भारतीय सणांचे अनर्थशास्त्र

आवडलं. परवाच कुठल्यातरी प्रतिसादात शेतीच्या कामात वारीचा कोणताही अडथळा येत नाही हे पटवून देण्याचा प्रयत्न केला होता.

सारं नाही पण बहुतेक लिखाण पटतंय. सणांची निर्मिती आणि उद्देश दोन माणसांचे, परिवारांचे आणि पर्यायाने समाजाचे एकमेकांशी असलेले संबंध सुधारावेत, त्यातून एकमेकांना पूरक फायदा व्हावा हा होता आणि तो असला पाहिजे तरच तो खरा सण नाही तर सण आणि जत्रा ह्यात फरक काय राहिला. ही सारी दुर्दशा आततायी देखाव्यामुळे आलेली आहे. आपण प्रत्येक सण त्यातील देखाव्यापायी आणि पैशापायी खराब आणि फक्त खराब केलेला आहे. कशाला प्रत्येक सण विकत घेतलेल्या नव्या कपड्यांनी, मिठायानी साजरा करायाला हवा. विशेष करून प्रत्येक सणामागे जे पैशाचे जे शेपूट जोडले जाते ते आधी प्रत्येकाने बंद करायला हवे.

हा एक नवीनच व्ह्यू! रोचक आहे.

