गाडी रूळावरून सांधे बदलून जाते तेंव्हा..

ठंडी हवांए लहेराके आए (संगीतः सचिनदेव बर्मन १९५१) सागर किनारे दिल ये पुकारे (संगीतः राहुलदेव बर्मन १९८५)

यादोन्ही गाण्यांचे मुखडे 'आपकी परछाईयाँ' चित्रपटातील या गाण्याच्या मुखड्यासारखे वाटतात. नम्र सूचना - यातल्या हीमॅनच्या डान्सकडे न बघता गाणे ऐकावे नम्र उपसूचना - गाणे एकदा ऐकून झाले की हीमॅनचा डान्स मस्त एन्जोय करावा. ;-)

बंदिशींच्या अंतर्‍याच्या सुरुवातीला बहुतांशी रागाच्या अंतर्‍याचा उठाव (तार षड्जाकडे जाण्याची पद्धत) जसाच्या तसा बांधलेला असतो (या उदाहरणात मालकंसाचा 'ग् म (नी)ध् नी सां'). 'कोयलिया बोले' ही एकच बंदिश नाही, तर 'नंद के छेला','पग घुंगरू बांध मीरा', 'मुख मोर मोर' अशा बर्‍याच पारंपरिक बंदिशींच्या अंतर्‍याच्या पहिल्या ओळी आपण वर दिलेल्या गाण्यांशी सुरावटीने सारख्या आहेत.

१. मधील 'दोन - तीन सुरांचा सीक्वेन्स ओळखण्याची बुद्धिमत्ता' हे महत्वाचे, कारण संगीतातील जाणकार सुरावटी तपासूनच साम्य आहे की नाही, गीत कुठल्या रागावर आधारीत आहे इ. सांगतात. तेव्हढी रागदारीची जाण नसलेल्या माझ्यासारख्या अनेकांना ह्या वरवरच्या सीक्वेन्सवरून एखादा पॅटर्न जाणवतो आणि तितकाच पुरतो! पटकन आठवतात ते एक दोन पॅटर्न्सः (१) - मैने देखा था सपनों मे एक चंद्रहार (गबन- शंकर जयकिशन) - मिल गये, मिल गये आज मेरे सनम (कन्यादान- शंकर जयकिशन) - सलाम-ए-इश्क़ मेरी जां जरा क़बूल कर लो (मु. का. सि. -कल्याणजी आनंदजी) (२) - मुझे तुम मिल गये हमदम, सहारा हो तो ऐस हो (लव्ह इन टोकियो- शंकर जयकिशन) - तुम दिल की धडकन मे(धडकन- नदीम-श्रावण) सहसा मी तरी कुणी कुणाचे 'चोरले/ढापले' आहे, असली वक्तव्ये करणे टाळतो. कारण हा आरोप गंभीर आहे असे मला वाटते. आता एक गाणे दुसर्‍याचे 'इंस्पिरेशन' असू शकते. हा शब्दछल नाही. कारण बरेचदा एका गाण्यावरून/ धुनीवरून बेतलेले दुसरे गाणे पुढे जाऊन बरेच वेगळे, स्वतंत्र असू शकते. एका संकेतस्थळावर असली उदाहरणे खूप आहेत. त्यातील बरीच उदाहरणे (विषेशतः शंकर जयकिशन, आर. डी. इत्यादी मान्यवरांची) ह्या प्रकारची आहेत. मूळ फ्रेम भले असेल अरेबिक किंवा पाश्चात्य सुरावटीची. त्याचे पुढे जाऊन त्यांनी आपल्या परिने सोने केले आहे. (कालच एका फोरमवर 'बोल री कठपुतली' चे 'मूळ' काय आहे, ह्याविषयी सप्रमाणा चर्चा वाचली. त्यात त्या अरेबिक गाण्याचा दुवा ऐकला. मुळात कुणी कुणावरून घेतले हे अजून नक्की नाही. पण ते अरेबिक गाणे म्हणजे एकच पहिली ओळ पुन्हा पुन्हा म्हणणे होते, त्यात इतर काहीही वैषिष्ट्य नव्हते. आता 'बोल री कठपुतली' --दोन्ही आणि विषेशतः दु:खी-- किती विवीध अंगांनी सजवलेय!) मदन मोहनने 'तुझे क्या सुनावू' हे 'ये हवा, ये रात..' वरून बेतल्याचे कबूल केले असे म्हटले जाते. ह्यावरून (म्हणे) सज्जादने खास त्याच्या शैलीत मदन मोहनला टोकले होते, तेव्हा त्याने ही कबुली दिली असे म्हणतात. विजुभाऊंच्या आर. डी. ने कुठल्यातरी ऑब्स्क्युर मराठी गाण्यावरून चाल 'ढापली' ह्या विधानाने मात्र करमणूक झाली. किती हा मराठी प्रगल्भतेवर गाढ विश्वास!!

माझा नवरा तर दोन -तीन गाणी एकत्र करुन गातो की त्याला सुधारताना मी गुणगुणत असणार्‍या गाण्याच्या ओळीही मला चुकीच्या आहेत की काय असे वाटायला लागते.