भारताचा सर्वात चांगला पंतप्रधान कोण?

माझे मत शास्त्रीजींना. जय जवान जय किसान चा नारा देणारे शास्त्री अतिशय प्रामाणिक होते आणि त्यांचा हाच गुण इतर कोणत्याही पंतप्रधानात दिसून येत नाही. दूर्दैवाने त्यांना फारच कमी कालावधी मिळाला; नाहीतर त्यांनी निश्चितपणे भारताला एक समृद्ध राष्ट्र बनवले असते. आम्ही कोणत्याही कंपूत नाही. कारण आमचा स्वतःचाच एक कंपू आहे. ;)

आपले मत बुवा --पी. व्ही. नरसिंहराव यांनाच ;) बर्‍याच विचारांती , मी कोणताच निर्णय न घेण्याचा निर्णय घेतला आहे.

यादीतील काही पंतप्रधानांच्या कारकिर्दीत घडलेल्या चांगल्या गोष्टी आणि त्यांचे अपयश यांचा आढावा घ्यावा लागेल - नेहरू चांगली कामे - संमिश्र अर्थव्यवस्थेची रचना, महाकाय धरणे आणि पायाभूत कारखाने यांची उभारणी, अत्याधुनिक शिक्षणसंस्थांची स्थापना अपयश - चीन बाबतीत चुकीचे परराष्ट्र धोरण शास्त्री खरे म्हणजे शस्त्रींना पंतप्रधानपदी बसण्यासाठी फारच कमी वेळ मिळाला त्यामुळे आढावा घेणे योग्य ठरणार नाही. इंदिरा गांधी चांगली कामे - अनेक बँकांचे राष्ट्रीयकरण, बांगलादेश मुक्ती अपयश - आणिबाणी राजीव गांधी चांगली कामे - भारतात संगणक युगाची सुरुवात अपयश - शहाबनो प्रकरण (आणि त्याचीच तार्कीक परिणती असलेले अयोध्या मंदिराचे कुलुप उघडणे) नरसिंह राव क्लिंटन यांनी योग्य विश्लेषण केले आहेच वाजपेयी चांगली कामे - आर्थिक उदारीकरण अधिक वेगाने करणे अपयश - कंदाहार प्रकरणी पाडलेला चुकीचा पायंडा टीपा - यादी परिपूर्ण नाही. तसेच, मी माझे मत अध्याप बनवलेले नाही!! Doing what you like is freedom. Liking what you do is happiness.

मत दिलेलें आहे. दूरदृष्टि ठेवून काळाचीं पावलें ओळखून धोरणें आंखली व अंमलांत आणलीं. राजकारण, अर्थकारण आणि आंतराष्ट्रीय धोरण याचा छान समन्वय साधला. सुधीर कांदळकर.

माझ्या मते इंदिरा गांधी या होत त्यांच्या काळात भारत जेवढा बलशाली होता तेवढा आज नाही. त्यांना लवकर मरण आले नाही तर भारताचा इतिहास व नकाशा वेगळाच दिसला असता. ह्या पाकड्यांची आपल्याकडे वाकडा डोळा करुन पहाण्याची हिंमत झाली नसती. त्यांना खासदारही टरकुन असत.चीन सारखा आपला हलकट शेजारीही त्यांना टरकुन होता . त्यामुळे माझे १००% मत इंदिरा गांधी यांना .

