हिंदी व मराठी सुगम संगीतात तालांचे वैविध्य

एक किल्ष्ट विषय म्हणून तबला अथवा तत्सम र्हिदम वाद्यांशी संबंध नसलेले अथव दुरूनच असलेले वाचक बाद, आणि फिल्म संगीताची पाश्वभूमि-- म्हणून सोंवळ्यातले puritans बाद--- असे असूनही बराच उत्स्फूर्त प्रतिसाद ह्या धाग्यास लाभला. त्याबद्द्दल सर्वांचे आभार. माझा चर्चाप्रस्ताव हिंदी व मराठी चित्रपट संगीत, व इतर सुगम संगीत ह्यांत केहेरवा, दादरा, आध्धा, तीनताल, दीपचंदी, खेमटा... ह्या रूळलेल्या भारतीय तालांव्यतिरीक्त इतर कुठले वापरले गेले आहेत, हा होता. अनेकांनी कुतुहूलाने तालांविषयी सोदाहरण माहिती देण्याची विनंती केली आहे, ती ह्या धाग्याच्या स्कोपबहेर असल्याने इथे तसे न देता त्यासाठी वेगळा धागा काढणे उचित ठरेल. चौकटराजांनी "नुसत्या मात्रा म्हणजे ताल असा दृष्टीकोन माझा नसल्याने..." असे सुनावले आहे. थोडाफार तबला सोलो मी अनेक वर्षे एका चांगल्या गुरूजींकडे शिकल्याने तबला माझ्या डोक्यात, हातात आहे, तेव्हा माझी तालाची समज अगदी खूप पक्की नसली तरी त्यातील वजन समजूच नये, व नुसताच मात्रांचा हिशेबच व्हावा, इतकी बाळबोधही नाही. माझा चर्चाप्रस्ताव पुन्हा वाचून पाहिल्यावरही मी तशा अर्थाचे काही लिहीयाचे मला जाणवले नाही. तरीही तसा कुणास त्यातून अर्थ निघत असेल तर तो माझा लिखाणदोष समजून सुधारून घ्यावा. चौकटराजांनी पाश्चिमात्य संगीतातील वॉल्त्झ इत्यादी तालांचा उल्लेख केला आहे तो पटला. वर उल्लेखिलेल्या संगीतात त्यांचाही वापर अनेकांनी केला आहेच. तसेच दादरा, केहेरवा अशा कमी मात्रांचे ताल लोकसंगीताशी निगडीत चित्रपट व तत्सम सुगम संगीतात प्रामुख्याने वापरले जाणार, हेही खरेच. रूपकचा वापर हिंदीमध्ये विशेषतः मदन मोहनने बराच केला आहे. हा एक, दादरा व केहेरवा ह्यांच्या मानाने कठीण, पण गुणी ताल. 'है इसी मे प्यार की आबरू' चा प्रील्यूड किती लयीशी खेळत गेला आहे, पहा! झपतालाचा वापर असलेली चौकटराजांनी सांगितलेली गीते आहेतच, पण अजूनही काही आहेतः 'भय भंजना' |बसंत बहार | शंकर जयकिशन 'घायल हिरनीया' | मुनिमजी | दादा बर्मन 'कहाँ जा रहा है" |सीमा | शंकर जयकिशन 'मासून चेहरा"| दिल तेरा दिवाना| शंकर जयकिशन 'सवेरे का सूरज तुम्हारे लिये है' |एक बार मुस्करा दो | ओ. पी. नय्यर 'शराबी शराबी ये सावन का मौसम' | नूर जहाँ | रोशन 'तुम्हे जिंद़गी के उजाले मुबारक' |पूर्णिमा | कल्याणजी- आनंदजी मात्र अशा तर्‍हेने --

तालात वजन , निरनिराळे ठेके यांचाही विचार करायला पाहिजे .

कहरवा हा ताल अफाट बेफाट आहे. तो एकूण ५० ते साठ प्रकारच्या वजनानी वाजवता येतो.