खूप नीट आणि कालक्रमाप्रमाणे लिहिल्याने अतिशय संगतवार लिहिलेला लेख आहे. आणि शेतकर्‍यांच्या दृष्टिकोनातून एक वेगळा विचारही आहे. पण अनेक गोष्टी पटल्या नाहीत. १. रावसाहेब सावकाराचा कावेबाजपणा हा एका धूर्त माणसाचा डाव आहे ज्याला चक्रधर फसला. त्यात सणाचे किंवा वारीचे कारण कितपत आहे हा चर्चेचा मुद्दा आहे. २. कापूस हे परंपरागत पीक नसावे असा अंदाज आहे. नगदी पीक म्हणून गेल्या काही दशकात वर आलेले आणि दुर्देवाने कर्जाच्या विळख्याने आणि आत्महत्यांमुळे कुप्रसिद्ध झालेले आहे. पूर्वी - अगदी दोन एकशे वर्षामागे इतक्या मोठ्या प्रमाणावर कापूस लावला जात होता का की ज्याचा शेतकर्‍याच्या आयुष्यावर परिणाम होईल आणि या सणवारांचा असा उलटा 'उपयोग' केला जाईल? ३. नागपंचमीला करंजी, लाडू, चकल्या -- बाप रे .. कल्पना नव्हती की गरीब शेतकर्‍यांकडे हा सण दिवाळीइतका मोठा असतो. पश्चिम महाराष्ट्रात कणकेचे गूळ किंवा पुरणाचे दिंड तेवढे पाटावरच्या नागोबाला पुजेला नैवेद्याला असतात. चुभुदेघे ४. राखी हे पूर्वी बहिणीला जरा माहेरवाशीण होण्याचे किंवा भावाला भेटण्याचे निमित्त होते. पंचक्रोशीतल्या नात्यागोत्यात खूप जास्त प्रवास खर्च होत नसावा. ५. बैलपोळा तीन दिवस हाही स्थानिक रिवाज असावा. ६. श्रावण व्रतवैकल्यांचा महिना. त्यात इतर खर्चिक सण कुठले असतात.. ७. दिवाळी ही सुगी साजरी करण्यासाठी असते असे पूर्वी वाचले होते. ८. संक्रांतीला सुगडात तेव्हाची पिके काही प्रमाणात ठेवून प्रतिकात्मक रित्या आलेल्या पीकाचा आनंद किंवा कृतज्ञता व्यक्त होते असे सांगतात. संक्रांतिलाही गुळाची पोळी, तिळगूळ.. काही प्रकार होतात. ज्यात खर्च होऊ शकतो! ९. होळी रे होळी पुरणाची पोळी.. इथेही साजरा करायला वाव आहे. १०. नंतर येतो गुढीपाडवा. वर्षाचा पहिला दिवस. गोडधोड करण्याची संधी.. ११. आकाशदिवे हे घरी बनवले जायचे.. खूप काही खर्चिक प्रकार २०-२५ वर्षांमागे नव्हता तर जेव्हा ही पद्धत पडली तेव्हाही नसावा. हे मुद्दे माझ्या अल्प माहितीप्रमाणे आहेत. शेतकर्‍यांच्या अडचणी / आयुष्य याचा अर्थात प्रत्यक्ष अनुभव नाही. त्यामुळे काही कमीजास्त असेल. पण एकूण मुद्दा इतकाच की सण हे बरेचदा त्या त्या ऋतूमानानुसार योजलेले आहेत. श्रावणात हवा खराब असताना वातूळ खाऊ नये याचे निर्बंध, दिवाळीत थंडी येते तेव्हा तेल लावून गरम पाण्याने शरीराची काळजी घेतली जाते, जानेवारीच्या कडाक्यात तीळ आणि गूळ शरीराला उष्णता देतात. अनेक अशा गोष्टी आहेत ज्या धर्मकर्तव्याचा / परंपरांचा मुलामा लावून दिल्या आहेत ज्यायोगे त्या पाळल्या जाव्यात आणि त्यामागचे कारण न समजताही सामान्य लोकांना त्याचा फायदा व्हावा. पण त्यात परंपरांची भर पडत पडत न पेलवणारे रुढींचे ओझे तयार होते. आणि मूळ उद्देश बाजूला राहून अशा प्रकारची विमनस्कता आणि डिटॅचमेंट (मराठी?) येते. कालमानाप्रमाणे योग्य त्या चांगल्या गोष्टी चालु ठेवून समाजाचे दडपण - peer pressure न ठेवता सण साजरे केले तर त्यातला आनंद घेता येऊ शकतो. प्रत्येक समाजघटक हा बाकी समाज माझ्यावर अन्याय करण्यासाठीच टपलेला आहे अशा विचारात राहिला तर त्यातून काहीच निष्पन्न होणार नाही. त्यामुळे लेख चांगला असला तरी हे तात्पर्य मात्र अजिबात पटले नाही : "परंतु शेतीमधल्या मिळकतीचा संचय शेतकर्‍याच्या घरात होताच कामा नये, शेतकरी कायमच कर्जबाजारी राहावा हा उद्देश स्पष्टपणे डोळ्यासमोर ठेवूनच सणांची निर्मिती आणि रीतिरिवाज अगदी प्राचीन काळापासून नियोजनबद्धरितीने आखल्या गेले आहे, हे उघड आहे. "

हुशार शेतकरी कधीच कर्जबाजारी होत नसतो ... आमच्या एकडे पश्चिम महाराष्ट्रात उस शेतकरी एकरी किमान १ -२ लाख (किमान) कमावतात !! कर्‍हाड कोल्हापुरच्या शेतकर्‍यांच्या दारात स्कॉर्पियो ...पजेरो लागल्या आहेत ... पंजाब मध्येही शेतकरी श्रीमंतच आहेत . बंगाल तमिलनाडु इथेही नक्कीच असतील ... शेतकर्‍याच्या कर्जबाजारी होण्याला इतर अनेक कारणे आहेत ... त्यातले एक हे सण आणि त्यावर होणारा पैशाचा अन वेळेचा अपव्यय हेही एक कारण असु शकेल अगदीच नाही असे नाही . "पण केवळ हेच कारण आहे" असं सुचित करणं ...एका विशिष्ठ चॅनलायझिंग पोलरायझिंग चा प्रकार वाटतो . अवांतर : शेतकर्‍यांची कर्ज बाजारी होणाची कारणे असा एक सर्वसमावेशक लेख लिहावा अशी विनंती आहे . त्यातही विशेष करुन आधुनिक शेतीविषयीचे घोर अज्ञान ह्यावर लेख अपेक्षित आहे .

