व्युत्पत्तिजन्य अर्थ असा :
मन्द + अञ्च् (+ स्त्रीप्रत्यय) = मंद चालणारी/जाणारी (किंवा वाहाणारी)
हिमालयात केदारनाथ धामाजवळ वाहाणार्या नदीचे नाव मंदाकिनी आहे. माझ्या आठवणीप्रमाणे काही ठिकाणी ती धीमी वाहात असेल, पण अन्य ठिकाणी ती वेगात वाहाते.
गंगानदीलाही "मंदाकिनी" हे नाव वापरतात. मंदाकिनी नावाचे कवितेतले वृत्तही आहे.
या सर्व रूढ अर्थात व्युत्पन्न "हळू चालणारी" हा अर्थ दुय्यम मानला जातो. नदी वेगवान असली तरी "मंदाकिनी" नाव बदलत नाही. दुसर्या कुठल्या धीम्या वृत्ताला "मंदाकिनी" म्हणता कामा नये, आणि मंदाकिनी वृत्तातले "पदजलरुहि यस्य मन्दाकिनी..." ही कवितापङ्क्ती अगदी लगबगीने म्हटली तरी वृत्त मंदाकिनीच! म्हणून "मूळ" अर्थ काय? हा प्रश्न तसा योग्य नाही.
मंदाक्रांता म्हणती तिजला ; वृत्त जे मंद चाले.
हे मात्रा गण वृत्त आहे
हिंदी भाषेत आकाशगंगा (गॅलेक्सी) या अर्थाने मंदाकिनी शब्द वापरतात.
अर्थात हिंदी शब्दांचे मराठी अर्थ वेगळेच होतात.
उदा :चेष्टा ,शिक्षा, गर्व ,गर्द ,
मात्रागणवृत्त नव्हे. अक्षरगणवृत्त आहे मंदाक्रांता -
मंदाक्रांता म्हणति तिजला वृत्त हे मंद चाले |
ज्याच्या पादी म भ न त त हे आणि गा दोन आले |
एक्या पादी गणति सतरा अक्षरांचीच होते |
काढी रामा भवनदितुनी खातसे फार गोते ||
आपला,
(छंदशास्त्री) प्रशांत
---------
फळाची अपेक्षा ठेवू नये...ते विकत घ्यावे किंवा घरात उगवावे.
:?
माझा ब्लॉग - लेखणीतली शाई
मंदाक्रांता सुलभ कविता, कालिदासी विलासी!
संपूर्ण मेघदूत मंदाक्रांता ह्या वृत्तात रचलेले आहे.
Doing what you like is freedom. Liking what you do is happiness.
हळूवार वाहणारी नदी असा अर्थ होतो.
तुम्ही का विचारता ते पण सांगा म्हणजे इतरही माहिती देता येईल.
------------------------
डायबेटीस विरुद्ध लढा
पासानभेद बिहारी - मराठीचा पुरस्कार करी
मंदाकिनी हा शब्द आकाशगंगेसाठी पर्यायी शब्द म्हणून पूर्वीपासून वापरला जातो.
आकाशात मंद तारकांचा दिसणारा जो पट्टा आहे त्याला त्याच्या मंद प्रभेमुळे मंदाकिनी हे नाव पडले. 'नक्षत्रलोक' ह्या पं.महादेवशास्त्री जोशी यांच्या सुंदर पुस्तकात हा शब्द अनेकवेळा वापरला गेला आहे.
(खगोलप्रेमी) सागर
शब्दांची फोड केली तर मंद म्हणजे हळू ,पण किनी म्हणजे गंगा असा अर्थ होतो का ?
सागर म्हणत आहेत आकाश गंगेसाठी जसा तो पर्यायी शब्द वापरला जातो.
तसा स्वर्गातील गंगेसाठी मंदाकिनी शब्द वापरल्या जात असावा.
-दिलीप बिरुटे
मंदाकिनी म्हणजे धीम्या गतीने वाहणारी हे स्पष्ट झाले आहेच. पुराणांत मंदाकिनी अशी दिसते -
रावणाने कुबेराला लंकेतून हाकलून दिल्यावर कुबेराने कैलास आणि मानसरोवर भागात यक्षांचे राज्य स्थापन केले. या राज्यातून मंदाकिनी आणि अलका या नद्या वाहत असे आणि मंदार पर्वतही येथेच होता. या नद्यांतून सुवर्ण कमळे वाहताना दिसत. कुबेराच्या राज्यातील सरोवरांतही सुवर्णकमळे उगवत.
असो. प्रत्यक्षात मंदाकिनी ही अलकनंदेची उपनदी असून अलकनंदा ही गंगेची उपनदी आहे असे वाटते.
मंदाकिनी हि अलकनंदेची भगिनी, उपनदी नव्हे.
गंगोत्री जवळची भागीरथी, केदारनाथजवळची मंदाकिनी, बद्रीनाथजवळची अलकनंदा मिळून गंगा बनते.
रुद्रप्रयागला मंदाकिनी व अलकनंदेचा संगम होतो व नदीचे नांव अलकनंदा होते (जी नदी मोठी तिचे नांव संगमाच्या पुढे दिले जाते).
देवप्रयागला भागीरथी व अलकनंदेचा संगम होतो व नदीचे नांव गंगा होते.
गंगेला प्रयाग येथे यमुना येऊन मिळते व नदीचे नांव गंगाच रहाते.
उन्हाळ्यात मंदाकीनी गर्द हिरवी , अलकनंदा आकाशी तर भागीरथी मातकट (ह्यानदीत भरपूर वाळू आहे) असते.
प्रत्येक संगमानंतर बराच काळ ह्या नद्या आपापला रंग घेऊन वाहतात.
त्यामुळे दोन वेगळ्या रंगांचे पट्टे बरेच अंतर समांतर जातात व साधारण २ कि.मी. अंतरावर एकमेकात मिसळतात. संगमा नंतर मोठ्या नदीचा रंग पाण्याला प्राप्त होतो. भागीरथी ही थोरली, अलकनंदा मधली तर मंदाकीनी हि धाकटी म्हणावी लागेल.
संजय अभ्यंकर
http://smabhyan.blogspot.com/
मिसळपाव
प्रतिक्रिया
व्युत्पत्तिजन्य अर्थ
शब्दाची ही
In reply to व्युत्पत्तिजन्य अर्थ by धनंजय
मंदाक्रांता वृत्त वेगळे
In reply to शब्दाची ही by आकडा
मंदाक्रांता
In reply to मंदाक्रांता वृत्त वेगळे by धनंजय
मात्रागणव
In reply to मंदाक्रांता by विजुभाऊ
कालिदास
In reply to मंदाक्रांता वृत्त वेगळे by धनंजय
हळूवार
हळूवार
खिखिखि....
In reply to हळूवार by sujay
दाउदची आयटम !!
मंदाकिनी म्हणजे आकाशगंगा
शब्दांची
किनी
In reply to शब्दांची by प्रा.डॉ.दिलीप बिरुटे
तो आ
In reply to किनी by आकडा
मंदाकिनी विषयी आणखी थोडे
मंदाकिनी ही अलकनंदेची उपनदी असून ....
In reply to मंदाकिनी विषयी आणखी थोडे by प्रियाली
मंदा
धबधबा
मास्तर,
किमया
In reply to मास्तर, by डॉ.प्रसाद दाढे
बहुदा असा अर्थ असावा