मनुष्याचा देव आणि विश्वाचा देव

झाडे वाचवा झाडे जगवा आणि मग झाडांवर चढुन बसा. पर्यावरणवाद्यांचा विजय असो.

>> धर्माच्या आणि पंथाच्या दुराभिमानातून माणसाचे रक्त सर्वाधीक सांडलेले आहे>>
दुराभिमान वाइटच. याबद्दल असहमती असण्याचं कारणच नाही.
बाकी विज्ञानाची आपली जागा आहे आणि धर्माची आपली जागा आहे. सुई अन तलवार दोन्हीची गरज असते.
उरलं सावरकर म्हणतात म्हणून जप, सणवार, व्रतवैकल्य करणारे ते करणं सोडणार नाहीत कारण त्यांना या सर्वामधून जे मानसीक समाधान लाभत असेल ते तेच जाणोत. तुम्हाला नसेल करायचा तर नका करू.

"आपल्या देशात इतके संत जन्माला यायच्याऐवजी निसर्गाचे रहस्य ओळखुन ऐहिक जीवनाला विज्ञानाचे अधिष्ठान देणारे शास्त्रज्ञ जन्माला आले असते तर हा देश अधिक सुखी झाला असता."

इथे काही जण असे असणारच. आणि 'सुखी झालेल्या' देशातले काही पॉल ब्रन्टन, आर्थर ऑसबोर्न, एकहार्ट टोले अरूणाचलाचे दर्शन घेऊन तिथल्या महर्षीना, त्यान्च्या समाधीला प्रणाम करण्यासाठी वाट वाकडी करणारच. त्याना भूलशास्त्राचा शोध लावणार्यापेक्षा आत्मसाक्षात्कार झालेला ज्ञानयोगी मोठा वाटणे ही याच नाण्याची दुसरी बाजू. याला पिकते तिथे विकत नाही, घर की मुर्गी दाल बराबर, एकतीस शाबूत दात सोडून नेमकी पडक्या दाताकडे सारखी जीभ जाणे आणि ग्रास इज ग्रीनर ऑन द अदर साईड असे बरेच पैलू आहेत असे वाटते.

ठराविक सामाजिक पार्श्वभूमीवर समाज सर्वार्थाने सुखी व्हावा या प्रामाणिक भावनेतून केलेले चिन्तन आणि त्यातून काढलेले निष्कर्ष व्यक्ती आणि परिस्थितीनुसार किती वैविध्यपूर्ण असतात याचे हे एक उदाहरण आहे. असो.

चांगल्या पुस्तकाचा संदर्भ (परीचय नाही) दिल्याबद्दल धन्यवाद. हे नक्कीच आता पुढच्या भेटीत पुस्तके घेण्याच्या यादीत घातले आहे... :-)

बाकी या लेख/चर्चेसंदर्भात सावरकर आणि पुल लिहीत आहे, जे एकंदरीतच मोठ्या आणि आदर्श नेत्याच्या नशिबी येते, मग त्यांचे विचार कुठलेही असुंदेत....

सावरकर हे प्रखर बुद्धीवादी आणि स्पष्टवक्ते होते. इतके की, त्यांची रत्नागिरीहून सुटका झाल्यावर झालेल्या एका सत्कार सभेत न.चिं. केळकरांनी एखाद्या आदर्श (राजकीय) नेत्याची अनेक विशेषणे सांगितली आणि त्यातील सगळी स्वातंत्र्यवीरांमधे आहेत असे म्हणत म्हणाले की (जनतेशी कसे बोलायचे या अर्थाने) मुत्सद्दीपणा सोडून. सांगायचा मुद्दा इतकाच की सावरकरांचे लेखन हे एकीकडे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याच्या संदर्भात आणि पुढे त्यांच्या दूरदृष्टीस दिसणार्‍या राजकारणासंदर्भात होते तर दुसरीकडे समाजसुधारणा आणि विज्ञाननिष्ठ होते. उदाहरणादाखल त्यांचा "दोन शब्दात दोन संस्कृती" हा एकच लेख सांगतो पण इतर अनेक आहेत... दुर्दैवाने त्यांच्या तथाकथीत अनुयायांनी, जे स्वत:ला त्यांचे राजकीय वारसदार समजतात अशांनी, त्यातील काहीच वाचले नाही, आचरणे तर सोडून द्या. (मंगेशकर कुटूंबियदेखील सावरकरवादी आणि हिंदूत्ववादी आहेत आणि तसे म्हणतात देखील. मात्र ते त्यांचे राजकीय वारसदार नाहीत). त्याचा म्हणून एक परीणाम झाला...

