आपण खरेच पुरोगामी आहोत का?

माहित नाहि, पण पुरोगामी होण्याशिवाय पर्याय नाहि एव्हढं मात्र खरं. एक शतकभर आगोदर पुरोगामी असण्या/नसण्याला वैयक्तीक चॉईस होती, कारण माणसाची पोटापाण्याची सोय आणि रात्रीची सुरक्षीत झोप त्यावर अवलंबुन नव्हती. आज आपल्याला चॉईस नाहि. एक समाज म्हणुन आपल्याला पुरोगामी व्हायचं असेल तर समाजातल्या प्रत्येक घटकाला हि अनिवार्यता समजाऊन सांगायला हवी.

तसं आपण थोडंफार पुरोगामी झालोय. समाजाचं स्ट्रक्चर, जीवनशैली, घडवण्यात अर्थकारण फार महत्वाची भुमीका बजावतं. आज अर्थकारण सर्वांकरता खुलं झालय. त्यामुळे पुरोगामित्वाचा एक सशक्त घटक सर्वांसाठी खुला झालाय. रक्तहीन सत्तापालट देखील पुरोगामीत्वाचच लक्षण आहे.
पण अजुन फार मोठा पल्ला गाठायचा आहे. व्यक्तीस्वातंत्र्याचं महत्व समजणं, स्विकारणं व त्यानुषंगाने येणार्‍या जबाबदारीप्रती कमीटेड असणं, हे खरं पुरोगामित्व. लेट्स सी.

अर्धवटराव

"पुरोगामी" म्हणजे जर "टप्प्याटप्प्याने असेल, पण मनापासून (convince hoUna) आत्मसात केला गेलेला चांगल्यासाठीचा स्वतःमधील/समाजामधील डोळस बदल"

ह्या व्याख्येतच गडबड आहे , कारण "चांगल्यासाठी " म्हणजे नक्की काय ? प्रत्येक कालानुरुप चांगलं काय वाईट काय ह्याच्या व्याख्याबदलत राहणार . चांगुलपणाचा असा काही सार्वजनीन सार्वकालीन आदर्श असुच शकत नाही . म्हणुन ह्या व्याखेनुसार आपणच काय कोणीही पुरोगामी असु शकत नाही ...

जो तो आपापली वाचवायचा प्रयत्न करत आहे हा सिंपल नेचर्स लॉ ...बस्स (हे जो स्वतःसाठी करतो त्याला स्वार्थी म्हणतात आणि जो १०० लोकांना पुढं करुन 'ह्यांच्या साठी करतो ' असे म्हणतो त्याला समाजसुधारक ! )... काही लोकांना उगाचच पुरोगामी बिरोगामी अवघड शब्द वापरुन साध्या गोष्टी ग्लोरीफाय करायची हौस असते ... नथिंग मोअर नथिंग लेस !

पुरोगामित्व हे दोन प्रकारचे असते. ऐहिक स्वरूपात आपण पुरोगामी आहोत. सगळे जगच आहे. प्रगतीने काही वाईट गोष्टी आणल्या असल्या ( उदा पर्यावरण हानी) तरी काही गोष्टी पूर्वी पासून आह्वेत.लूटालूट, भांडणे, वैचारिक कारणासाठी हिसा, भाउबंदकी, गद्दारी या काय इतिहासात नव्हत्या काय ? पुतण्याचे , बापाचे , भावांचे वध देखील करंण्यात आले आहेत.

आपल्या बर्‍याचशा सामाजिक समस्यांचे कारण एकच आहे. ते म्हणजे सज्जन माणसांचे सवते सुभे व दुर्जनांचे सिंबॉयसीस .

"पुरोगामी महाराष्ट्रास हे लांच्छनास्पद आहे." अथवा "महाराष्ट्राची पुरोगामीओळख संपली..."
हा पुरोगामी महाराष्ट्र म्हणजे काय वेगळी बाब आहे का? का ती महाराष्ट्रातली अन्य कुठली जागा आहे?

Who cares! असे म्हणत, "ठेवीले अनंते" म्हणायचे आणि पोटा पाण्यासाठी. "मी एक मुंगी, तू एक मुंगी" म्हणत आयुष्य पुढे रेटायचे?
मग व्यक्तीस्वातंत्र्याच्या जमान्यात पोटापाण्यासाठी साधे जीवन जगणे गैर का? साधे सरळ जीवन जगू शकत नाही का?