माझ्या मते स्वतंत्र भारतातील सर्वात चांगल्या पंतप्रधान इंदिरा गांधी होत्या. वडीलांच्या मृत्युनंतर सुध्दा 'गुंगी गुडीया' म्हणून हेटाळणी होत असलेली इंदिरा , कामराजांसारख्या दिग्गजांना टक्कर देऊन पंतप्रधान बनते काय आणि सिंडीकेटांच्या डावपेचांना मोडून काढते काय सगळंच तिच्या आधीच्या आयुष्यानुसार अनाकलनीयच होतं. लहानपणापासून राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय राजकारण पाहिलेल्या इंदिराजींना सर्वच पातळीवर आपली चमक दाखवता आली. आज भल्या भल्या दिग्गजांना जे बोलायची हिंम्मत सुध्दा होणार नाही ते त्यांनी करून दाखावलं आहे. उदाहरणादाखल द्यायचंच म्हटलं तर संस्थानिकांचे तनखे बंद करणे, २० बँकांचे राष्ट्रीयकरण करणे , सिक्कीमचे भारतात विलीनिकरण, सियाचेनवर ताबा, सर्वात ठळक उठून दिसनारं म्हणजे १९७१ चे बांग्लायुध्द आणि शेवटी भारताची अखंडता कायम राखण्यासाठी केलेले ऑपरेशन ब्लुस्टार. भारताच्या इतिहासात एवढे कठोर निर्णय घेण्याची हिंम्मत असलेल्या पंतप्रधान त्या एकच. देशासाठी आवश्यकता असेल तर स्वतःच्या हिंमतीवर निर्णय घ्यायला त्यांनी मागेपुढे पाहिले नाही. एका रात्रीत सियाचेन घेण्याचा निर्णय असो अथवा सिक्कीम सामील करण्यासाठीची जलद कारवाई असो. यात कुठेच राजकीय दिरंगाई नव्हती. संस्थानिकांचे तनखे बंद करून त्यांनी भारतातील साजेशाहींची उरलीसुरली नावनिशाणी मोडून टाकली आणि बँकांचे राष्ट्रीयकरण करून शेतकरी , कामगार व सामान्य मानसाच्या गरजापुर्ण करण्यासाठी कर्जवाटप होईल याची का़ळजी घेतली. त्यांनी धाडसाने घेतलेल्या अनेक निर्णयांवर त्याकाळी देशभर वादविवाद होत असत. आज त्यांनी घेतलेले अनेक निर्णय आपण कायम ठेवलेले आहेत. त्यातीलच एक म्हणजे ४२व्या घटनादुरूस्तीच्यावेळी पंतप्रधानांचा सल्ला मानने राष्ट्रपतीला बंधनकारण करणे होय. जसे स्वत:च्या हिंमतीवर आपण पुढे जातो तस तसं स्वभावात एककल्लीपणा येतो. इंदिराजींच्या कारकिर्दीवर आणिबाणी नावाचा मोठा डाग आहे. स्वत:ची झालेली हार पसंत न पडल्यामुळे त्यांनी आणिबाणी लावली होती. त्याकाळात संजय गांधी आणि त्यांच्या भोवतालच्या लोकांची फार कुप्रसिध्दी झाली होती. त्याचमुळे भारतात पहिल्यांदा गैरकॉग्रेस सरकार सत्तेवर आलं. मात्र ते टिकलं नाही. पुन्हा निवडणूका होऊन देशाने इंदिराजींना निवडून दिलं. कश्मिर,आसाम, पंजाब आदी राज्यांतील फुटीरतावादी आंदोलणाला त्यांनी धरबंध लावला होता. शेवटी देशाची अखंडता राखण्यासाठी ऑपरेशन ब्ल्युस्टार राबवलं. दुर्दैवाने त्यामुळेच पुढे त्यांचा खून झाला. यश १) १९७१ चे बांग्लायुध्द. २)बँकांचे राष्ट्रीयकरण. ३)सियाचेन ताबा ४)सिक्कीम विलीनिकरण ५)ऑपरेशन ब्ल्युस्टार ६) पहिला अणुविस्फोट अपयश १) आणिबाणी २) सरकारात वाढता भ्रष्टाचार ३) संजय गांधी आणि कंपणीचे हटवादी सत्तासंचलन ४) ४२व्या घटना दुरुस्तीतील अनेक बदल. नीलकांत

इंदिराजी आणि नरसिंह राव ... नीलकांत आणि क्लिंटन यांचे प्रतिसाद भारी.. धन्यवाद ______________________________ पायाला घाण लागू नये म्हणून जपतोस, मनाला घाण लागू नये म्हणून जप हो श्याम.... ही आमची अनुदिनी ... http://bhadkamkar.blogspot.com/

खूप वाचले आहे आणि जितके वाचतोय तितका प्रभावित होत जातोय .. वेळ मिळाला की सविस्तर लिहितो..