गावोगाव असलेल्या बाजार समित्या शेतकर्‍याच्या वाटोळाला कारणीभूत अहे असा मत अहे

शेतकरी दारू पितात त्यात कोणता सण आडवा येतो? का शेतकरी दारू पित नाहीत?

' मढे झाकुनिया करती पेरणी ' - संत तुकाराम

सणापेक्षा लोक( शेतकरी आणि इअतर सर्व तशीच प्रवाह्पतित/ peer pressure खाली जगणारी सामान्य माणसं) लग्नसमारंभावर जास्त खर्च करतात असे निरिक्षण आहे. पण त्यासाठी लग्न्ससमारम्भ हा प्रकार सर्व्सामान्य माणसाला बुडवण्यासाठीच श्रीमंतांनी तयार केला गेलेला आहे, असं आपण म्हणणं योग्य नाही. वरच्या गोष्टीतल्या चक्रधराकडे 'विवेक' नाही याला बाकी कोण काय करणार?

मुटे साहेब - असा विचार करा, की चक्रधर सारखे मूर्ख शेतकरी आहेत त्यामुळे तुमच्या सारख्या शहाण्या शेतकर्‍यांचा फायदा होतो. मूर्ख शेतकर्‍यांमुळे उत्पादन कमी होत असेल आणि तुमच्या सारख्या शहाण्या शेतकर्‍यांच्या मालाला जास्त भाव मिळेल.

रोचक धागा. उलट-सुलट मते वाचायला मिळत आहेत, हे उत्तम. माझ्या माहितीप्रमाणे 'राखी' हा सण उत्तर भारतियांकडून आलेला असून मराठी लोकात फार पूर्वीपासूनचा नाही. माझ्या लहानपणी भाऊबीज असे, पण मध्यप्रदेशात रहात असूनही तिथल्या (इंदौरी उच्चार: 'तिथल्ल्या') मराठी लोकात राखी हा सण नव्हता. ... सिनेमा व दूरदर्शन मुळे राखीचे महत्व जास्त प्रचारित झालेले आहे.

जुन्या मराठी साहित्यात (लोकगीते, आत्मचरित्रे, धार्मिक साहित्य, आठवणी इ. सर्व) साहित्यात 'राखी' चा उल्लेख येतो का? असल्यास तो केव्हापासूनचा आढळतो, हे कुणाला ठाऊक असल्यास कळवावे. जुन्या सणांचे ठाऊक नाही, मात्र हल्लीचे अनेक 'डे' उदा. वालेंटाईन डे, फादर्स डे, मदर्स डे, एवढेच काय, 'हॅप्पी बर्थ डे' वगैरे मात्र निव्वळ गिफ्ट, कार्डे इ. विकले जावे म्हणून प्रचारित केले जात आहेत, असे वाटण्याजोगी परिस्थिति आहे. असे नित्य नवनवीन 'डे' प्रचारात येत आहेत.

"शेतकरी कायमच कर्जबाजारी राहावा हा उद्देश स्पष्टपणे डोळ्यासमोर ठेवूनच सणांची निर्मिती आणि रीतिरिवाज अगदी प्राचीन काळापासून नियोजनबद्धरितीने आखल्या गेले आहे, हे उघड आहे " अतिशय विद्वत्तापूर्ण लेख.

लेखाची मांडणी आवडली. सर्वच पटले नाही. पण लेखनातल्या काही पैलूंना दाद दिली पाहिजे. बाकी,मागे गेलेल्या चार लेखांची लेखमालिका या निमित्तानं विसरता आली. धन्स :) दिलीप बिरुटे

ब-याचश्या मुद्याशीं सहमत..

