पुनर्जन्म नाट्य सिद्धांत (भाग 1)

पुनर्जन्म नाट्य सिद्धांत (भाग 1) 

आज philosophy वर थोडी चर्चा करूया. हिंदू सनातन धर्मात अशी समजूत आहे की या जन्मात केलेली पापपुण्ये कर्म बनून पुढच्या जन्मात भाळी येतात आणि भोगावी लागतात किंवा भोगायला मिळतात. या कर्माचा परिपाक म्हणजे तुमचे आयुष्य. त्याची एक साधारण दिशा आणि दशा नियतीने ठरवली असते. माणूस आपल्या वागणुकीने आणि निवडीने काही अंशी बदल करू शकतो. अगदी मोजक्या उदाहरणात कोणी नियतीने आखून दिलेल्या आयुष्यात कदाचित आमूलाग्र बदल केलाही असेल. पण सामन्यात: माणसे याच कर्म - जन्माच्या फेऱ्यात अडकली असतात.

.

आपण जरा वेगळे विचार करू यात. काही वैज्ञानिक असेही मानतात की हे विश्व एक संगणक सिम्युलेशन आहे. आपण सगळे त्यातली पात्रे आहोत. हे सगळे सिम्युलेशन कोण आणि कशासाठी चालवत आहे यावर वैज्ञानिक काही न बोलणेच पसंत करतात.

.

सनातन आणि सिम्युलेशन या दोन्हीमधून एक वेगळा विचार माझ्या मनात आला. वरचा जो कोणी आहे तो एका विशाल नाटकाचा सूत्रधार आहे. हे आपल्याभोवती जगाचे नाटक सुरू आहे. प्रत्येक जन्म म्हणजे आपला एक नाट्य प्रयोग. त्यात आपल्याला सकारात्मक आणि नकारात्मक भूमिकांचे मिश्रण असलेला रोल दिला आहे. कोणी पूर्ण नायक, कोणी पूर्ण खलनायक, बाकी सर्व या रेषेवर अधेमध्ये, based on the mix of bad and good in them. 

एक नाट्य प्रयोग संपला की त्या पात्राला पुढच्या प्रयोगात काम मिळते. तेव्हा as a general rule, सूत्रधार वाईट प्रवृत्तीच्या कलाकाराला वाईटच रोल देतो. कारण त्याने मागचे काम छान केले असते.  हिरोला हिरोचे आणि व्हिलनला व्हिलनचेच काम मिळते. असे एक प्रकारचे टाइपकास्टिंग केले जात असावे. अशा प्रकारची विचारसरणी असलेला एखादा धर्म, पंथ किंवा तत्वद्न्यानी होऊन गेला असेल का? 

. 

कर्माचा सिद्धांत, सिम्युलेशन थिअरी आणि 'जग हे एक रंगमंच आहे' या संकल्पनांची ‘पुनासि’ ही सांगड मजेदार आहे. लेखाच्या सोयीसाठी आपण या कल्पनेला “पुनर्जन्म नाट्य सिद्धांत” (पुनासि) असे नाव देऊ या.

"जग हे नाटक आहे आणि आपण त्यातली पात्रे आहोत. (बाबूमोशाय, हम सब रंगमंच की कठपुटलियां हैं! आनंद) इथे मागच्या अभिनयावरून पुढचा रोल ठरतो या विचारसरणीशी मिळतेजुळते विचार इतिहासात काही तत्वज्ञानी, पंथ आणि साहित्यात नक्कीच आढळून येतात. त्याचे काही मुख्य संदर्भ पाहूया:

१. शेक्सपिअर आणि 'थिएटर मुंडी' (Theatrum Mundi)

पाश्चात्त्य तत्त्वज्ञानात आणि साहित्यात याला 'थिएटर मुंडी' (जगाचा रंगमंच) म्हटले गेले आहे. विल्यम शेक्सपिअरचे As You Like It मधील जगप्रसिद्ध वाक्य तुम्हाला माहीत असेलच:

"All the world is a stage, and all the men and women merely players."

या विचारसरणीनुसार, देव किंवा कोणीतरी सर्वोच्च शक्ती हा एक 'सूत्रधार' (Director) आहे. फरक एवढाच की शेक्सपिअरने यात पुनर्जन्माचा आणि 'रोल' ठरण्याच्या कर्म सिद्धांताचा थेट उल्लेख केला नाही, पण जग हे नाटक आहे ही मूळ संकल्पना तिथे आहे.