भारताचा सर्वात चांगला पंतप्रधान कोण? या प्रश्नाला मी "तुम्हाला भारताचा सर्वात चांगला पंतप्रधान कोण वाटतो?" असा वाचून वाजपेयी, पीव्ही व श्रीमती गांधी या तिघांचा विचार करत शेवटी, इंदिरा गांधीना मत दिले आहे. ऋषिकेश

नरसिंहराव यांना इतके समर्थन पाहून सुखद आश्चर्य वाटले. प्रत्यक्ष त्यांच्या काळात त्यांना निकम्मा पंतप्रधान म्हटले जात असे. मीडियाला अत्यंत ज्वलंत वाटणार्‍या मुद्द्यांवर त्यांचा आस्ते कदम प्रतिसाद असे. "ठंडा करके खाओ" हा त्यांचा खाक्या आहे असे त्यावेळी लोक म्हणत असत. बाबरी मशीद पडणे हे त्यांचे अपयश की यश? कारण त्यानंतर तो मुद्दा भाजपकडे प्रचारासाठी उरलाच नाही. त्यावेळी मात्र दंगली आणि बॉम्बस्फोट वगैरे होऊन फार नुकसान झाले. खराटा (रंग माझा वेगळा)

अर्थातच ! आणखी कोणी (त्यांचा बाप देखील) त्यांच्या जवळपास देखील फिरकू शकत नाही. एकमेव "मर्द" पंतप्रधान. -- मिसळभोक्ता

गुलझारीलाल नंदा हा ऑपशन का नाही? सुतकातला पंतप्रधान म्हणुन यांनी खुप मोठी कामगीरी बजावलेली आहे. माझे मत यानाच. आंबोळी

