पुनर्जन्म नाट्य सिद्धांत (भाग 2)

पुनर्जन्म नाट्य सिद्धांत (भाग 2) 

भगवान श्रीकृष्णांनी भगवदगीतेत सांगितले आहे “प्रत्येकाने आपापले कर्म करावे.” अगदी रावणालादेखील एक कर्म आखून दिले होते. विलनचे. ते त्याने उत्तम निभावले.

“जग एक सिम्युलेशन आहे” यावरून माझ्या मनात एक विचार आला. जसे एकदा vilanचे काम उत्तम केले की त्या कलाकाराला सिनेमात तसेच रोल मिळतात. हे दोन्ही विचार एकत्र करून ‘पुनर्जन्म नाट्य सिद्धांत’ ही कल्पना सुचली. स्टॉइसिझममध्ये पुढच्या जन्मात तसाच रोल मिळण्याचा विचार होता की नव्हता? आणि स्टॉइसिझम फॉलो करणारे आता कोणी असतील का ? 

. 

मी याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला. 

१. स्टॉइसिझममध्ये पुढच्या जन्मात तसाच रोल मिळण्याचा विचार केला होता का? तर मला असे काही सापडले नाही. त्यांची विचारसरणी या बाबतीत थोडी वेगळी होती:

• विश्व एकच महानाट्य: स्टॉइक विचारवंतांच्या मते, हे संपूर्ण विश्व एकाच मोठ्या चक्रातून जाते. विश्व एका वैश्विक अग्नीतून (Logos/Cosmic Reason) निर्माण होते, एक काळ चालते आणि शेवटी पुन्हा त्याच अग्नीत विलीन होते (याला ते Ekpyrosis म्हणतात).
• पुनरावृत्ती(Eternal Recurrence): काही स्टॉइक तत्वज्ञांचा असा विश्वास होता की हे विश्व पुन्हा नव्याने निर्माण होईल, तेव्हा ते अगदी तंतोतंत पहिल्यासारखेच असेल. म्हणजे, पुढच्या चक्रातही मी कदाचित हाच प्रश्न विचारत असेन! स्टॉइक विचारांत रोल बदलत नाही किंवा अपग्रेड होत नाही, तर तोच नाट्यप्रयोग अनंत काळासाठी पुन्हा पुन्हा सादर केला जातो.
• त्यामुळे, एपिक्टेटसने जेव्हा रंगमंचाचे उदाहरण दिले, तेव्हा त्याचा भर "याच जन्मात जो रोल मिळाला आहे, तो कुरकुर न करता सर्वोत्तम कसा वठवायचा" यावर होता. पुढच्या जन्मात कोणता रोल मिळेल, याची चिंता स्टॉइक तत्वज्ञान करत नाही.

२. स्टॉइसिझम फॉलो करणारे आता कोणी आहेत का?

आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, आज २१व्या शतकात स्टॉइसिझमचे पुनरुज्जीवन झाले आहे.

आजच्या धावपळीच्या आणि मानसिक तणावाच्या युगात या तत्त्वज्ञानाचा प्रभाव खूप मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. आजच्या काळात स्टॉइसिझम कुठे आणि कसा जिवंत आहे, ते पाहूया:

• आधुनिक विचारवंत आणि लेखक: रायन हॉलिडे (Ryan Holiday) सारख्या लेखकांनी 'The Obstacle Is the Way' किंवा 'Ego Is the Enemy' सारखी पुस्तके लिहून स्टॉइसिझमला आजच्या तरुण पिढीपर्यंत पोहोचवले आहे. इंटरनेटवर लाखो लोक रोज मार्कस ऑरेलियस (Marcus Aurelius) वाचतात आणि अमलात आणतात.
• सिलिकॉन व्हॅली आणि कॉर्पोरेट जग: अमेरिकेतील सिलिकॉन व्हॅलीमधील मोठे तंत्रज्ञान व्यावसायिक, सीईओ आणि उद्योजक स्टॉइसिझमचा वापर स्ट्रेस मॅनेजमेंटसाठी करतात. जे आपल्या हातात नाही (उदा. मार्केट क्रॅश होणे, स्पर्धा) त्याची चिंता न करता, जे आपल्या हातात आहे (आपले काम आणि प्रतिक्रिया) त्यावर लक्ष केंद्रित करणे, हा स्टॉइक नियम त्यांना खूप उपयोगी पडतो. गीता आपल्याला हेच तर सांगते – “फळाची अपेक्षा न करता कर्म करत रहा.”
• आधुनिक मानसशास्त्र: आज मानसशास्त्रात वापरली जाणारी अत्यंत प्रभावी उपचार पद्धती म्हणजे CBT(Cognitive Behavioral Therapy). ही थेरपी पूर्णपणे स्टॉइक तत्त्वज्ञानावर आधारित आहे. "गोष्टी आपल्याला त्रास देत नाहीत, तर आपण त्या गोष्टींकडे कशा दृष्टीने पाहतो, त्याचा आपल्याला त्रास होतो" हा एपिक्टेटसचा विचारच CBTचा पाया आहे.
• सैनिक आणि खेळाडू: अनेक क्रीडापटू आणि लष्करी अधिकारी मानसिक कणखरतेसाठी आजही स्टॉइक नियमांचा अभ्यास करतात.

त्यामुळे स्टॉइसिझम हा केवळ पुस्तकात राहिलेला जुना पंथ नाही, तर ती आज जगभरात एक अत्यंत लोकप्रिय 'जीवनशैली' बनली आहे.

हा ‘पुनर्जन्म नाट्य सिद्धांत' जर आपण स्टॉइसिझमला जोडला, तर कर्म समजून घेण्यासाठी एक खूपच मजेशीर आणि प्रॅक्टिकल दृष्टिकोन मिळू शकतो!  

.

हे आवडले असेल तर पुनर्जन्म नाट्य सिद्धांताचा आणखी विचार पुढच्या भागात वाचता येईल. 

(मूळ कल्पना अरुण मनोहर, काही विचार AI assisted.)