असो जरा भडकूनच दिलेला प्रतिसाद आहे.

आपण खरेच पुरोगामी आहोत का?
ही पुरोगामी काय भानगड आहे ते मला जरा समजवुन घ्यायचे आहे,मोठ मोठे नट नट्या राजकारणी आणि वॄत्तवाहिन्या अनेकवेळा या पुरोगामी महाराष्ट्राची माळ जपताना दिसतात !

पण गेल्या दिड-दोन दशकांचा विचार केल्यास आपण नक्की महाराष्ट्रात एक समाज म्हणून काय केले आहे ज्यामुळे आज आपल्याला पुरोगामी म्हणवून घेण्याचा हक्क आहे?
टप्प्याटप्प्याने का होईना आपला समाज रसातळाला चालला आहे / गेला आहे,हे मनापासुन मान्य केले पाहिजे,आणि समाजात घडणार्‍या घटना त्याच्या साक्षिदार आहेत हे देखील डोळसपणे समजवुन घेतले पाहिजे.

जाता जाता :- राज्य आणि एकुण देशातली अराजकता पाहता ज्या देशात / राज्यात रोज स्त्रीयांवर / चिमुरड्यांवर बलात्कार होणे,गुन्हेगारीचे प्रमाण लक्षणीय वाढणे,आमदार मंडळींनी मग्रुरीचे प्रदर्शन करणे,महत्वाच्या फाईली जादु घडाव्या तश्या गायब होणे, खेळांमधे फिक्सींग नित्याची बाब ठरणे,भ्रष्टाचार हा शिष्टाचाराप्रमाणेच पाळणे आणि स्वसंरक्षणात गाफिल राहुन देशाचे लचके तोडणार्‍यांशी,जवानांचे बळी घेणार्‍यांशी शांतता शांतता हा खेळ खेळ बसणे.. हे सर्व ज्या देशातील लोकांना दिसते तरी ते तोंड उघडत नाहीत, बोलत नाहीत, लिहीत नाहीत त्यांना हा पुरोगामी शब्दाचा अर्थ कळेल काय असा मला प्रश्न पडला आहे !

नरेन्द्र दाभोलकरांच्या हत्ये नंतर अनेक लेख विविध वॄत्तपत्रात / जालावर आले. असाच एक लेख कुमार सप्तर्षी यांचा लेख लोकसत्ता विशेष मधे आला :- आत्मसंरक्षणाची गरज
त्यातला एक परिच्छेद इथे देतो आणि थांबतो...
यावरून एकच धडा शिकायचा की हिंसाचारात पुढाकार घेऊ नये; पण आत्मसंरक्षण करण्यास सदैव दक्ष असले पाहिजे. आपण अहिंसेचे पुजारी आहोत म्हणून हिंसाचारावर श्रद्धा असणारे लोक आपल्याला सोडून देतील, अशा भ्रमात कोणी राहू नये.

पुरोगामी म्हणजे नक्की काय व नक्की कोण पुरोगामी आहेत? तसेच पुरोगामी नसणे म्हणजे नक्की काय असणे? वृत्तपत्रे किंवा दूरदर्शनवर पाहिले तर भाजप/शिवसेना वगळता बहुतेक इतर सर्व पक्षांचा पुरोगामी पक्ष असा उल्लेख होतो. समाजवादी, राजद, काँग्रेस, राष्ट्रवादी इ. जाती व धर्माचे राजकारण करणारे पक्ष खरोखरच पुरोगामी आहेत का? जातपंचायतीला पाठिंबा देणारे, मुस्लिमांच्या अन्यायकारक पध्दती व्यक्तिगत कायदा या नावाखाली न्याय्य ठरविणारे, ब्राह्मणांना कायम झोडपून काढणारे इ. पुरोगामी कसे होतात? मुळात आधी पुरोगामी म्हणजे नक्की काय व नक्की कोण हे ठरविल्याशिवाय पुढे कसे जाता येणार?

'पुरोगामिन' (पाय मोडका न) म्हणजे पुढे जाणारे, नेतृत्व करणारे, सुधारक विचारांचे (यात समता, शोषणरहितता, धर्मनिरपेक्षता, सहिष्णूता, उदारमतवाद, चिकित्सक वृत्ती .. अशी अनेक मूल्ये येतील) लोक.