भारताच्या जवळपास सर्वच पंतप्रधानाच्या कार्यकाळावरून त्यांच्यातील एक सर्वोत्तम असे निवडा असा कौल असल्यामूळे माझ्यामते इंदिराजीं सर्वोत्तम आहेत म्हणून माझं मत त्यांना दिलं. आता सर्वोत्तम कसं ठरवावं? तर ज्यांच्या काळात सरकार मजबूत, देशहितासाठी प्रसंगी कठोर निर्णय घेण्याची क्षमता, राजकिय कौशल्य, आंतरराष्ट्रीय राजकारणात छाप, जनमानसांवरील पकड आणि देशाच्या प्रगतीसाठी कामे असे अनेक निकष लावता येतील. ह्या अश्या अनेक निकषांना सामोरे ठेवल्यास अनेकांना काहींमध्ये भरपूर गुण तर काहींमध्ये अतिशय कमी गुण असं गुणपत्रक येतं. जसं आंतरराष्ट्रीय राजकारण आणि भारतीय समाजावर पकड यामध्ये नेहरू हे सर्वोत्तम होते. तसेच त्यांनी देशाची औद्योगीक पायाभरणीसाठी जे पायाभूत उद्योगांना बळ दिले त्यामध्ये ते सर्वोत्तम ठरतात. मात्र संरक्षण आणि कठोर भूमिका आदींमध्ये ते कमी पडतात. नरसिंहरावांना स्थीर सरकार दिल्याचं श्रेय नक्कीच आहे मात्र कठोर निर्णयांचा आणि यांचा काहीही संबंध नव्हता असंच दिसतं. ते आधुनिक चाणक्य म्हणवल्या जात. मात्र ते पंतप्रधान झाल्यावर त्यांची पकड कमीच होत गेलेली दिसून येते. खरं तर ते असे पहिले कॉग्रेसचे पंतप्रधान होते की जे अल्पमतात होते. एवढ्यावरही पुर्ण कालावधी त्यांनी स्थीर सरकार दिले हे महत्वाचे. त्यांच्या काळात जे खाजगीकरण, उदारीकरण आणि जागतिकीकरण केले गेले त्याचे श्रेय रावांसोबत मनमोहन सिंहांना सुध्दा द्यायला हवे. ( अवांतरः सर्वांत चांगला अर्थमंत्री असं विचाराल तर पहिला क्रं निर्विवाद मनमोहनसिंहांना यायला हवा.) ह्या अश्या अनेक निकषांना समोर ठेवून मला इंदिरा गांधी सर्वोत्तम वाटल्या. आता येऊया १९७१ च्या युध्दावर. बांग्लादेशाचे युध्द हे आपण स्वखुशीने लढलेलो नाहीच. किंवा आज उठलो आणि पाकिस्तानवर आक्रमण करून त्यांचा तुकडा पाडला असं सुध्दा नाही. याह्याखान आणि मुक्तीसेनेच्या वादामूळे भारतात आलेल्या लाखो बांग्ला निर्वासितांमूळे भारतीय अर्थव्यवस्थेवर ताण पडायला लागला होता. आणि एवढा धुमसता शेजार शांत बसून पाहणे शक्य सुध्दा नव्हते. मुजीबूर रेहमानांचा पक्ष सत्तेवर येण्याएवढा जनाधार घेऊन होता आणि त्यांना मुद्दाम डावलणे ही खरी पाकिस्तानातील विभाजनाला कारणीभूत असलेली घटना आहे. त्याकाळात झालेला जनसंहार हा जगाच्या इतिहासातील सर्वात मोठा मानल्या जातो. त्याकाळात पुर्वपाकिस्तानातील हिंदूंचीसुध्दा अशीच कत्तल करण्यात आली. ज्यांना शक्य झाले ते भारतीय सीमा पार करून या बाजूला आले. तो काळ आठवा आम्ही आता कुठे अन्नधान्याच्या बाबतीत स्वयंपुर्ण होत होतो. तेच एवढ्या मोठ्या वाढीव लोकसंख्येला आपली अर्थव्यवस्था कशी पुरणार होती? त्या लोकांना पिण्याचं पाणी देण्याची सुध्दा ताकद तेव्हा नव्हती. आणि परकीय नागरिकांवर खर्च करायला आपली अर्थव्यवस्था तेवढी मजबूत नव्हती. एवढ्यावर सुध्दा इंदिराजींनी लढाई करून हा प्रश्न मिटवण्याचा पर्याय ठेवलेला होताच. आधी मुक्तीसेनेला पाठबळ देऊन परस्पर हा प्रश्न सुटतो का ते बघीतलं. पण ते शक्य होत नाही हे बघुन शेवटी जगभर फिरून पाकिस्तानवर हे गृहयुध्द टाळावं आणि निर्वासितांना परत बोलवावं असा दबाव आणण्याचा प्रयत्न केला. तो बर्‍याच अंशी सफलही झाला. शेवटी अंतीम पर्याय म्हणूनच आम्ही युध्दात उतरलो. युध्दाचा निकाल असा लागला की