संस्कृत काव्यातील 'श्रेय नामांकन', आणि काव्यचौर्याचा निषेध

अरे वा! उत्तम विषय. जाणकारांच्या प्रतिसादांच्या प्रतीक्षेत.

.

दहाव्या शतकात देखील प्रताधिकार आणि काव्य चौर्य साठी जागरूकता होती हे वाचून आश्चर्य वाटले!

माझे एक मित्र श्री निरंजन भाटे संस्कृत चांगले जाणतात. त्यांनी तीनही श्लोकांचे मराठी श्लोक करून दिले आहेत.

कृत्वा कृतीः पूर्वकृताः पुरस्तात्प्रादरं ताः पुनरीक्षमाणः।
तथैव जल्पेदथ यो ऽन्यथा वा स काव्यचोरो ऽस्तु स पातकी च।। १.१३

उपयोगिता काव्य दुसर्‍याचे अपुल्या कवनामध्ये, करा प्रस्तुत परीक्षणा त्यांच्या समोर।
आणि करावे श्रेयनाम संबोधन, अन्यथा जाणावे असे काव्यचोर आणि पातकी घोर॥

साहित्यपाथोनिधिमन्थनोत्थं काव्यामृतं रक्षत हे कवीन्द्राः ।
यदस्य दैत्या इव लुण्ठनाय काव्यार्थचौराः प्रगुणीभवन्ति ।। १.११

साहित्यनिधीचे करीता मंथन, उसळे काव्यामृत जे, रक्षावे हे कवीश्वर।
कारणे काव्यचोर बैसले दैत्याप्रमाणे ते चोरण्या तत्पर॥

अन्यवर्णपरावृत्त्या बन्धचिह्ननिगूहनै ।
अनाख्यातः सता मध्ये कविश्चौरो विभाव्यते ।। १९६

परशब्द उचलती जे, संदर्भाच्या खुणेविना।
न ही वदती श्रेयनाम, ऐशा कवींना चोर जाणा॥

हे श्लोक प्रताधिकार मुक्त असण्यास कवीची परवानगी आहे.

नरेन्द्रपण्डिताचे रुक्मिणीस्वयंवर ऐकून रामदेवरायच्या मनात ते आपल्या नावावर असावे अशी अभिलाषा उत्पन्न झाली होती त्याबदल्यात प्रत्येक ओवीसाठी त्याने सुवर्णमुद्रा देऊ असे नरेन्द्रपंडितास सांगितले.
पण इतर कवीलोक मला बोल लावतील असे म्हणत नरेन्द्राने त्यास नम्रपणे नकार दिला व् एकूणच प्रसंगांमुळे व्यथित होऊन देवगिरीच्या राज्यदरबारचा त्याग करुन तो महानुभव पंथात सामील झाला.

नरींद्रबासां भेटि: अनुसरणः नरेंद्र कवि: साळ कवि: नृसिंह कवि: हे तिघे भाऊ: नॄसिंह कविन नलोपाख्यान केले: साल कविन रामायण केले: ते आपुलाले रामदेवरायापुढां म्हणितले: तेथे नरेंद्र कवि बैसले होते: यैसा द्वारकेचा रामहाठु वर्णितेती तरि तुमचेया पापां पुरश्चरण होते: यैसे रायांदेखतां निभर्षिले: यावरि राये म्हणितले: तुम्हीं एक कवीत्व करा: मां तुमची युक्ती पाहो: मग नरेंद्रबासीं तेणें सळें अठरासते रुक्मिणीसैंवर ग्रंथु केला:.... :वाचिता वाचिता ये वोवीपासी आले: देवाचेया दादुलेपनाचा उबारा: न साहावेचि साता ही सागरां: भेण वोसरोनि राजभरा: दीधली द्वारावती:

यावरि रायें म्हणितले: या ग्रंथाचा अभंगु मज देयावा: म्यां जेतुकीया वोवीया तेतुके सोनटके अन चौथरीया आसू वोवाळणि घालीनः नरेंद्रबासी म्हणितले: ना राजेहो: आमुचेया कविकुळा बोलु लागैलः रायासी थोर चमत्कारु जाला:.........:

"सकळां कवीपरीस हा कवी चतुर"....

अधले मधले काही काही आता स्मरणातून निसटले आहे.

बाकी संस्कृत उदाहरणांबद्दल माहितगार यांचे आणि नेमकी यादवकालीन आठवण काढल्याबद्दल वल्ली यांचे अनेक आभार!!!!