शेती करण्याशी दुरान्वये संबंध नाही पण तरीही बरेचसे मुद्दे पटतात. तथापि सणवार, अन्त्य्संस्कारातील खर्च, लग्न कार्यातील खर्च...हे ग्रामीण भागातील प्रमुख ..(top ३)मुद्दे आहेत असे ऐकतो... शेतीसाठी काढलेले कर्ज निदान येणाऱ्या उत्पन्नाशी निगडीत आहेत ... परंतु वरील गोष्टींसाठी काढलेली कर्जे पूर्णपणे अनुत्पादक खर्च आहेत तेही वार्षिक उत्पन्नाच्या कित्येक पट बाय द वे...सावकाराकडे कर्ज काढणारे शेतकरी कोण? (काही एकर) जमिनीचा मालक / काम करणारा मजूर कि आणिक कोणी?....

आमचा एक आय टी मधला मित्र सांगत होता. आपल्या घरातल्या सणांना सुटी मिळत नाही. पण परदेशी सणांना मात्र मिळते. सगळं क्लायेंटच्या मनावर. अमेरीकन, युरोपियन क्लायेंट असेल तर ख्रिसमस, बॉक्सिंग डे, थँक्सगिविंग वगैरे. आखाती देशातला असेल तर त्यांचे सण, उपास तापास, आखाती व्रतवैकल्ये वगैरे महत्त्वाचे.

गोष्टीचे तात्पर्यः नास्तिक लोक लबाड आणि श्रीमंत सावकार वगरै असतात. आस्तिक लोक बावळट आणि गरीब असतात! =))

लेखातील मुद्दे कै च्या कै आहेत. सण म्हणजे सरकारी फतवा नाही कि सगळ्यांनी पाळलाच पहिजे. एखाद्या शेतकर्याला जमा नसेल तर त्याने करू नये. उगाच शेतकरी म्हणून पुळका आणू नये.

१०००-२००० वर्षांपूर्वी निर्माण झालेले 'सामाजिक सण' आणि आजची 'शेतकीय अर्थव्यवस्था' असे शब्द एकत्र जोडले कि लोकांना रोचक वाटतील असा शेकडानी गोष्टी सांगता येतील. मुटेसाहेबांचा लेख 'गरीब' शेतकार्‍यांनी आजच्या घडीला काहीच 'मनोरंजनात्मक्/उत्सवात्मक' करू नये इतके सांगून थांबवता येतो. पण वाचकांना नसलेले ज्ञान लेखात पाहिले कि वाचक इंप्रेस होतात आणि मग त्यांना तो मुद्दाच 'काही कारण नसताना' पटू लागतो. बोनस मिळण्याची वेळ आणि नोकरदारांनी विमा/गुंतवणूक/लग्नकार्य्/पर्यटन्/जबरदस्त खरेदी करण्यावर असाच जबर्‍या लेख लिहिला जाऊ शकतो आणि वाचकांना इंप्रेस करत कंपन्या हे सगळं कसं 'गैर' वळी होत असतं हे पटवता येऊ शकतं.

हां... आजकाल उगाचच काहीही सांगत असतात, म्हणे राम वनवासातुन परतला, उत्तरायन-दक्षीणायन, तीळ-गुळ-थंडी-उष्णता, श्रावण्-हिरवळ, विजय-गुढी, अभ्यंग स्नान, कसले शास्त्र? कसले विज्ञान? कुणाची मौज? कसली सुगी न कसलं काय? सगळे सण शेकडो-हजारो वर्षापुर्बीच्या सावकारांनीच चालु केले असणार. ;)

अर्थशास्त्राशी पूर्ण फारकत घेऊन बादरायण संबंधाची परिसीमा गाठणारं उत्कृष्ट उदाहरण म्हणुन हा लेख अमुल्य आहे.

