(पुन्हा) स्मृतिचित्रांच्या निमित्ताने

स्मृतिचित्रे वाचून माझ्या अल्पमतीला झालेले आकलन असे - लक्ष्मीबाईंच्या माहेरचा विचार करता त्यांचे वडील सोवळे झालेले त्यामुळे ते मीठ सुद्धा धुवून खात असा उल्लेख आहे. इकडे टिळकांकडे ही जरी कोणी सोवळे वगैरे झालेले नसले तरी 'शिवू नका' परंपरा त्या वेळेप्रमाणे होतीच. याउलट टिळकांचा स्वभाव होता असे दिसते, त्यांना गरीबांना मदत करावी असे सतत वाटे ह्यात फक्त गरीब ब्राह्मणच नसून हर जातीधर्माचे लोक होते. स्मृतिचित्रे वाचताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते ती म्हणजे लक्ष्मीबाईना शिवाशिव वगैरे प्रकारात फारसा रस नव्हता किंवा असे अनुमान काढता येते की अगदी लहानपणापासून अतिप्रमाणात पाहिलेल्या 'शिवू नका' प्रकारामुळे त्यांच्या मनात ह्या एकूण प्रकाराविषयीचा फोलपणा लक्षात आला होता. (तत्कालीन धार्मिक शिवाशिवीचे पूर्ण संस्कार मात्र एकदम त्यांच्यातून गेलेले दिसत नाहीत, ते हळूहळू कमी होताना वाचनात येतात). स्मृतिचित्रात टिळकांचे आणि काही प्रमाणात लक्ष्मीबाईंचे असे मत वाचावयास मिळते की दीनदुबळ्यांना, आजारी लोकांना (इथे माणसाचा धर्म विचारात न घेता) मदत करणे हे फक्त ख्रिश्चन मिशनरींचे काम आहे का, आपल्या लोकांचे नाही का? गरीब आणि दीनदुबळ्यांना मदत करण्याची आत्यंतिक इच्छा आणि याविरुद्ध तत्कालीन धर्माची आलेली बंधने यामुळेच टिळकांनी ख्रिश्चन धर्म स्वीकारला असावा असे वाटते. अक्षरशः अंगावरचे सोडून देऊन मदत करणे हा टिळकांचा स्वभाव लक्ष्मीबाईंनी वर्णन केला आहे (आणि ह्या पराकोटीच्या मदत करण्याच्या भावनेबद्दल अनेकदा त्यांच्याशी भांडण ही झाले हे ही लक्ष्मीबाई नमूद करतात). लक्ष्मीबाईंनी ख्रिश्चन धर्म का स्वीकारला ह्याला मात्र अनेक पैलू असू शकतात. एक तर लक्ष्मीबाईंना आयुष्यभर सांभाळायची तसेच त्यांच्या मुलाचे शिक्षण पूर्ण करण्याची जबाबदारी त्यांच्या बहिणीच्या नवऱ्याने (पेंडसे) स्वीकारण्याची पूर्ण तयारी दाखवली होती. अशीच तयारी इतर अनेकांनी दाखवली होती, त्यामुळे नवऱ्याशिवाय कोणी राहिले नाही त्यामुळे धर्मांतर केले असा विषय येथे नाही. पण एक गोष्ट लक्षात येते ती म्हणजे ह्या थोड्या काळात लक्ष्मीबाईंना टिळकांचा धर्मांतरामुळे राग आला आहे पण त्यांनी असे का केले असावे ह्या विषयीही त्या चिंतन करतात (त्रासही करून घेतात). त्यांच्या मनातील अनेक द्वंद्वे आणि समाज विचार यावेळी पुस्तकात येतात. टिळक धर्मात परत यावेत यासाठी त्या अनेक उपायही करतात अगदी मारुतीच्या मूर्तीच्या डोक्यावर दगड ठेवणे , मारुतीच्या मूर्तीवर रामनामाच्या चिठ्ठ्या चिकटवणे इथपर्यंत. लक्ष्मीबाईंनी ख्रिश्चन धर्म स्वीकारला तो ही अगदी मनापासून. नवऱ्याला प्रत्येक सामाजिक कामात मदत करणे हा बनलेला स्वभाव आणि टिळकांबरोबर इतकी वर्षे राहिल्यानंतर त्यांच्याही मनात वाढलेली इतरांना मदत करण्याची इच्छा तसेच रामापेक्षा (किंवा इतर हिंदू देव) येशू आवडला (हे वाक्य माझे) म्हणून नवऱ्याने धर्मांतर केलेले नाही तर ख्रिश्चन धर्मात राहिल्याने सेवाभाव वाढवता येईल, समाजसेवा अधिक खुल्या रीतीने करता येईल हे काहीसे लक्षात आल्याने लक्ष्मीबाईंनीही बाप्तिस्मा घेतला असे वाटते. मूळ पुस्तकातील ओघवती भाषाशैली आणि काहीशा त्रयस्थपणे प्रसंग सांगण्याची हातोटी यामुळे स्मृतिचित्रे अजूनही वाचावेसे वाटते. (मन१ आपण जरूर स्मृतिचित्रे वाचावे, निदान रेव्हरंड टिळक आणि लक्ष्मीबाई यांच्या धर्मांतराविषयीचे जे आपले मत चांगले नाही ते बदलेल असे वाटते)

चांगलय की मग. संधीचा फायदा का घेत नाहीस? ??? १. इथे फायदा घेण्या न घेण्याचा प्रश्नं कुठे येतो मनराव? गल्ली चुकले काय? २. संधी का घेत नाहीस? आम्ही सेकन्डहॅन्ड गाडी चालवत नाही. असो पुढील चर्चा मुद्द्याला धरुन होईल अशी अपेक्षा.

बहुधा त्याकाळी लैगिक कुचंबना असा काही प्रकार असतो हा विचार प्रचारात नसावा, किंवा समाजाने हे असेच असते असेच असायचे असा प्रचार करुन दिला असावा त्यामुळे लैगिक क्रियांचे (अति)उदात्तिकरण झाले नसावे आणि काहीही करुन ते आयुष्यात (सतत) मिळवलेच पाहिजे असा अट्टाहास नसावा असे वाटते. बोल्ड केलेल्या भागाशी सहमत.

कुचंबणा ह्याऐवजी वखवखलेपणा, हपापलेपना, प्राणिज्/पाशवी/रानटी प्रबळ इच्छा हे शद्ब घातले तर मान्य. तेव्हा माणसारखं वागायचे सगळे. हपापलेल्या जनावरासारखं नाही.