शुक्रवारी (१३ ऑगस्टला) पहाटे पहाटे बाहेर गावी जाण्या आधी असेच सुचले म्हणून तात्काळ लिहीले खरे, पण नंतर प्रतिसाद देण्यास आत्तापर्यंत वेळ मिळाला नाही, नंतर काही तासांपुर्वी लिहीले आणि अचानक डिलीट झाले त्यामुळे अजूनच वेळ लागला, म्हणून क्षमस्व! सर्वप्रथम सर्व प्रतिसादक आणि वाचकांचा आभारी आहे, तसेच भारतीय स्वातंत्र्यानिमित्त सर्वांना शुभेच्छा!. खाली काही उत्तरे/प्रतिक्रीया देण्याचा प्रयत्न करत आहे. नजरचुकीने कोणी राहीले असल्यास क्षमस्व..त्यात केवळ लेखात म्हणल्याप्रमाणे सकारात्मकच भागाबद्दल लिहीत आहे. त्याचा अर्थ नकारात्मक नाही असा नाही. त्यावर भरपूर लिहीता येईल. पण भारत आणि भारतीय म्हणून एकत्रित बलस्थाने जाणून घेण्याचा हा प्रयत्न आहे, दुर्बलता नव्हे. या संदर्भात जगाच्या पाठीवर कुठेही रहात असलो तरी भारतीय / भारतीय वंशाचे म्हणून भारताच्या विकासात आपल्या सगळ्यांचाच स्वार्थ आहे असे वाटते. असो. नगरीनीरंजन आणि शुची यांनी मांडलेला परमिटराज पासून स्वातंत्र्य मिळाले हा मुद्दा खूप महत्वाचा आहे. त्याचा परीणाम उद्योग वाढायला आणि बर्‍याच अंशी साधने तर काही अंशी संपत्ती पसरायला मदत झाली असे वाटते. नितिन यांच्या, "आपण साधी राहणी उच्च विचारसरणी", या विधानाशी आणि त्या संदर्भातील अनुमानाशी सहमत. रामजन्मभूमी प्रकरणाचा उल्लेख मी ९० व्या दशकात केला कारण मी ज्या घटनेमुळे, "भारताचे काही खरे नाही" अशी अनेकांची भावना झाली त्या संदर्भात मी ९० व्या दशकात म्हणले. ८० व्या दशकात अजून एक गोष्ट विसरलो म्हणजे "पंजाबमधील उद्रेक" ज्याच्या दहशतवादाचे परीणाम देशभर भोगावे लागत होते आणि त्यासंदर्भात देखील "देशाचे कसे होणार? (फाळणी होणार का?)", असे वाटू लागले होते. सहज यांचा हरीत क्रांतीचा मुद्दा महत्वाचा आहे. कधीकाळी अमेरिकेच्या कमी प्रतीचा गहू घेण्याची आलेली वेळ आणि नंतरचा भारत यातील फरक खूप अभिमानास्पद आहे. माध्यमांचे स्वातंत्र्य देखील असेच आहे... आज माध्यमे वाढली नसती तर अनेक कलाकार, लेखक, कवी, वगैरे कधी कळलेच नसते. तसेच विश्लेषण करताना एकाच विचारांच्या माध्यमांवर अवलंबून रहावे लागत नाही हा अजून एक मुद्दा... वेताळ यांनी सांगितलेले उदाहरण प्रातिनिधिक आहे. भारतात नक्कीच जनतेकडे "खेळते" भांडवल येऊ लागले आहे. (आमच्यासारखे जेंव्हा बाहेरून येतात आणि जेंव्हा भारत सोडला त्या १५-२० वर्षांपुर्वीच्या वेळच्या भारतातील परीस्थितीशी तुलना करतो, तेंव्हा अक्षरशः सद् मा मधील कमला हसन होतो!) सुनील म्हणतात तसे खरेच खट्टामिठा आहे. पण आपण एकूणच प्रगतीच्या संदर्भात जे सुरवातीस जडत्वाने बांधलेले होतो (असे केले तरच होणार) त्यातून स्वातंत्र्य मिळवून लवचिक होऊ लागलो आहोत, हे परमिटराज समाप्ती, खुली अर्थव्यवस्था वगैरे मधून दिसत आहे... विदुषक म्हणतात तसे अनेकांना आश्चर्य वाटते. भारताला गंमतीत, "functioning anarchy" असे देखील म्हणल्याचे आठवते. धनंजय यांचे, "मात्र पूर्वीच्या काही समस्या सुटल्याच्या अनुभवामुळे ही स्फूर्ती घ्यावी, की आज-उद्याच्या काही समस्या प्रयत्नांती सुटू शकतील." , हे विधान या चर्चेसंदर्भात चपखल आहे. "इतिहासाचे अवघड ओझे, घेऊन डोक्यावर ना नाचा, करा पदस्थल त्यावर आणिक, चढून त्यावर भविष्य वाचा" ही विंदांची चारोळी त्या संदर्भात आठवली. राजेश आणि ऋषिकेश यांनी अनेक चांगले मुद्दे समोर आणले त्या बद्दल