कामामुळे ताण तणाव

आपले प्रश्न विचारावेत ते स्ट्रेस ची लक्षणे . आजार. अपाय उपाय आहार उपचार आपले व्यवहार, बदलणाचे मूड्स , रागीट पणा . चिंता ( अँक्झायटी) टेन्शन , डिप्रेशन, वजन वाड/ कमी या आणि तत्सम प्रकारातले काहिही असू शकते. ( व्यनी देखील करू शकता )

बप्पौ मला समजल्या त्यानुसार तुमच्या समस्या खालील प्रमाणे आहेत. १) कामात कोंसेन्ट्रेशन न होणे २) काम पुढे ढकलावेसे वाटणे. ही दोन्ही लक्षणे आहेत स्ट्रेस असल्याची. अर्थात यावर नक्कीच मार्ग आहेत.

बाप्पू मला समजल्या त्यानुसार तुमच्या समस्या खालील प्रमाणे आहेत. १) कामात कोंसेन्ट्रेशन न होणे २) काम पुढे ढकलावेसे वाटणे. ही दोन्ही लक्षणे आहेत स्ट्रेस असल्याची. अर्थात यावर नक्कीच मार्ग आहेत. १) कामात काँसेंट्रेशन न होणे. कोणतेही काम जर आपल्याला त्या कामाचे महत्व वाटत आणि ते रंजक असेल तर ते प्रमुख च ठरते. एखाद्या कामाची प्राथमिकता ठरवणे हे मेंदू ते काम आपल्याला किती रंजक आहे किंवा आपल्यातील इतर भावना ( उदा जबाबदारी / दु:ख / राग / आनंद / भिती यांचे प्रमाण कसे आहे त्यावर ठरवते. उदा : परीक्षेच्या आदल्या दिवशी संध्याकाळी मैत्रीणीला भेटायला जाणारा जाणार्या एखाद्याने अभ्यास जर नीट केला असेल तर अशा वेळेस मनात भिती कमी असते आणि रंजकता ( एक्साईटमेम्ट ) अधीक वाटत असेल तर तो माणूस मैत्रीणीला भेटल्यावर त्याच्या मनात थरावीक काळासाठी परिक्षेचे विचार कमी असतील. त्याला इतर काही कामे आहेत हे ही आठवणार नाही. पण एकाच वेळॅस जर मेंदूत एक्साईटमेंट आणि भिती हे दोन्ही विचार सारख्याच प्रमाणात आले तर तो माणूस मैत्रीणीला भेटायला जाईल त्यावेळेस परिक्षेचा विचार करत राहील. आणि परिक्षेचा अभ्यास करताना मैत्रीणीला भेटायचा विचार करत राहील. त्याचे कुठेच काँसनट्रेशन होणार नाही. आणि मनावरचा ताण वाढत राहील. २) काम पुढे ढकलावेसे वाटणे . एखादे काम पुढे ढकलावेसे वाटणे याला बरीच कारणे असू शकतात. अ) त्या कामाचे श्रेय मिळणार नसते ब) ते काम इतर कोणीतरी आपल्ल्यावर लादलेले आहे क) ते काम आत्ता लगेच केले पाहिजे अशी गरज नसेल द) त्या कामासाठी आपल्याकडे आवश्यक रीसोर्सेस ( पैसे / मनुष्य बळ/ ज्ञान ) नसेल तर ई) त्या कामासाठी आपल्याला हवे तशी परफेक्ट ( सुयोग्य) परिस्थितीअजून आली नाही ( वेळ / पैसे / घटना वगैरे) असे वाटते फ) त्या कामासाठी आपणा ते काम करू शकू हा विश्वासच मनात नसणे.( काम खूप कठीन असणे) ग) ते काम खूपच सोप्पे आहे. कधीही करता येईल असे वाटावे इतके सोप्पे ह) त्या कामाची काहीच उपयुक्तता नसणे काम पुढे ढकलल्याने ते टळत नाही. मात्र रेंगाळलेले काम आपल्या इतर कामात अडचणीचेच ठरते. आणि इतर कामांच्या गडबडीत रेंगाळलेल्या कामामुळे अडचण आली की आपली चिडचिड होते. आपण स्वतःचाच रागराग करू लागतो. काम आपण नक्की कशामुळे टाळतो आहोत हे समजले तर त्याचे काय करायचे हे ठरवता येते.