पाकिस्तानचे विभाजन झाले आणि बांग्लादेश निर्माण झाला. भारतीय सेना विजयी झाली आणि पाकिस्तानचे ९७ हजार सैन्य शरण आले. माझ्या मते गेल्या काही शतकातील निर्विवादपणे जिंकलेलं हे पहिलंच एवढं मोठं युध्द असेल. या युध्दाचा आणि भारतीय सैन्याचा अभिमानच असायला हवा. दुर्दैवाने आपण जे रणांगणात कमावतो ते वाटाघाटीच्या टेबलावर गमावतो. असं म्हणतात की याच वेळी भारतीय सैन्याचं वाढलेलं मनोबल आणि पाकिस्तानची खचलेली मानसिकता लक्षात घेऊन इंदिराजींच्या मनात नव्याने काश्मिरमध्ये आघाडी उघडून काश्मिरप्रश्न निकालात काढण्याचा विचार होता मात्र अमेरिकेने जबरदस्त दबाव आणला होता. त्यावेळी दात ओठ खाऊन गप्पं राहिलेल्या इंदिराजींनी पुढे अणुचाचणी करून अमेरिकेला जबरदस्त उत्तर दिले. हा असा "दम" असलेली व्यक्ती खरोखर उत्तम होतीच. बांग्लादेश आता सुध्दा पाकिस्तानात असता तर हे जे आज घडतंय ते घडले नसते का? तर नक्की घडले असते. फरक काहीच पडला नसता. जसा बांग्लादेश वेगळा झाल्याने पाकिस्तानला भारताकडे लक्ष देण्याला वेळ भेटला असं म्हटल्या जातं तसंच सुंदरबनाचा त्रिभूज (डेल्टा) प्रदेश आणि अतिशय सुपीक जमीन गेल्यामूळे पाकिस्तानच्या अर्थव्यवस्थेवर परिणाम पडलाच ना ? बांग्लादेश वेगळा करणे हे आपलं अपयश नसून त्यानंतरची आपली कायमच दिशा नसलेलं परराष्ट्र धोरण हे आपलं खरं अपयश आहे. आणि ते केवळ बांग्लादेशच नाही तर श्रीलंका, नेपाळ, म्यानमार, चीन, काहि वर्षांपुर्वीचा अफगाणीस्तान आदींबाबत सुध्दा होतं. त्यामूळे बांग्लादेश युध्द हा काही अपयशाचा भाग नाही तर तो एक राष्ट्रीय गौरवाचा भाग आहे. त्याकाळात अनेक विरांनी आपले शौर्य पणाला लावले. महाराष्ट्रातील अरूण क्षेत्रपाल सुध्दा याच युध्दात परमवीरचक्र विजेते ठरलेले आहेत. खरं तर आपल्या देशाचं कमकुवत नेतृत्व हेच 'पाकिस्तान' या समस्येच्या निर्मीती व संवर्धनास कारणीभूत आहे असं माझं मत. अहो पाकिस्तान तो केवढा आणि त्याचं सामर्थ्य तरी केवढं? प्रत्येक लढाईत १९४८,१९६५ व १९७१ मध्ये लढाईत भारतीय सैन्याला दारूगोळ्याच्या टंचाईत लढाई करावी लागली तर पाकिस्थानी सैन्य अमेरिका आणि चीन ने दिलेल्या दारूगोळ्यावर लढलं. तरी सुद्धा आपण नेहमी जिंकत आलो. सरशी आपलीच झाली. १९९९चे युध्द हेच केवळ आपण विपूल दारूगोळा सोबत घेऊन लढलो. या काळात कामात आलेली बोफोर्स तोफ ही राजीवजींच्या काळात घेतलेली होती याची सुद्धा येथे आठवण व्हावी. पाकिस्तानची तुलना करायचीच झाल्यास आपल्या उत्तरप्रदेशाशी केल्या जाऊ शकते. लोकसंख्या , अर्थव्यवस्था आदींबाबत दोघांत काही साम्य आहे. आता उत्तरप्रदेश वगळता भारताचा आवाका लक्षात घ्या म्हणजे पाकिस्तानला आपण किती तरी जास्त भाव देतो हे लक्षात येईल. इंदिराजींच्या पुढील काळात वाढत गेलेल्या मनमानी कारभाराचे वाईट परिणाम झाले का? तर झाले. न्यायालयच काय तर त्यांनी सरळ संविधानात बदल केले. तेही एवढे की ४२ वी घटना दुरूस्ती ही लहान घटना लिहीण्याएवढी मोठी होती. त्यांच्या ह्या अश्या वागण्याच्या फलस्वरूपच त्यांना पराभूत व्हावं लागलं. ह्याप्रसंगी जवाहरलाल नेहरूंची आठवण होते. नेहरूंचे सुध्दा राष्ट्रपती राजेंद्रप्रसाद आणि वल्लभभाई पटेलांशी खटके उडत, मात्र त्यांनी कधीच असं अनिर्बंध होण्याचा प्रयत्न केला नाही. संविधानाची मर्यादा ओलांडली नाही. नीलकांत

