. औरंगाबाद मध्ये आल्यावर पर्यटक फार फार तर बीबीका मकबरा विंâवा पानचक्कीला भेट देतो. पण वेरुळच्या आधी खोदण्यात आलेल्या औरंगाबाद लेणीकडे कोणी जात नाही. अजिंठ्याकडे जात असताना मुर्डेश्वर हे महादेवाचे निसर्गसौंदर्याने नटलेले ठिकाण आहे. वेरुळला जाताना दौलताबादचा किल्ला, खुलताबादला सुफी संतांची अनेक ठिकाणे आहेत. येथेच औरंगजेबाची कबरही पहायला मिळते. बुलढाणा जिल्ह्यातील लोणारचे सरोवर निसर्गाचा चमत्कार आहे. तेथील मंदिरेही शिल्पकलेचा उत्तम नमुना आहेत. पर्यटनाच्या नकाशावर या ठिकाणांना ठळक स्थान नसल्याने पर्यटक वेरुळ, अंजिंठा पाहून परत जातो. ज्यांना हटके पर्यटन करायची इच्छा आहे त्यांनी या स्थळांना आवर्जून भेट द्यावी.

नेहमीप्रमाणेच अत्यंत माहितीपूर्ण आणि अप्रतिम चित्रांनी भरलेला लेख.

हा माणूस अशी नजरेआड लपलेली देवळे आणि शिल्पकला ज्या खुबीने शोधून काढतो आणि अभ्यास्पूर्ण शैलीत सादर करतो यावरून वल्ली हे नावच जास्त शोभून दिसते ! आता, प्रचेतस या नावाचा उगा हट्ट (बरेच लोक अजून या शब्दाचा अर्थ काय असाव याच विवंचनेत आहेत ;) ) सोडून जुने वल्ली हेच नाव घ्यावे असा (इतर अनेकांसारखाच) प्रस्ताव मांडत आहे :)

सुंदर लेख आणि फोटो.

महाराष्ट्राची पर्यटनाची राजधानी असणाऱ्या औरंगाबाद जिल्ह्यात अजिंठा-वेरूळशिवाय पाहण्यासारख्या खूप गोष्टी आहेत; पण त्यांची माहिती नसल्याने फक्त पारंपरिक अजिंठा-वेरूळच्या लेण्या, दौलताबादचा किल्ला आणि शहरातील पाणचक्की, बिबी का मकबरा पाहिल्यावर पर्यटक औरंगाबादहून परततात. अनेकदा त्याव्यतिरिक्तच्या लेण्यांचा आणि पर्यटनस्थळांचा उल्लेख आल्यावर बाहेरचे पर्यटक स्थानिक लोकांशी संपर्क साधून "ते अमुक अमुक कुठे आहे? आमचे पाहायचे राहून गेले', "कसे जाता येईल?', "अरे, तिथपर्यंत गेलो होतो, अगदी जवळच होते रे...' असे म्हणताना दिसतात. असे अनेकदा निराश व्हावे लागते.
काय आहे पहाण्यासारखे?
औरंगाबादला पर्यटन करण्यासाठी येताना पर्यटकांना अजिंठा-वेरूळ या दोन ठिकाणची बऱ्यापैकी माहिती असते. त्यामुळे तेवढ्याच गोष्टींसाठी हे पर्यटक औरंगाबादला येतात आणि दोन दिवसांचा दौरा करून परततात. फक्त माहीतगार पर्यटकच उपेक्षित आणि दुर्लक्षित पर्यटनस्थळांपर्यंत पोचून पर्यटनाचा आनंद मिळवून देऊ शकतात. ही स्थळे पर्यटनाच्या नकाशावर असूनही तिथली व्यवस्थित माहिती नसल्याने पर्यटक तिथे पोचत नाहीत. औरंगाबादचे उदाहरण डोळ्यासमोर ठेवले, तर अजिंठा-वेरूळच्या लेण्यांशिवाय दौलताबादचा किल्ला, शहरात पाणचक्की, बिबी का मकबरा ही माहीत असणारी पर्यटन स्थळे आहेत. त्याशिवाय पाहण्यासारखे आणि पर्यटनाचा आनंद देऊ शकतील, अशी अनेक ठिकाणे आहेत. त्यामध्ये औरंगाबादच्या लेण्या, शूलिभंजन, म्हैसमाळ, गौताळा, पितळखोरा, घटोत्कच, बनोटी, मुर्डेश्वर, घाटनांद्रा येथील लेण्यांचा समावेश होते.