बाप्पु बरोबर स्वतःची कामात इतरांच्या बरोबर तुलना केली. पण बरेचदा परफेक्षनिस्ट होण्याच्या नादात आपला गोल हरवून बसतो. आपल्याला परफेक्षन जमत नाही याचाही ताण येतो. याचे मूळ फीअर ऑफ सोशल रिजेक्षन मधे आहे. कळपाचा भाग होणे या इतकी सुरक्षितता नाही हे खरे पण तो होत असताना आपण त्या कळपाचा भाग नसू तर हे अवघड बनते. कौवा चला हंस की चाल हंस तो नही बन पाया कौवा भी , कौवा नही रहा अशी अवस्था होते. प्रत्येकाला प्रत्येक गोष्ट यायलाच हवी अस नाही. नाहीतर तेंडूलकर ऑलिंपीक मधे १०० मीटर स्पर्धा धावला असता.

वामन देशमुख -- आळशीपणा - प्रोक्रॅस्टीनेशन - काम टाळण्याची /कसेतरी उरकण्याची प्रव्रूत्ती राजेश १८ - फ्रस्ट्रेशन - डिप्रेशन कानडाऊ योगेश - अँक्झायटी सगळ्यांची फलनिष्पत्ती स्ट्रेस ( तणाव) यातच होते. पण या गोष्टी एका सायकल मधे फिरत रहातात. हे सगळे विषय नीट लिहायचे तर प्रत्येक विषयाला भरपूर वेळ द्यावा लागेल. लिहायचा प्रयत्न करतो

उपयोजक साहेब आपल्या इथले वर्क कल्चर हे जरा वेगळे आहे. भारतीय ( दक्षीब अशियाई ) माणसाला सुट्टीच्या दिवशी कामाला बोलावले तर तो येतो. ( थोडी कुरबुर करेल ) इथला माणूस अजूनही नोकर मालक या मनोअवस्थेत वावरतो. मात्र पिळून घेणे असे इतके नसावे . प्ण लोक जबाबदारीने घरूनही काम करतात. पण त्यामुळे ताण येण्याचे कारण वेगळे आहे. आपल्याकडे वय जसे वाढेल तसे माणसाला मॅनेजर बनवले जाते. त्याच्याकडून तशा अपेक्षा ठेवल्या जातात. एखाद्याला जरी प्रोग्रामिंग मधे काम करावेसे वाटत असते तरीही हडेलहप्पी करून त्याला मॅनेजरचा रोल दिला जातो. त्या कामात तो सिनीयर माणूस अयशस्वी होतो. आणि इथेच स्ट्रेस यायला सुरवात होते. कामाचा तिटकारा यायला लागतो. या उलट एखादा ज्युनियर रीसोर्स हा जात्याच लीडर असतो. बोलका असतो. डॉमिनेटिंग असतो. त्याला जर हाताखाली बराच वेळा रहावे लागले/ हुकूम पाळायला लागले. तेही एखाद्या हिटलर मॅनेजर कडून तर तो रीसोर्स कामापासून दूर रहाणे पसंत करतो. यामुळे त्याच्या कामावर परिणाम व्हायला लागतो. या मुळॅ स्ट्रेस वाढायला लागतो. आणि तो माणूस करीयर पासून दूर जाऊ लागतो

मृदुला ताई हे तिथे असलेल्यालाच माहीत असेल. या धाग्यावर ही चर्चा टाळूया. आयटी मधे खूप पैसा मिळतो. त्यातही एस ए पी / ऑरॅकल इ आर पी मधे जास्त मिळतो असा एक प्रवाद आहे. यात तथ्य आहे आणि नाही. चांगला पगार नक्कीच मिळतो पण इन्क्यूबेशन पिरीएड खूप जास्त आहे. ई आर पी मधे तर माझ्या पहान्ञात बरेच जण असे आहेत की त्यांनी अनुभव मिळावा म्हणून स्वतः होऊन पैसे देऊन लहन कम्पनीत सहा सात महिने काम केले आहे. मी एस ए पी शिकत होतो तेंव्ह्या लोकाना जॉब मिळायला बराच वेळ लागायचा. ( अजूनही लागतो) त्या काळात एस ए पी चा लाँगफॉर्म सेल्फ अ‍ॅक्वायर्ड पॉव्हरटी असा चेष्टेने करायचे. ते खरेही होतेच. एस ए पी मधे जॉब मिळावा म्हनून बरेच जण नौकर्‍या सोडून शिक्षण घेत होता