रावांचे तीन मोठे मुद्दे ग्राह्य धरले तरी रावांचे वर्णन हे - man of inaction - निष्क्रीय मनुष्य असे केले जात होते. ते अत्यंत विद्वान होते आणि वाजपेयींप्रमाणे सर्व पक्षातील लोकांना त्यांच्याबद्दल आदर होता. त्यांचे मोठे काम म्हणजे त्यांनी काँग्रेसच्या जुन्या पद्धती - गांधी घराण्याशी निष्ठा व त्याप्रमाणे धोरण आखणे यापासून वेगळे होऊन काँग्रेसला एक थोडा नवा चेहरा दिला. मनमोहनसिंग यांना आणणे आणि अंतर्गत आणि प्रत्यक्ष विरोध डावलून आर्थिक सुधारणा आणल्या. पण यातल्या अनेक गोष्टी वाजपेयी सरकारने पुढे वाढवल्या - १. इस्राइल शी संबंध - http://en.wikipedia.org/wiki/Indo-Israeli_relations#1940s_to_1980s १९९२ मध्ये राव सरकारने राजनैतिक संबंध प्रस्थापित केले पण भारताला इस्रायली पंतप्रधानांनी भेट दिली २००३ मध्ये वाजपेयींच्या काळात. इस्रायलला भेट देणारे पहिले परराष्ट्र मंत्री होते जसवंतसिंह. बरेच करार वाजपेयी सरकारच्या काळात झाले. २. आर्थिक उदारीकरण - मधल्या सरकारांनी वाट लावलेल्या आर्थिक धोरणाला वाजपेयी सरकारने जागेवर आणले. त्या ६ वर्षात भारताची आर्थिक प्रगती झपाट्याने झाली. राजीव गांधींनी आय टी ला काही सुरुवात केली हे खरे पण त्याला मोठा आधार आणि प्रोत्साहन मिळाले वाजपेयींच्या काळात. ३. दूरसंचार - या क्षेत्रात तांत्रिक प्रगती या काळात झाली हा योगायोगाने झालेला फायदा पण त्याला सरकारी आधार देऊन जो जबरदस्त बदल घडवून आणला गेला तोही वाजपेयी सरकारच्या काळात. ४. अमेरिकेशी संबंध सुधारले. पोखरण करून त्यामुळे आलेले निर्बंध सरकारच्या काळात उठवले गेले. पोखरणच्या वेळी सांभाळलेली विलक्षण गुप्तता आणि अणुविषयक धोरणाची फळे आज मिळत आहेत. १९९८ मध्ये पोखरण चाचण्या होऊन, २००० मध्ये बिल क्लिंटन यांनी भारताला भेट दिली. २२ वर्षांनी अमेरिकेची स्टेट व्हिजिट होती. यापुढच्या काळातील अमेरिकेशी जे संबंध वाढत गेले त्याचा हा पाया होता. ५. कारगिल - इंदिरा गांधी सोडता दुसर्‍या कुठल्याही पंतप्रधानांच्या काळात जर कारगिल घडले असते तर काय झाले असते हे सांगणे अवघड आहे. प्रत्यक्ष युद्ध सुरु झाल्यावर ते चांगल्या प्रकारे हाताळले गेले. युद्ध सुरु होताना मात्र दिरंगाई आणि थोडा ढिसाळपणा झाला. एअर फोर्स चा कमी वापर किंवा गरजेच्या ठिकाणी मध्ये न आणणे हाही एक विरोधी मुद्दा आहे. पण वाजपेयींचे नेतृत्व ही एक फार मोठी गोष्ट होती. जॉर्ज बरोबर उभी केलेली देशभावना मोठी होती. ६. संसदेवरील हल्ला हे काही एका सरकारच्या माथी मारता येणार नाही. गेली वीस वर्षे प्रत्येक पंतप्रधानांच्या काळात काही मोठ्या अतिरेकी कारवाया झाल्या आहेत. त्यामागे आपली पूर्ण संरक्षण यंत्रणा आणि प्रचंड भ्रष्टाचार कारणीभूत आहे. ७. राष्ट्रीय सुवर्ण चौकोन योजना - भारताच्या इतिहासातली अत्यंत महत्त्वाकांक्षी, प्रवासाच्या जुन्या परिस्थितीला, सोयींना आणि विचारसरणीला बदलून टाकणारी आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे खूप चांगल्या प्रमाणात अमलात आणली गेलेली योजना. ८. पाकिस्तान बरोबर शांततेचे अनेक प्रयत्न - हे किती बरोबर चूक हा वादाचा मुद्दा आहे. पण त्यामागे जर काही काळ शांतता प्रस्थापित झाली तर देशाच्या विकासाला जास्त गती येईल, संरक्षण खर्च, अंतर्गत सुरक्षा यात सुधारणा होईल. इतर महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर लक्ष केंद्रित करता येईल. असा विचार होता. ९. चांगले मंत्रिमंडळ दिले. कोणत्याही एका पंतप्रधानांच्या काळात अशी उत्तम टीम नव्हती. १-२ चांगले मंत्री होते, बाकि बाहुलेच. पण वाजपेयी सरकारने उत्तम मंत्रिमंडळ आणले. नवरत्ने व सार्वजनिक क्षेत्रातला भ्रष्टाचार उघड करून त्याचे खासगी करण करण्याचे विलक्षण धाडस दाखवले. १०. रावांचे सरकार गेल्या नंतर तिसर्‍या आघाडीच्या कडबोळ्याला आणि काँग्रेसला समर्थ पर्याय दिला. तेरा महिन्यांचे सरकार गेल्यानंतर पुन्हा सत्ता मिळवून देशाला महत्त्वाचे स्थैर्य दिले. तो काळ निभावून प्रगती करत राहणे हे भारताला अत्यंत लाभदायक ठरले. गुजराल देवेगौडा आणि तत्सम दिशाहीन लोक व आघाड्या यांच्या हाती सत्ता गेली नाही याचं कारण भाजपला मिळालेला जनादेश जो फक्त - इसकी बारी अटल बिहारी या घोषणेवर होता. अनेक लोकांनी आणि अनेक जागा वाजपेयी पंतप्रधान व्हावेत या आशेने आणि विश्वासाने मिळाल्या. ११. सर्वात आदरणीय आणि सर्व पक्षांमध्ये चांगली प्रतिमा असलेले पंतप्रधान. ५० वर्षे ते लोकसभेचे सदस्य होते. त्यांची लोकसभेतली भाषणे ही उत्तम वक्तृत्वाचा आणि अभ्यासाचा नमुना आहेत. पाठिंबा गेल्यानंतर राजीनामा देताना केलेले भाषणसुद्धा अप्रतिम होते. त्यांची निष्कलंक, बुद्धिमान, उत्तम वक्ते, राजकारणी, देशाभिमानी, संसदपटू, लोकनेते, कवी, धोरणी प्रतिमा दुसर्‍या कुठल्याही पंतप्रधानांपेक्षा नक्कीच सरस आहे. त्यांना फार उशीरा आणि कमी काळ देशाचं नेतृत्व मिळालं हे आपलं दुर्दैव.