कोणता महिना पर्यटनासाठी योग्य?
उन्हातान्हात होरपळण्याऐवजी थंडीत म्हणजेच सप्टेंबर ते फेब्रुवारी हे सहा महिने पर्यटनासाठी जास्त चांगले असतात. वातावरण थंड असते, उन्हाचा तेवढा तडाखा जाणवत नसतो. त्यामुळे सुटीच्या दृष्टीने विचार केला, तर दिवाळीची सुटी किंवा नाताळच्या सुटीचा काळ औरंगाबादेत पर्यटनासाठी जास्त चांगला असतो. फक्त पर्यटनस्थळे पाहण्यासाठीच लोक येतात असे नाही. तर पर्यटनाच्या सोबतच "फूड सफारी' व्हावी, अशीही त्यांची अपेक्षा असते. त्यामुळे या काळात शाकाहार आणि मांसाहार करणाऱ्यांसाठी अशी चांगली खवय्येगिरी करण्याची ठिकाणेही आहेत. त्यामुळे येण्यासाठी सप्टेंबर ते फेब्रुवारी या सहा महिन्यांतले चार किंवा पाच दिवसांचे नियोजन करून औरंगाबादला पर्यटनासाठी यावे, असाच खास मराठवाडी आग्रह असतो.
वेरूळ लेण्यांच्या परिसरातील स्पॉट
औरंगाबादला चार किंवा पाच दिवस राहून पाहण्यासारखे काय आहे, असा प्रश्‍न पडणे स्वाभाविक आहे. पण एका दिवसात वेरूळ, दुसऱ्या दिवशी अजिंठा, तिसऱ्या दिवशी औरंगाबादेत शॉपिंग करता करता लोकल स्पॉट पाहून परतता येईल. मग चौथा दिवस आणि पाचवा दिवस कशासाठी, असा प्रश्‍न असेल, तर वेरूळ लेण्यांपुरते पर्यटन करण्याऐवजी वेरूळला जाताना दौलताबादच्या किल्ल्याला भेट देता येईल. तसेच पुढे गेल्यानंतर खुलताबाद गावात मोगल बादशहा औरंगजेबाची कबर पाहण्यासारखी आहे. औरंगजेब स्वतः बादशहा असतानाही टोप्या विणत असे. त्यांच्या कमाईतून जी रक्कम शिल्लक राहिली होती, त्या रकमेतून ही कबर बांधण्यात आली आहे. बादशाह औरंगजेबाची मूळ कबर त्यामुळे अत्यंत साधी आहे. त्यावर छत नाही.
बाग बनी बेगम
खुलताबादचा परिसर हा सूफी संप्रदायाचे वास्तव्य असणारा परिसर आहे. याच परिसरात "हजरत जर जरी जर बक्‍श रहेमतुल्लाह' यांचा दर्गा आहे. या दर्ग्याच्या उरुसासाठी जगभरातून सूफी संप्रदायातील लोक श्रद्धेने येतात. या दर्ग्याकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर एक दरवाजा आहे. त्या दरवाजात प्रसिद्ध अभिनेत्री मीनाकुमारी यांच्या "पाकिजा' या चित्रपटाचे चित्रीकरण झाले होते. या चित्रपटातील काही दृश्‍ये खुलताबाद शहरात प्रवेश करताना लागणाऱ्या "बाग बनी बेगम'मध्ये चित्रित करण्यात आली होती. मुगल पद्धतीची ही बाग रस्त्याच्या बाजूला असूनही पर्यटकांच्या दृष्टीने दुर्लक्षित आहे. या दर्ग्याच्या परिसरात अभिषेक बच्चन आणि करिना कपूर यांच्या "रेफ्युजी' चित्रपटाचे चित्रीकरण झाले होते.