पुलंच्या लेखनाने त्यांचा वाचकवर्ग त्यांचा नुसताच चाहता झाला नाही तर त्यांना अक्षरश: दैवत मानू लागला आणि एकदा का कुणाला दैवत केले की त्या व्यक्तीच्या-व्यक्तीमत्वाच्या नशिबी येते तेच कमी अधिक फरकाने पुलंच्या नशिबी आले असे म्हणावेसे वाटते. पुलंनी निरिश्वरवाद सांगितला खरा, त्यांच्या लेखनात लोकांना हसवत, मिष्कीलपणे विचार करायला लावत पण समाजाशी नाळ न तोडता उपदेश करायचा प्रयत्न केला. मात्र ते सांगत असताना त्यांनी समाजाला तुच्छ लेखले नाही. किंबहूना उमेदीच्या काळापासून ते नव्वदीच्या दशकापर्यंत (त्यावेळच्या रुपयाच्या मुल्याप्रमाणे) गाजावाजा न करता एक कोटी रुपयांची मदत करणारा हा विरळ मराठी साहीत्यिक असेल (असेच दुसरे अ-साहीत्यिक व्यक्तीमत्व म्हणजे निळू फुले). त्या शिवाय त्यांनी स्वतःची पुस्तके स्वस्तात पण ठेवली आणि अनेक ग्रंथलयांना वाटली देखील.... अर्थात त्यांच्या धर्मावरील उपरोधाला आपण पटकन घेऊ शकलो पण समाजाचे ॠण फेडणे आणि पाण्यात रहाताना माश्याशी वैर नाही की तुच्छपणा नाही तर मैत्री करत त्यांना बदलणे हा स्वभाव मात्र घेऊ शकलो नाही....

एकदम किशोर कुमारच्या आवाजातल्या खालच्या ओळी आठवल्या:

तात्पर्य: जे राम कृष्णांचे तेच सावरकर, पुल किंवा इतर वेळेस गांधीजी, टिळक, शिवाजी, आंबेडकर अथवा अजून द्रष्ट्या नेत्यांचे... त्यांचे समर्थक केवळ सोप्या गोष्टी घेतात आणि आपापल्या दैवतांना हार घालत एका अर्थी "हार स्विकारायला" लावतात.

असो.

अवांतरः अच्यूत गोडबोले म्हणल्यानंतर शेजारच्या घरातील ;) ही चर्चा आणि त्यावरील माझाच हा प्रतिसाद आठवला. ;)

यावरुन फार पुर्वी एक संवाद झालेला आठवला.

दुरदर्शनवर फार पुर्वी एक कार्यक्रम झाला होता त्यात चंद्रशेखर धर्माधीकारी न्यायाधीश होते. देव आहे की नाही हा वाद चालु होता. एका पक्षामधे एक डॉक्टर होते तर प्रतिपक्षामधे एक वकिल होते. त्यांची नावे आठवत नाहीत आता इतका तो जुना संवाद आहे. डॉ.चे म्हणणे होते की देव आहे तर वकीलांचे म्हणणे की देव वगैरे असं काही नाही आणि नसते वगैरे.

ह्या सर्वांवर शेवटी श्री. मंगेश तेंडुलकर उभे राहीले आणि त्यांनी (sort of) ज्युरीच्या भुमीकेतुन एक अतिशय अप्रतीम मुद्दा मांडला तो असा..

एखाद्याला जर देव आहे असं मानुन जर मानसिक समाधान मिळत असेल तर ते त्यानं तसं मानणं ठीकच आहे. कारण कितीही औषधं वगैरे करुन एखाद्याला मानसिक स्वास्थ्य लाभत नसेल तर कदाचित त्यासाठी हा मार्ग बरोबर असु शकतो. तसेच एखाद्याला जर देव नाही आणि आपण जे करु ते योग्यच आहे आणि तीच पुर्व दिशा आहे असं वाटत असेल तर त्यानं अशी सगळी बंधनं झुगारुन त्याला काय वाटतं तेच स्वीकारलं पाहिजे.

बाकी आजकाल पु.ल. ची उदाहरणं आपल्या सोईनं देणं ही एक फॅशन होतीये असं वाटतं. अर्थात अच्युत गोडबोलें हा मोठा माणुस आहे यात काही शंकाच नाही. पण पु.लं. सुद्धा कित्येक वेळेला संत महात्म्यांबद्दल किती आत्मियतेनं बोलले आहेत हे आपणासर्वांना माहीत आहेच.

- (विटेवरल्याचा) वाट्याकरी..