आपले सण हाही एक ** कावा आहे. - नरोत्तम खोडकर

लेख अजिबातच पटला नाहि. सण हे कारण नाहिये शेतकर्यान्च्या अधोगतीच. मी स्वतः अनुभवलेला आहे शेतीचा बेभरवशेपणा. त्यातुन आलेली प्रचंड गरीबी. कर्जबाजारीपणा अन व्यसनाधीनता. यावरुनच सांगतेय. मला वाटते त्या प्रमाणे १. शिक्श्णाचा अभाव (formal किंवा शेतीसंबधी) २. सगळे failurs साठी दारु हि उपाय वाटणे. (ती easyli available पण असते.) ३. सरकारी योजना कधिच शेतकर्यान्पर्यन्त पोहोचत नहित. बर्याच जणानां माहीतीच नसते की अश्या काही योजना पण आहेत ४. आपापसातले हेवे दावे. ५. नविन काहि, जोड धंदा करुन पाहण्याची तयारी नसणे. वर सांगीतलेला शेतकरी त्याच्य शेताकडे बघायला सांगुन गेला नाहि कोणाला? हे सहसा कधी होत नाहि.

सद्ध्या सणवार म्हटले की पारंपारिक प्रथांबरोबर बॅनर्स लावणे, डीजे बोलावणे, व्हिडिओ शूटिंग, सेलेब्रिटी बोलावणे असले अत्याधुनिक आणि आचरट प्रकार असतात. त्यामधे खर्च वाढतात... पूर्वी तमाशा, जत्रा हेसुद्धा असायचे. आता तमाशा पार्ट्यासुद्धा मजबूत बिदागी घेतात. गावं जास्त आणि तमशा पार्ट्या कमी ! गावातच काय सगळीकडेच पारंपारिक पद्धतीने सणवार साजरे करण्याबरोबर उधळपट्टीलाही महत्व आलेय... उगाच शेतकर्‍यांवर टीका करण्यात पॉइन्ट नाही.

सद्ध्या सणवार म्हटले की पारंपारिक प्रथांबरोबर बॅनर्स लावणे, डीजे बोलावणे, व्हिडिओ शूटिंग, सेलेब्रिटी बोलावणे असले अत्याधुनिक आणि आचरट प्रकार असतात हे खरे आहे. दहिहंडीला हॉलिवूडच्या सेलिब्रिटी सनीताई लिओन आल्या होत्या.

१. देशोन्नती दिवाळी अंक-२०१२ कधीही वाचणार नाही. २. शेती नि शेतकर्‍यांच्या समस्या माहिती अस(ण्याचा आव आणणा)रांनी लिहीलेलं वाचणार नाही. मुटे साहेब, नका हो नका. बैलपोळा का साजरा होतो हे त्या बैलाला पण ठाऊक असतंय. नि नागाला का दूध पाजतात ते नागाला पण! किमान माहिती तरी घ्यायची हो सणवारांची. असो.

कमी माहितीवर काहीही लिहिले आहे . वारीला जाणारा बहुसंख्य वर्ग शेतकरी आहे. पाऊस पुढे मागे झाला कि त्याप्रमाणे वारीलाही गर्दी कमी जास्त होते . दरवर्षी बातम्यान्माधेही आपण हे वाचत असतोच . बहिणीने भावाकडे किंवा भावाने बहिणीकडे जाणे आणि गोड धोड करणे यात वाईट काय आहे ? इतकी बचत केली पाहिजे का ? जो बैल वर्षभर सेवा करतो त्याचा सन शेतकरी उत्साहानेच करत असतो. त्यात बळजबरी कुठे दिसते ? वर्षातून एक दिवस शेतावर राबणाऱ्या लोकांना घरी जेवायला बोलावले आणि चार चांगले पदार्थ केले तर लगेच दिवाळे निघते का ? महिन्यात एक सण धरला तरी शेतकऱ्यांनी इतकेही गोड खावू नये कि काय ? पिक आले कि खरे खर्चाचे कार्यक्रम सुरु होतात - लग्न वगैरे . शिवाय जत्रा त्यात गोड , तिखट , पिणे , तमाशा अशा सर्व योग्य अयोग्य हौस मौज . . पूर्वी कपडेही शिमग्याला नाहीतर पाडव्याला घ्यायची पध्दत होती . आता दिवाळीला घेतात .