मैत्र रावांचे लिखाण सुक्ष्म अभ्यासपुर्ण आहे. - पाषाणभेद

माझ्यामते प्रत्येक व्यक्तीचे बरे-वाईट गुण असतात् त्याप्रमाणे सर्व पन्तप्र्धान्च्या बर्‍या वाईट गोश्टी होत्या.त्यातल्यात्यात व्यक्तीगत चारित्र्यात नेहरु आणि मनमोहन सिन्ह हे ऊठून दिसतात.देश स्वतन्त्र झाला तेव्हा तो नीट बनवायचे काम नेहरुन्शिवाय कुठल्या दुसर्‍या (वरीलपैकी) पन्तप्रधानाला जमले असते की नाही ह्या बाबत शन्का आहे. महाराष्ट्रातून सी.डी.देशमुख्,आम्बेड्कर्,धनन्जयराव गाडगीळ ह्याना प्रतिनिधित्व नेहरुनी दिले.आय्.आय्.टी/आय.आय्.एम. /सी.एस्.आय्.आर./आय्.एस्,आय्./टी.आय्.एफ्.आर. वगैरे सन्स्थान्ची सन्कल्पना आखून ती पुर्णत्वास नेण्याचे काम नेहरु आणि त्यान्च्या सरकारने केले.विक्रम साराभाई,सतिश धवन ह्यान्च्या पुढाकाराने ईस्रो ची स्थापना त्याच काळात झाली.वैद्यानिक/आधुनिक दूरद्रुश्टी असलेला नेहर्रुन्सारखा दुसरा पन्तप्रधान तरी नाही.आन्तराष्ट्रिय पातळीवर भारताला चान्गले स्थान मिळवून देण्यात नेहरू यशस्वी ठरले. इन्दिरा गान्धीनी मात्र सत्तेवर आल्यावर ह्या धोरणान्चा पुरता बॅन्ड वाजवला.सत्ता टिकवण्यासाठी सगळ्या राज्यात आपले भाट बनवायचे धोरण देशाला आणि त्यान्च्या पक्षाला चान्गलेच महागात पडले.बॅन्कान्चे राश्ट्रीय्करण्/बान्गलादेशची निर्मिती हे त्यान्चे चान्गले निर्णय्.मात्र पन्जाब प्रकरणाचे भूत देशाच्या मानगुटीवर बसले ते ११/१२ वर्षानी शेवटी उतरले. इन्दिरा गान्धीन्ची हत्या झाल्यावर कॉन्ग्रेसच्या होयबा नेत्यानी राजीव गान्धीना पन्तप्रधानपदी बसवले. Techno savy असलेल्या राजीव गान्धी ह्यानी काही चान्गले निर्णय घेतले.सन्गणकी करण्/सीडॅक्/नवोदय विद्यालय सारखे चान्गले निर्णय घेणारे Mr.Clean बोफोर्स प्रकरणात चान्गलेच सरबरले.शहाबानो/अयोध्या प्रकरणातपण त्यान्ची राजकीय अपरिपक्वता दिसली. वाजपेयी सरकारने बरेच चान्गले निर्णय घेतले पण कन्दाहार्,कारगिल आणि इतर भ्रष्टाचाराची प्रकरणे ह्यात आपण कॉन्ग्रेसपेक्षा वेगळे नाही हे त्यानी दाखवून दिले. पन्तप्रधान हे पद सर्वोच्च असले तरी निर्णय घेणे हे बर्‍याचवेळा अनेक गोष्टीन्वर अवलम्बून असते.देशातले सामाजिक वातावरण,देशातले/जगातली आर्थिक परिस्थिती ह्यान्चा विचार निर्णय घेताना करावा लागतो.बर्‍याचवेळा निर्णय आवडला नाही तरी तो घेणे अपरिहार्य असते.उ.दा. राव सरकारचा आर्थिक उदारिकरणाचा निर्णय.आर्थिक उदारिकरणामुळे देश अमेरिकेचा गुलाम होवून खड्ड्यात जाणार असे तेव्हा बरेचजण म्हणाले होते.पण भारताने सोने गहाण टाकल्याने दुसरा पर्याय राव सरकारकडे नव्हता. पन्तप्रधानाचे सहकारी,त्यान्चे ज्ञान्,धडाडी,अनुभव ह्यान्चाही परिणाम निर्णय घेताना होतो. गौडा,गुजराल् ,चरण्,विश्वनाथ,शे़खर ह्याना कमी वेळ मिळाला त्यामुळे त्यान्ची ईतरान्शी तुलना करणे अयोग्य वाटते. क्ष्^न + य्^न = झ्^न