अशा विचारांना समाजाचा सरसकट पाठिंबा कधीच नव्हता ही एक वस्तुस्थिती ध्यानात घेतली पाहिजे. प्रत्येक बदलाच्या वेळी विरोध, उपहास, टीका ... झाली आहे; बदल घडवून आणणा-यांना त्रास झाला आहे.

एके काळी - म्हणजे ब्रिटिश राजवटीत महाराष्ट्रात असे 'सुधारक' विचार मांडणारे नेतृत्व होते. त्या काळात इतर राज्यांच्या तुलनेत असा 'सुधारक विचार' मांडणारी आणि मानणारी बरीच मंडळी आपल्याकडे होती. म्हणून महाराष्ट्र पुरोगामी.

पण हाही इतिहासच. आपले पुरोगामीपण कधी संपले आणि आपण गर्दीतले एक कधी होऊन गेलो ते कळलेही नाही. आता "पुरोगामी महाराष्ट्र" ही वापरुन वापरुन गुळगुळीत झालेली फक्त एक संज्ञा झाली आहे. काही लोक पुरोगामी विचा रांचे आजही आहेत - हा त्यातल्या त्यात दिलासा.

पुरोगामी" म्हणजे जर "टप्प्याटप्प्याने असेल, पण मनापासून (convince hoUna) आत्मसात केला गेलेला चांगल्यासाठीचा स्वतःमधील/समाजामधील डोळस बदल" असा अर्थ असला तर स्वातंत्र्याच्या अलिकडे-पलीकडे विचार केल्यास महाराष्ट्रात नक्कीच अनेक पुरोगामी विचारवंत झाले, त्यांच्यामुळे बदल देखील झाले.
बदलाची प्रक्रिया आर्थिक संपन्नतेवरुन अवलंबून असु शकेल. त्यातून भारतात त्याचा वेग कदाचित संथ असेल कारण बहुधर्म आणि बहुजातिनिष्ठ प्रथाविविधता.

अनेक प्रश्न मनात उभे राहिलेले. त्यांना वाचा फोडलीत. उत्तरे शोधते आहे. महाराष्ट्र अगदी इतिहासात सुद्धा बर्‍यापैकी पुरोगामी राहिला. शिवाजी महाराज तसे काळाच्या पुढेच होते. जातीभेद संपवणारी संतमंडळी आणि नंतरच्या काळात राष्ट्रीय आणि सामाजिक चळवळींची नेतृत्वं महाराष्ट्रातच उभी राहिली.

पण हा पुरोगामी महाराष्ट्र १९६० मधेच संपला बहुतेक. नंतर आम्ही विरुद्ध ते असे अनेक सामने उभे राहिले. जागतिकीकरण आता आले. त्यापूर्वी भारतात सामील होण्याची प्रक्रिया वेगात सुरू झाली. बिहारी, बांगलादेशी, दक्षिणी अनेक मंडळी महाराष्ट्राच्या वातावरणाला भुलली आणि बहुसंख्येने मुंबईच्या आसर्‍याला आली.

आता शेट्टी आणि डो. दाभोळकरांच्या हत्या एकामागोमाग झाल्या आणि नंतर त्यासारखीच भीषण अशी भर दिवसा मुंबईत गँगरेप झाल्याची बातमी आली. महाराष्ट्र पुरोगामी वगैरे काही राहिला नाहीये. सगळ्या भारतभर जे चालू आहे तेच महाराष्ट्रातही घडते आहे. आपण संवेदना शिल्लक राहिलेले लोक इतरांसारखे मुर्दाड कधी होणार एवढाच प्रश्न आहे.

ही पुरोगामी ,प्रतिगामी काय भानगड आहे बुआ
मी तर स्वतःला युरोपियन समजतो.
विज्ञान हा धर्म .भांडवलशाही माझी जात
व जागतिकीकरण ही उपजात
वैश्विक नागरिक
मुक्काम पोस्ट....

मित्रहो जर जरा खालील दुव्यावर जाउन या म्हणजे 'सावरकरान्चे पुरोगामित्व' म्हणजे काय ते कळेल. 'पुलन्च्या भाषणात....!!!!' 'स्वातन्त्र्यवीराना' समजून घेता येइल.

https://www.youtube.com/watch?v=U0S9179jgRc

विनोद१८

आम्ही पुरोगामी आहोत अशी आमची श्रद्धा आहे