वेरूळच्या लेण्या
स्वतःचे वाहन असल्यास खुलताबादहून वेरूळला अगदी 15 मिनिटांत पोचता येते. पण स्वतःचे वाहन नसेल आणि गिर्यारोहणाचा आनंद घेत वेरूळच्या लेण्या पाहायच्या असतील, तर तोही मार्ग उपलब्ध आहे. दर्गा पाहिल्यानंतर तेथूनच खुलताबादच्या शासकीय विश्रामगृहाकडे जाण्याचा मार्ग विचारला तर पायी अंतरावर ते आहे. त्या विश्रामगृहातून वेरूळ लेण्यांकडे जाण्यासाठी घाटरस्ता आहे. वळणावळणाच्या या रस्त्यावरून जाणारी वाहनेही पाहण्यासारखी असतात. तेथून पाऊलवाटेने कैलास लेणे वरून पाहू शकतो. कैलास लेण्याला "आधी कळस मग पाया बांधला' असे म्हटले जाते. त्यामुळे तो कळस पाहण्यासाठी हा मार्ग योग्य आहे. तेथून टॉप व्ह्यूने आपल्याला ते मंदिर कसे बांधले असेल, याचा अंदाज येऊ शकतो. हाही माहीत नसणारा मार्ग आहे. या मार्गावरून वेरूळचे दोन्ही प्रसिद्ध पाण्याचे धबधबेही पाहायला मिळतात. पण त्यासाठी सप्टेंबर ते फेब्रुवारी या सहा महिन्यांतच यायला पाहिजे. वेरूळमध्ये बौद्ध, हिंदू आणि जैन धर्माच्या लेण्या आहेत.
शूलिभंजन आणि म्हैसमाळ
वेरूळ लेणी पाहिल्यानंतर जो थकवा येतो तो घालविण्यासाठीची थंड हवेची दोन ठिकाणे याच खुलताबादच्या परिसरात आहेत. खुलताबादच्या दर्ग्याच्या समोरचा रस्ता म्हैसमाळला जातो. तिथे बालाजी मंदिर आणि टेकडीवरून खाली उतरल्यावर काही अधुरी शिल्पे असणारी गोरक्षनाथाची लेणी आहेत, तर औरंगाबाद वेरूळ मार्गावर खुलताबाद गावात न जाता, जो बायपास आहे त्या मार्गावरून शूलिभंजनला जाण्यासाठी मार्ग आहे. तिथे दत्ताचे मंदिर आहे. सूर्यकुंड आहे. हा परिसरही पर्यटकांच्या दृष्टीने उपेक्षित आहे.
वेरूळच्या पुढेही पाहण्यासारखी स्थळे
औरंगाबाद-कन्नड मार्गावर वेरूळची लेणी आहेत. त्याच्यापुढे कन्नडपर्यंत गेल्यानंतर तेथून गौताळा अभयारण्य आणि पितळखोरा लेण्यांकडे जाता येते. पण त्यासाठी स्वतंत्र एक दिवस आपल्याकडे हवा. कन्नड गावातून पुढे चाळीसगावाकडे जाणारा मार्ग आहे. या मार्गावरून उजवीकडे वळल्यावर गौताळा अभयारण्यात जाता येते. तिथेही काही आधी-अधुरी लेणी आहेत. गौतम ऋषींचे वास्तव्य या परिसरात होते. त्यामुळे त्याला गौताळा असे नाव देण्यात आले आहे. या अभयारण्यात नील गाय, माकडे, तरस, बिबटे आहेत, पण त्यांना बघण्यासाठी या जंगलात राहावे लागते. त्यासाठी औरंगाबाद येथील वन खात्याच्या वन्य जीव विभागाची परवानगी घ्यावी लागते. रात्री जंगलातील वन्य जीव पाहण्यासाठी पाणवठ्यांच्या ठिकाणी मचाणीही तयार आहेत.
पितळखोरा
ही लेणी वेरूळ आणि अजिंठ्याच्या लेण्यांच्या पूर्वीची आहेत. पितळखोऱ्याला जाताना वाटेत काली मठ आहे. तेथील मंदिरही पाहण्यासारखे आहे. तेथून काही अंतर पायी गेल्यानंतर पाटणादेवीकडे जाता येते. तेथील एकवीरा देवीचे मंदिर पाहण्यासारखे आहे. पण या सगळ्या परिसरात फिरण्यासाठी स्वतःचे वाहन असणे गरजेचे आहे. या परिसरात पावसाळ्यातही चांगले पर्यटन करता येते. म्हणजे वेरूळ आणि हा सगळा परिसर पाहण्यासाठी दोन दिवस लागतात. त्यामुळेच औरंगाबादचा परिसर पाहण्यासाठी चार किंवा पाच दिवस लागतातच.