फक्त खाली दिली, तेवढी वाचली, तर मोपासा वगैरेंच्या तोडीची कथा वाटते: >>>>>>>>> " त्या दिवशी भल्या पहाटेच चक्रधर माझ्याकडे आला होता. त्याला माझ्याकडून प्रवाशीबॅग हवी होती पंढरपूरला जायला. असा अचानक चक्रधर पंढरपूरला जायची तयारी करतोय हे ऐकून मी उडालोच. आदल्या दिवशीच माझे त्याच्याशी बोलणे झाले होते. एका खासगी कीटकनाशक कंपनीच्या कार्यक्रमाला चलतोस का म्हणून विचारले तर म्हणत होता की, त्याला निदान एक पंधरवडा तरी अजिबात फुरसत नाहीच. शेतीची आंतरमशागत करायचीय, फवारणी करायचीय, निंदन-खूरपण करायचेय. चक्रधर शेती करायला लागल्यापासून पहिल्यांदाच त्याच्या शेतीत इतकी चांगली पिकपरिस्थिती होती. यंदा त्याने छातीला माती लावून सार्‍या गावाच्या आधीच कपाशीची धूळपेरणी उरकून टाकली होती. पावसानेही आपला नेहमीचा बेभरंवशाचा खाक्या सोडून चक्रधरला साथ दिली आणि त्याची कपाशीची लागवड एकदम जमून गेली. नशीब नेहमी धाडसी लोकांनाच दाद देत असते याची प्रचिती यावी असाच हा प्रसंग होता. त्यामुळे हुरूप आलेला चक्रधर दमछाक होईपर्यंत शेतीत राबायला लागला होता. त्याला विश्वास होता की, यंदा आपली "इडापिडा टळणार आणि सावकाराच्या पाशातून मुक्ती मिळणार". भरघोस उत्पन्न आले आणि कर्मधर्म संयोगाने जर भावही चांगले मिळालेत तर ते अशक्यही नव्हते. त्यामुळे कीटकनाशक कंपनीच्या कार्यक्रमाला येत नाही म्हटल्यावर मलाही फारसे नवल वाटले नाही. पण चक्रधर आता असा अकस्मात पंढरपूरला जायची तयारी करतोय हे मला अनपेक्षित होते. नेमके काय गौडबंगाल आहे हे जाणून घ्यायची माझ्या मनात उत्सुकता निर्माण झाली. मी प्रथम त्याच्या हातात प्रवाशी बॅग दिली, प्रवासाला शुभेच्छा दिल्या, येताना माझ्यासाठी पांडुरंगांचा प्रसाद घेऊन यावा, अशी विनंती केली आणि मग हळूच विचारले होते, "काय चक्रधर, असा अचानक कसा काय बेत आखला बुवा पंढरपूरचा?" "आरं, मी कसला काय बेत आखतो पंढरीचा? तो पांडुरंगच मला बोलवायला आलाय ना स्वतःहून" इति चक्रधर. "स्वतःहून थेट पांडुरंगच आला तुला निमंत्रण द्यायला?" आश्चर्याने डोळे विस्फारून मी विचारले. "हं मग? इच्छा त्या पांडुरंगाची. दुसरं काय?" चक्रधर निर्विकारपणे सांगत होता. "अरे, पण मी तर ऐकलंय की पांडुरंग निर्गुण-निराकार असतो. शिवाय तो बोलत पण नसतो" या विषयातील आपले तुटपुंजे ज्ञान उगाळत मी बोललो. "तसं नाही रे, पंढरीचा विठोबा स्वप्नात आलाय तो त्या रावसाहेबांच्या" माझ्या प्रश्नाचा उबग आल्यागत चक्रधर बोलत होता. पण आता मला संवाद थांबवणे शक्य नव्हते. माझी उत्कंठा शिगेला पोचली होती. "रावसाहेबांच्या स्वप्नात? रावसाहेब आणि तुला, दोघांनाही बोलावलं होय?" मी प्रश्न फेकलाच. "आरं बाबा, तसं नाही रे. आत्ता पहाटेपहाटे विठोबा-रुक्मिणी दोघंबी रावसाहेबांच्या स्वप्नात आलेत आणि रावसाहेबांना आदेशच दिला की चक्रधरला तातडीने पंढरीला पाठवून दे. बिचारे रावसाहेब धावतपळत माझ्याकडे आलेत आणि म्हणालेत की, तू आताच्या आत्ता सकाळच्या गाडीने तातडीने पंढरपूरसाठी नीघ. मी पैशाची अडचण सांगायच्या आधीच रावसाहेबांनी माझ्या हातावर जाण्यायेण्याला पुरून उरतील एवढे पैसे पण ठेवलेत. लई मायाळू माणूस आहे बघा आपले रावसाहेब." माझ्या प्रश्नाच्या सरबत्तीला वैतागलेल्या चक्रधरने एका दमात सगळे सांगून टाकले आणि झपाझप पावले टाकत निघून गेला. पंढरीची वारी करून चक्रधर जेव्हा परतला तेव्हा सारेच काही बदललेले होते. फवारणी अभावी कपाशीची वाढ खुंटून झाड खुरटले होते. मशागत व खुरपणी अभावी तणांची बेसुमार वाढ झाली होती. आल्याआल्या मशागत सुरू करावी तर पाऊस सुरू झाला होता. पाऊस नुसताच सुरू झाला नव्हता तर ठाण मांडून बसला होता. आकाशातील ढग पांगायचे नावच घेईना. म्हणजे झाले असे की, जेव्हा उघाड होती आणि मशागत करण्यायोग्य स्थिती होती तेव्हा चक्रधर पंढरपुरात होता आणि आता चक्रधर शेतात होता तर पावसामुळे मशागतीचे काम करणे अशक्य झाले होते. शेवटी तणाची वाढ एवढी झाली की शेतात जिकडेतिकडे गवतच गवत दिसत होते. कपाशी गवताखाली पूर्णपणे दबून गेली होती. त्यामुळे जे व्हायचे तेच झाले. एकावर्षात सावकाराच्या म्हणजे रावसाहेबाच्या कर्जाच्या पाशातून मुक्त व्हायची गोष्ट दूर, उलट कर्जबाजारीपणाचा डोंगरच वाढत जाणार होता. रावसाहेब सावकार मात्र आनंदी होते. त्यांनी स्वप्न पडल्याची मारलेली थाप त्यांना मस्तपैकी कामी आली होती."