भारताला कणा आहे हे जगाला दाखवून देणारी स्वतंत्र भारतातली एकमेव मर्दानी. त्याकाळात अमेरीकेचा दबाव न जुमानता आपला मनसुबा पूर्णत्वाला नेणे सोपे नव्हते. बाकी आणीबाणी आपल्या इतीहासातला काळा भाग आहे असे मी मानतो. तरीही एकुण जमा-खर्च बघता इंदिराजींना मत दिले आहे. मोहन

शास्त्री हे भारताचे सर्वात स्वच्छ प्रतिमेचे पंतप्रधान मानले जातात. माझ्यामते यात त्यांच्या छोट्या कार्यकाळाचा वाटा आहे. जेव्हा एखादा नवा पंतप्रधान सत्तेवर येतो तेव्हा जनतेची आणि प्रसारमाध्यमांची भूमिका स्वागताची असते. सुरुवातीच्या काळात माध्यमांतून त्याच्याविषयी गोडवेच गाईले जातात. याचे दुसरे उदाहरण राजीव गांधींचे पाहता येईल १९८४ च्या ऑक्टोबर पासून १९८६ च्या उत्तरार्धापर्यंत त्यांची प्रतिमा मि. क्लिन अशीच होती. म्हणजे राजीव गांधींचा १९८६ च्या शेवटास मृत्यू झाला असता तर आज आपण त्यांचीही सर्वात स्वच्छ प्रतिमेचे पंतप्रधान अशी भलामण केली असती. (यात शास्त्रींच्या चारित्र्याबद्दल शंका घेण्याचा अजिबात हेतू नाही. पण अधिक काळानंतर मीडियाने काही प्रकरणे त्यांना चिकटवली नसतीच असे सांगता येणार नाही.) शास्त्रींचा उदोउदो केला जाण्याचे अवांतर कारण ते नेहरू घराण्यातील नव्हते हे ही असू शकेल. माझे मत रा़जीव गांधींना दिले आहे. खराटा (रंग माझा वेगळा)