लावणी- लावण्यखणी?

लावणी हा एक महाराष्ट्रातील नृत्य प्रकार.खास करून उत्तर पेशवाईत अधीक लोकप्रीयता मिळालेला. दक्षीनेत नृत्याची जशी मंदीरांसोबत /धार्मीक उत्सवांसोबत सांगड घातली जाते. अरंगेत्रम सारखा समारंभ कुटुंबासमवेत मोठ्या थाटात साजरा केला जातो. गुजरातेत नवरात्र निमित्त स्त्री पुरुष हे एकत्र नाचतात. त्या उत्सवास धार्मीक रंग आहे. महाराष्ट्रात कोळी लोक सोडले तर स्त्री पुरुष मिलून एकत्र एखादे नृत्य करतात असे कुठेच दिसत नाही. मागे कोणीतरी म्हणाले की लावणी हा महाराष्ट्राचा अभिमान वाटावा असा ठेवा आहे. लावणीचे सौम्दर्य गायन कलेत आहे. शब्द कलेत आहे. जी नृत्यांगना त्यावर विभ्रम करीत नाचते तिच्या अदाकारीत आहे. लहान असताना मला तमाशा म्हणजे वाईट असे सांगितले जात असे. मराठी चित्रपटातून जी काही इमेज निर्माण केली गेली त्यावरून सुद्धा तमाशा आणि लावणी ही काही कुटुम्बासमवेत एकत्र बसून पहाण्याची गोष्ट आहे असे कधीच वाटले नाही पिंजरा चित्रपटाने तर तमाशा किंवा लावणी हे माणसाचा र्‍हास करतात असेच ठसवले आहे. लग्न झालेली स्त्री वरचा अन्याय दाखवताना नवरा तमाशाला गेला आहे आणी ती त्याची वापहात बसली आहे असेही दाखवतात लावणी आणि लावणी वर नाच करणार्‍या नृत्य करणारी स्त्री ही लावणी करीत असते त्या काळात तरी पुरुषाची वासना चाळ्वत दिलखेचक अदाकारीने त्याला घायाळ करीत असते. आणि पुरुश दौलत ज्यादा करीत असतो. स्त्रीला केवळ भोगवस्तू ठरवणारी लावणी आणि लावणी नर्तीका ही मराठी समाजात कधीच भद्रसमाजात स्थान मिळवू शकली नाही. समाजाने लावणी वर नाचणार्‍या कोल्हाटी समाजातील मुलीना नेहमी गावकुसाच्या बाहेरच ठेवले आहे. पुरुश समाजाने त्या मुलीना केवळ वसना शमनाचे यंत्रच मानले आहे. कितीतरी वेळा त्या नृत्यांगनाना वेश्येचा दर्जा देऊन हिणवले सुद्धा आहे. जेंव्हा आपण म्हणतो की स्त्रीला मान द्यायला हवा आणि त्याच वेळेस स्त्रीला शृंगाराच्या नावाखाली बाजारू स्वरूप देणार्‍या या कलाप्रकराला प्रोत्साहन देखील देतो. आपण असा दुटप्पीपणा का करतो. लावणी आणि तमाशा हे खरेच महाराष्ट्राचा गौरवशाली परंपरेचा भाग आहेत? लावणी मध्ये किंवा लावणी नृत्यप्रकारात नक्की गौरवशाली काय आहे?