टांगा पलटी घोडे फरार | बाजार उठला लेखक पसार ||

कालांतराने चक्रधर आणि रावसाहेब कालवश होऊन पुढली पिढी आली. चक्रधराच्या मुलाने रावसाहेबाच्या मुलाला सांगितले की त्याच्या स्वप्नात अमेरिकेचे प्रेसिडेंट आणि प्रेसिडेंटीण आले आणि त्यांनी सांगितले की रावसाहेबाच्या मुलाला ताबडतोब लास वेगासला पाठव. भारतातील तारण ठेवलेल्या जमिनी, वस्तु इ. ज्याच्या त्याला देऊन उरलेली सर्व संपत्ती लास वेगासच्या कसिनो मधे लाव, तुला शंभरपट परत मिळेल. रा.च्या मु. ने तसेच केले, सर्व संपत्ती हारला आणि लास वेगासच्या सडकांवर भीक मागू लागला... .......अमेरिकेचे अनर्थशास्त्र भारताच्या अर्थशास्त्राला अत्यंत मारक आहे, ही खूणगाठ मनाशी बांधूनच पुढील वाटचाल होणे अत्यंत गरजेचे आहे. ... साठा उत्तरची कहाणी पाचा उत्तरी सफळ संपूर्ण.

उंट वर बसून शेळ्या वळणे या म्हणीचा अर्थ आज कळाला.