ओदिशा - ९ अंतिम: भुवनेश्वरची दोन वस्तुसंग्रहालये

ओदिशा - १ ओदिशा - २ ओदिशा - ३ ओदिशा - ४ ओदिशा - ५ ओदिशा - ६ ओदिशा - ७ ओदिशा - ८ २३-११-२०११. आता पाहायचे होते राज्य वस्तुसंग्रहालय अर्थात स्टेट म्यूझियम. जातांना रिक्षाने जाऊन येतांना बसने यायचे असे ठरले. रिक्षा भुवनेश्वरच्या अतिशय देखण्या राखलेल्या भागातून जायला लागली. मुंबईतल्या म्यूझियमसभोवतालच्या प्रदेशातले रस्ते किंचित अरुंद केले तर कसे वाटेल तसे. पण मुंबईच्या मानाने झाडे भरपूर. ती देखील चांगली निगा राखलेली. संग्रहालयाला प्रशस्त, विस्तीर्ण आवार. राजभवन, टी आय एफ आर वगैरे मोजकी स्थळे वगळता मुंबईत एवढे विस्तीर्ण आवार कुठेच नाही. आवारात विविध आकारांच्या चौकटीत सीमित केलेली, सुरेख राखलेली हिरवळ आणि व्यवस्थित कातरलेली झाडे. भुवनेश्वरमध्ये आतापर्यंत दिसलेली घाण बकालपणा याचा मागमूस कुठे नाही. वाटले नंदनवनातच आलो. ख्रिसमस ट्री हा फर असतो असा माझा समज आहे तो बहुधा चुकीचा नसावा. नसल्यास क्षमस्व. हा कधी देखणा दिसत नाही? काही व्यक्तींकडे उपजत नीटनेटकेपणा असतो, शिस्त असते. काही झाडे पण तशीच असतात. फरचे मला तस्सेच वाटते. पाहावे तेव्हा हा आपला व्यवस्थित आणि नीटनेटका. जिथे जातो तिथला परिसर मोहमयी करून टाकतो. आणि मस्त गोलाईने कातरलेले बहुधा स्प्रूस; मन प्रसन्न झाले तरच नवल. व्यवस्थित राखल्यामुळे आवाराचा प्रचंड विस्तार अंगावर येत नाही. मुख्य बाब म्हणजे जमीन उगीचच सपाट करून त्यावर हिरवळ वाढवली नव्हती. जमिनीतले मूळचे नैसर्गिक उंचवटे तस्सेच ठेवून हिरवळीचा साज त्यावर चढवला होता. अधूनमधून आकर्षक शिल्पे आणि पुतळे. संग्रहालयाचे प्रथमदर्शन जोरदार होते. संग्रहालयाच्या आतली सजावट कलापूर्ण होती. स्वागत दालनात उत्सवी भडकपणाचा चमकदार स्पर्श असलेली सजावट. ही सर्वव्यापी श्रीकृष्ण, बालभद्र आणि सुभद्रा यांची त्रिमूर्ती आणि त्यांचे ते ओदिशी शैलीतले वैशिष्ट्यपूर्ण टप्पोरे डोळे. आतली मांडणीही सुबक. जमीन, भिंती, काचा, खिडक्यांची स्वच्छता चकाचक. रंगसफेती नीटस आणि आकर्षक. काचखिडक्यात वस्तू टापटीपीने व्यवस्थित मांडलेल्या. उडिया, देवनागरी आणि इंग्रजीत पाट्या लिहिलेल्या. प्रकाशचित्रणाला प्रतिबंध नसल्यामुळे चंगळच झाली संग्रहालयाच्या आतल्या खिडकीतून दिसणारी संग्रहालयाची नीटनेटकी इमारत एके ठिकाणी उडिया लिपी प्राचीन लिपीवरून कसकशी विकसित झाली ते दाखवले आहे. सहज आठवले म्हणून लिहितो. वर्षभरापूर्वी आंग सान ची वरचे मराठी पुस्तक वाचले होते. मीना गवाणकरांचे. त्यात ब्रह्मी लिपीतल्या