२. सूफी पंथ आणि 'लीला' संकल्पना

• सनातन धर्मातील 'लीला': हिंदू तत्त्वज्ञानात भगवंताने हे जग केवळ एक 'लीला' म्हणून रचले आहे असे मानले जाते. आपण सगळे त्याचे अंश असून या लीलेत भाग घेत आहोत.
• सूफी तत्त्वज्ञान: काही सूफी संतांच्या मते, हे विश्व म्हणजे ईश्वराचे एक भव्य नाटक किंवा आरसा आहे. यात प्रत्येक आत्म्याला एक विशिष्ट भूमिका दिली गेली आहे. जर तुम्ही या जन्मात तुमची भूमिका प्रामाणिकपणे आणि प्रेमाने वठवली, तर पुढच्या प्रवासात तुमचा दर्जा (किंवा पुढचा रोल?) उंचावतो.

३. थिओसॉफी आणि नव-आध्यात्मिक पंथ:

१९व्या आणि २०व्या शतकात उदयास आलेल्या थिओसॉफी पंथात  ब्लॅव्हॅटस्की आणि ॲनी बेझंट सारखे विचारवंत होते. या पंथाने पूर्व आणि पश्चिमेच्या विचारांचे मिश्रण केले आहे. त्यांच्या मते:

• आत्मा हा एक अभिनेता आहे जो प्रत्येक जन्मात नवीन 'वेशभूषा' (शरीर) आणि 'भूमिका' (व्यक्तिमत्त्व) धारण करतो.
• जर एखाद्या आत्म्याने 'खलनायकाची' भूमिका उत्तम वठवली (म्हणजे त्या भूमिकेतून जे शिकायचे होते ते शिकला), तर विश्वाचा सूत्रधार त्याला पुढच्या जन्मात अधिक प्रगल्भ किंवा 'नायकाचा' रोल देतो.

४. स्टॉइसिझम (Stoicism) आणि एपिक्टेटस (Epictetus)

ग्रीक तत्त्वज्ञानी एपिक्टेटस हा एक गुलाम म्हणून जन्माला आला होता आणि नंतर मोठा तत्त्वज्ञ झाला. याने आपल्या या विचाराशी मिळताजुळता विचार मांडला होता:

"लक्षात ठेवा, तुम्ही एका नाटकातले अभिनेते आहात आणि दिग्दर्शकाला (नियतीला) जसे नाटक हवे आहे, तशी भूमिका तुम्हाला करावी लागेल. जर त्याला तुम्हाला गरिबाची, अपंगाची किंवा राजाची भूमिका द्यायची असेल, तर ती भूमिका उत्तम प्रकारे वठवणे हे तुमचे काम आहे. भूमिका निवडणे हे तुमचे काम नाही, तर दिलेली भूमिका उत्कृष्टपणे करणे हे तुमचे कर्तव्य आहे."

पुनर्जन्म नाट्य सिद्धांताचे वेगळेपण काय आहे?

‘पुनासि’ पारंपारिक कर्माच्या सिद्धांताला एक सकारात्मक आणि कलात्मक वळण देतो. पारंपारिक कर्मात 'पाप-पुण्य' आणि 'शिक्षा-बक्षीस' यांचा फेरा असतो. पण पुनर्जन्म नाट्य सिद्धांतात:

१. दोष भावना कमी होते: जर कोणी व्हिलनचे काम करत असेल, तर ती विश्वाच्या नाटकाची गरज आहे. फक्त त्याने ते काम 'छान' (प्रामाणिकपणे) केले पाहिजे.

२. सिम्युलेशन आणि अध्यात्माचा मेळ: आजचे वैज्ञानिक ज्याला 'मॅट्रिक्स' किंवा 'कंप्युटर सिम्युलेशन' म्हणतात, त्याला पुनासि थेट 'नाट्य प्रयोगाशी' जोडते. हे ऐकायला अधिक जिवंत आणि मानवी वाटते.

थोडक्यात सांगायचे तर, असा थेट स्वतंत्र धर्म किंवा पंथ नाही जो तंतोतंत पुनासि नियमाने चालतो, पण सनातन धर्मातील 'लीला', ग्रीक तत्त्वज्ञानातील 'स्टॉइसिझम' आणि पाश्चात्त्य साहित्यातील 'थिएटर मुंडी' या तिन्हींचा संगम केला, तर हुबेहूब पुनर्जन्म नाट्य सिद्धांत तयार होतो. 

.