---ताल, ठेका व लग्गी ह्यांत गफलत करणे चुकिचे आहे. ह्यांविषयी थोडे शब्दांकन करण्याचा इथे प्रयत्न करतो-- ताल म्हणजे एक विशीष्ट संख्येच्या मात्रांत बसवलेल्या बोलांचे, स्वतःचे वजन असलेले आवर्तन होय. ह्या वजनात बोलांच्या पॅटर्नचा (उदा. दादरा ३-३ पॅटर्नचा आहे)विचार आहे, तसेच 'खाली- भरी'चाही आहे. ('भरी' म्हणजे दायाँप्रमाणे बायाँवरही वाजवलेले गेलेले बोलः--- भरलेले, भरीव बोल. उदा. धा, धीं, धाग् वगैरे. 'खाली' म्हणजे जे बोल फक्त दायाँवरच वाजवले जातात [-- सूक्ष्मार्थाने हे विधान संपूर्ण बरोबर नाही, ह्या खालीवर बायाँही वाजवला जातो, पण तो भरीव नव्हे]. उदा. ता, तीं, तिक वगैरे). प्रत्येक तालाचे बोल ठरीव आहेत, त्यात फारसे व्हेरिएशन नाही. सर्वसाधारणपणे कमी मात्रांचे ताल-- केहेरवा व दादरा-- मूळ बोलांबरहुकूम न वाजवता,त्याऐवजी तालाचे वजन (मुख्यत्वे पॅटर्न) तसेच ठेऊन त्याच्या अनुषंगाने काही बोलांची construct वाजवतात. हा झाला त्या तालाचा ठेका. उदा. केहेरवा ह्या तालाचे बोल आहेत " धागेनतिनाकधिन". पण हा ताल असाच्या असा क्वचितच वाजवला जातो. अनेकदा, ह्याचा ठेका "धीगीधित्ता नकधिना" अथवा "धा धींत् , नाक धीन" (आठवा: सावन का महिमा पवन करे शोर!) असा वाजवला जातो. ही केवळ दोन उदाहरणे दिली आहेत, असे अनेक ठेके केहेरव्याचे तसेच दादर्‍याचे आहेत. तालाचे तसेच त्यांच्या ठेक्यांचे बोल काही अंशी 'प्रमाणित' आहेत असे म्हटले तर ते वावगे ठरू नये. ताल धरण्यासाठी तालाचा ठेका गाण्यामागे सतत वाजवला जातो. पण मग अधूनमधून, काही विशीष्ट जागांवर, कधीकधी संपूर्ण ओळी- दोन ओळींवर त्याची व्हेरिएशन्स केली जातात. ही असतात त्याची embellishments. ह्यांना लग्ग्या म्हणतात. केहेरव्याचे उदाहरण द्यायचे तर 'धा तीं ता क्ड, ता धीं धा धाग', "धा धीं धा धीं |धा तीं ता ता| ता तीं धा धीं| धा धीं धा धा", " धेत्ताधाग धेत्तानाग", " धेत्तागेधीं तेत्तागेधीं" " धा ती तित्त ता, ना ति ति त्ता"... अशी अनेकानेक. ह्या लग्ग्या अगदी impromptu सहज वाजवल्या जातात. (कधीतरी ह्याविषयी वेगळ्या धाग्यावर सोदाहरण लिहीन). तेव्हा तालाचे अनेक ठेके आहेत, त्यात अनेकनेक लग्य्ग्या बांधलेल्या आहेत म्हणून ह्यांना काही त्या 'तालाचे वेगळे प्रकार' समजले जात नाही. आविष्कार वेगळे, पंण (canonical) ताल एकच. म्हणून 'केहेरव्याचे पन्नास प्रकार' म्हणजे वेगवेगळे ताल हे बरोबर नाही. तसे म्हणायचे झाले तर तालवादक व संगीतकाराने त्यांना दिलेली मुभा ह्यांच्य मुळे, अनेकानेक गाण्यांत प्रत्येकी तीन- चार तरी 'ताल' आहेत असे म्हटले जावे! चैतन्य दिक्षीतांनी 'गगन सदन तेजोमय' चा उल्लेख केला आहे, तो छान व धागाविषयाशी संबंधित आहे. पखवाजावर जे काही वाजवले आहे, ते १२ मात्रांचे आवर्तन आहे असे मला वाटते. ( ३-३- १- ५) " धा धीं धा | धा तीं ता | S | कत तेटेकत गदिकन" ह्या तालाचे नाव ठाऊक नाही. का कोण जाणे, मला तर हे गाणे एकतालात असावयास हवे होते असे वाटते. पण ते तबल्यावर दादर्‍यात घेतले आहे, ते थोडे रसभंग करणारे आहे.