दोघांचा आभारी. राजेश यांच्या बंगालचा दुष्काळ आणि शेतकर्‍यांची आत्महत्या यांच्या तुलने संदर्भात इतकेच म्हणावेसे वाटते की आता होणारी ओरड हे स्वातंत्र्याचे द्योतक आहे. ज्यावेळेस भारतीयांना स्वतःच्या आणि इतरांच्या जीवाची मनापासून काळजी वाटायला लागेल तेंव्हा अनेक प्रश्नांसंदर्भात योग्य दृषीकोन मिळेल असे वाटते.. शरभ तसेच इतरांनी देखील भारताची इस्त्रायलशी केलेली तुलना तितकीशी योग्य वाटत नाही. इस्त्रायल कडून घेण्यासारखे बरेच काही आहे या बाबत मी सहमत आहे, मात्र ते एखाद्या कुकी कटर प्रमाणे आपल्या प्रश्नांना पण उत्तर ठरू शकेल असे वाटत नाही. आपली उत्तरे शोधायला आपलीच बलस्थाने काय याचा विचार महत्वाचा आहे, इतरांना कशा मुळे जमले हे समाजाचे प्रश्न सोडवताना उपयोगी नाही, ते देखील ज्या समाजाच्या सवयी हजारो वर्षांच्या आहेत... त्यात भेंडी बाजार यांनी मांडलेला, आकार, लोकसंख्येचा मुद्दा पण आहेच. भेंडी बाजार यांच्या जात-धर्म-शिक्षणाच्या निरीक्षणाशी देखील सहमतच. सरते शेवटी बेसनलाडू यांनी मांडलेल्या मुद्यांशी सहमत. असे नक्की वाटते की आजही आपली अवस्था, "संशोधक, निर्माते सारे तिर्‍हाईत, आम्ही मात्र राहीलो फक्त गिर्‍हाईक" या सोपानदेव चौधरींच्या कवितेसारखी आहे खरी. मात्र त्यासाठी जरा वेळ द्यावा लागतो.... एकच उदाहरण या संदर्भात देतो, केवळ आशावाद म्हणून नाही, तर समाजात घडणारे बदल हे दिसायला वेळ लागतात हे सांगायला - अर्थातच हे देखील सकारात्मकच उदाहरण आहे: ८०च्या दशकात तत्कालीन मुख्यमंत्री वसंतदादा पाटील, स्वतः केवळ चौथी पास, पण जेंव्हा लक्षात आले की काळ बदलत आहे, तेंव्हा खाजगी अभियांत्रिकी महाविद्यालये उघडण्याचे धोरण जाहीर केले. जेंव्हा टिका झाली की यातून कोणीही काही काढेल, तेंव्हा म्हणाले, पावसाळ्यात कुत्र्याच्या छत्र्या येतात तसे होईलही आणि होऊंदेत, पण त्यातील चांगले टिकेल आणि त्यांच्यातील स्पर्धांमुळे नवीन शैक्षणीक केंद्रे तयार होतील. आजही सर्व आदर्श आहे असे कोणीच म्हणू शकणार नाही. पण विचार करा जिथे काही जणांनाचा आय आय टी आणि नऊ सरकारी अभियांत्रीकी महाविद्यालयात जागा मिळू शकत होत्या, ते सर्व बदलले. त्यातील अनेक जण बाहेर देखील शिकायला गेले (म्हणजे त्यांचे शिक्षण मान्य झाले) तसेच त्यातून सॉफ्टवेअरला लागणारे अनेक अभियंते मिळाले, ज्याने अनेकांचे व्यक्तिगत तसेच, राज्याचे आणि देशाचे भले झाले. ही एक पायरी आहे. आज परदेशात जाणे नवीन नाही अशी चांगली अवस्था आहे. याचा कधी कोणी विचार केला होता का? बॅक टू द फ्यूचर मधील १९५५ सालातल्या शास्त्रज्ञाला जेंव्हा अमेरिकेत जपानी माल खपतो हे समजले तेंव्हा जसा अविश्वास वाटला तसेच काहीसे हे आहे... जगात काय चालले आहे हे या देशाटन/मैत्री/सभेत संचार करून अनेकांना समजू लागले आहे... समाजाच्या बर्‍याच भागाचा आता पोटोबा भरू लागला आहे, त्यामुळे विठोबाकडे लक्ष जाईलच अशी खात्री आहे. मात्र हे सगळे होत आहे कारण जनता तितकी लवचीक आहे आणि महत्वाकांक्षी आहे म्हणून. हे लक्षात ठेवावे. केवळ नेता चांगला असून चालत नाही आणि नेत्याच्या नुसते मागे लागून चालत नाही. मार्क टलींनी म्हणल्याप्रमाणे, वडाच्या झाडाखाली काही उगवत नाही, हे भारतीय जनता शिकत आहे. ते जितके जास्त लक्षात येईल तितके आपण जास्त वैभवशाली तर होऊच पण त्याला साजेसे नेतृत्व देखील तयार होऊ लागेल असे वाटते...