अजिंठा लेणी आणि परिसर
अजिंठा लेण्यांकडे जाण्यासाठी औरंगाबाद-जळगाव मार्गाने जावे लागते. स्वतःचे वाहन असेल तर वाटेत सारोळ्याच्या जंगलाला भेट देता येते. निसर्गरम्य वातावरण आणि शहराच्या लगतच असणारे दाट जंगल तेथे आहे. तेथून सिल्लोड गाव ओलांडल्यानंतर लागते ती "पारोची कबर'. ही कबर म्हणजे कविवर्य ना. धों. महानोर यांनी लिहिलेल्या "अजिंठा' चित्रपटाची नायिका पारो... तिची ही कबर आहे. ज्या व्ह्यू पॉइंटवरून पारोने रॉबर्टला अजिंठ्याची लेणी दाखविली, तो व्ह्यू पॉइंटही पाहण्यासारखा आहे. तेथून थेट लेण्यांपर्यंत पायी चालत जाता येते. हा परिसर पायी पाहण्यासारखाच आहे. अजिंठ्याच्या प्रत्येक लेणीमध्ये एक कथा आहे. ती कथा समजल्याशिवाय या लेण्यांच्या पर्यटनाचा आनंद घेताच येत नाही.
पाच दिवसांचे नियोजन
पहिला दिवस ः औरंगाबादमधून वेरूळकडे, सकाळीच दौलताबाद किल्ला. त्यानंतर खुलताबाद करून वेरूळच्या लेण्यांसाठी राखीव. लेण्या पाहिल्यानंतर संध्याकाळ एक तर म्हैसमाळ किंवा शूलिभंजनला घालविता येईल. मुक्कामासाठी वेरूळला एमटीडीसीचे रिसॉर्ट किंवा काही खासगी लॉजही उपलब्ध.
दुसरा दिवस ः कन्नडकडे प्रयाण. तेथून गौताळा अभयारण्य करून दुपारी पितळखोरा करून पाटणादेवी पाहून रात्री मुक्कामी औरंगाबादला.
तिसरा दिवस ः अजिंठा लेण्यांकडे प्रयाण. जाताना सकाळीच व्ह्यू पॉइंट आणि पारोची कबर पाहून लेण्यांसाठी संपूर्ण दिवस देता येतो. रात्री अजिंठा गावात किंवा मुक्कामी औरंगाबादला येणे शक्‍य.
चौथा दिवस ः पैठण आणि परिसरातील पर्यटन स्थळे पाहण्यासाठीचा आनंद घेता येतो.
पाचवा दिवस ः स्थानिक पर्यटन स्थळे आणि शॉपिंग करून परत आपल्या गावी जाता येते.

फोटो अप्रतिम आलेत बर का! ह्यात माझी थोडी भर घालतो..वर तुम्ही ज्या बैल व सिंहाच्या शिल्पाला शिवाचे म्हणले आहे ते सुर्यवंशी राजा दिलीपचे आहे.राजा दिलीपला मुल होत नव्हते,त्यावर उपाय म्हणुन त्याने राजगुरु वशिष्ठांच्या आश्रमात असलेल्या कामधेनु व तिची मुलगी नंदिनीची २० दिवस सेवा केली.त्यांना एके दिवशी राजा चरायला घेउन गेला असताना तिथे शिवानी पाठवलेला एक सिंह आला व त्याने गायींवर हल्ला केला.खुप लढुनही तो सिंह हार जात नाही अस बघितल्यावर राजानी 'नंदिनी ऐवजी मला खा' अस म्हणुन त्याच्या समोर गुड्घे टेकले. राजाचा हा त्याग बघुन कामधेनु ने त्याला पुत्र प्राप्तीचा वर दिला.वराच्या फलानी राजाला एक पुत्र झाला ज्याचे नाव राजानी 'रघु' ठेवले.ह्याच्याच वंशात पुढे अज्,दशरथ्,श्रीराम आदी राजे झाले.

ही कथा रघुवंशातिल फार प्रसिद्ध कथा आहे.बाकि सर्व शिल्प अप्रतिम!