पाट्यांची प्रकाशचित्रे आहेत. ब्रह्मी, उडिया दोन्ही लिप्या मला वाचता येत नाहीत. पण तरीही ब्रह्मी लिपी उडियाशी फारच मिळतीजुळती वाटली. यांगूनच्या एखाद्या दुकानाची पाटी भुवनेश्वरच्या बाजारात लावली तर आपल्याला कळणार देखील नाही. ओदिशातील विविध आदिवासी जमातींच्या जीवनशैलीचे दर्शन घडवून माहिती देणारी काचघरे होती. कारंज्याने सजीव केलेले वातावरण आता दुसरे संग्रहालय. रीजनल म्यूझियम ऑफ नॅचरल हिस्टरी. पहिले संग्रहालय जास्त चांगले की आताचे असा प्रश्न पडावा. थोडाफार सोनटक्क्यासारखा दिसणारा पण जास्त मोठा आणि जास्त मोहक हेलिकोनिया.हिरवळ, सुंदर झाडे, शिल्पे वगैरेंच्या जोडीला टेनिस चेंडूएवढ्या मोठ्या आकाराचे मोठ्ठे झेंडू ठिकठिकाणी फुललेले. झुळझुळणार्‍या वार्‍याने त्या सजीव वातावरण उत्साह भरला. प्रवेश केल्याबरोबर समोर हत्तीचा हाडांचा सापळा ठेवला आहे. पुढील ्युगुलातला मी कोणता ते ओळखा पाहू टिप्पणीची गरज आहे? पुन्हा देखण्या आवारात दिवस मस्त गेला. परत येणे तसे सोपेच होते. पण बसला गर्दी असल्यामुळे रिक्शा केली. थोडा वेळ आराम करून, स्नान करून जेवायला निघालो. दुपारी न जेवल्यामुळे जोरदार भूक लागली होती. आज ताजी मिठाई मिळाली. तीच मावा स्टफ्ड मावा केक म्हणावी अशी. ती डिस्कव्हरीवर दाखवलेली बहुधा छेना की मिठाई म्हणतात ती हीच असावी. आता परतीचे वेध लागले होते. मनाशी गोळाबेरीज होऊ लागली. हुमा वगळता सारी ठिकाणे सुंदर होती. सुरुवात परीक्षा घेणारी झाली तरी दौरा सार्थकी लागला होता. आठवडा कसा गेला हे कळलेही नव्हते. राहायच्या हॉटेलसमोरच भुवनेश्वर स्थानक होते. त्यामुळे कोणार्क मुंबई गाडी फलाटावर लागल्याशिवाय सामान बाहेर काढायचे नाही असे ठरले. बहुतेक खरेदी पिपलीलाच झाली होती. आता उद्या २४ तारखेला दुपारी निघेपर्यंत आरामच आराम. २४-११-२०११. बाळीला पुन्हा एकदा लिंगराज मंदीर पाहायचे होते. तेही तिने पाहून घेतले. फार थकायला झाले असल्यास रेलवेची तिकिटे रद्द करून विमानाने मुंबईला यायचे ठरले होते. पण तसा थकवा आलाच नव्हता. त्यामुळे रेलवेच पसंत करून पैसे वाचवले. ओरिसा तसे मुंबईपुण्याच्या मानाने बरेच स्वस्त आहे. त्यातून आम्ही स्थाकनजीकत्त्व साधायला बकाल परिसरात साधारण हॉटेलात राहिलो. त्यामुळे नियोजित अंदाजपत्रकाच्या ४० टक्केच खर्च आला. दौर्‍याच्या मधुर आठवणी जागवीत गप्पा हाणत मजामस्ती करीत पुणे कधी आले ते कळलेही नाही. ओदिशातली भटकंती अशा तर्‍हेने सुफळ अंपूर्ण झाली. माझी लिखित वटवट खपवून घेतल्याबद्दल सर्व वाचकांचे अगोदरच आभार मानतो. संपूर्ण.