कंपनीतील अंतर्गत राजकारण / कंपुगिरी ही कुठेही गेले तरीही असणारच आहे. पण त्यामुळे तुमचे होणारे नुसकान कसे टाळता येईल हे पहाणे महत्वाचे. खरे तर कंपूगिरी मुळे अल्पकालीन फायदा होतो. तुमचे सोशल स्कील्स चांगले अस्तील तर तुम्ही हे मॅनेज करू शकता. पण याच्या जोडीला आवश्यक तांत्रीक स्कील्स असतील तर ते आणखी सोपे जाते. स्कील नसल्यामुळे धडपडणारे, लवकरच मागे पडतात. पण बोलबच्चनगिरी हा एक महत्वाचा मुद्दा आहे. हे एक स्कील आहे हे अमान्य कशाला करायचे. माझा एक कलीग या गुणावर नव्या कम्पनीत जातो. ( तेथे मोठा पगार मिळवतो) मात्र वर्ष दोन वर्ष भरात तेथली मॅनेजमेंट त्याला ओळखून चुकते. त्याचे वैयक्तीक संबन्ध बिघडत नाहीत. आणि तो नवी कम्पनी जॉईन करतो. ( नुकताच तो कलकत्त्याला एका कम्पनीत ५६ लाख या पॅकेजवर जॉईन झालाय) अर्थात हे तो असे किती वर्षे करू शकेल कोण जाणे ( आत्तापर्यंत पंधरा कंपन्या बदलल्यात) बोलबच्चनगिरी हे स्किल मानायलाच हवे

तुमचा प्रॉब्लेम नोट केलाय नवीन शिकण्याची इच्छा नाहिय्ये ( उत्साह नाहिय्ये) You can't teach an old dog new tricks अगदी असे नाही तरी पण या सारखेच असते. कामातले नाविन्य सम्पले किंवा सतत नाविन्य अनुभवण्याचाही कंटाळा येतो. कामात ब्रेक न मिळणे किंवा रुटीन मधे अजिबात बदल न होणे ( रुटीन मधे बदल येण्यासाठी जे केले जाते ते देखील एक रुटीन बनून जाते) उदा : प्रत्येक वीक एंड ला आउटिंग ला जाणे हे देखेले रुटीन होते.न्यू नॉर्मल बनते. हे मोडायचा प्रयत्न करायचा. फार काही वेगळे करावे लागत नाही डिजीटल डीटॉक्स करुन पहा ( सुट्टी घेऊन गावी जा . तेथे मोबाईल / लॅपटॉप / सोशल मिडीया असे पूर्ण बंद ठेवायचे. ट्रेकिंग चा ग्रूप असेल तर उत्तम. असे काम हातात घ्यायचे की ज्यात मेंदूला पूर्ण विश्रांती मिळेल उदा: भांडी घासणे , घराची भिंत रंगवणे, सायकल चालवणे ,स्वयंपक करणे , घरातली फरशी पुसून घेणे. बागकाम करणे ,मैदानात फुटबॉल खेळणे, ( एकट्याने खेळला तरी चालेल) पण कामात पूर्ण घामटा निघायला हवा आणि मन एकाग्र व्हायला हवे. काम करताना हवे तर विवीध भारती ऐका ( पुस्तक वाचणे , टीव्ही , बातम्या , वर्तमानपत्र , म्यूझिक ऐकणे, सिनेमा पहाणे , नाटक पहाणे यात मन गुंतते. मेंदूला विश्रांती मिळत नाही) विवीध भारती ऐकताना त्यातील गाण्यांचे मूड बदलते असतात त्यामुळे अडकायला होत नाही. याच सोबत कपाल भाती देखील चालू ठेवा. ( रिझलट्स मिळायला एक दोन आठवडे लागतील), मात्र कपाल भाती करायच्या अगोदर तुम्ही शरीराला ब्रेक देता मात्र मेंदूला ब्रेक मिळत नाही. सतत एकाच पद्धतीने विचार करून मेंदु थकतो. डावा आणि उजवा मेंदू आलतून पालटून वापरला तरीही तो थकतोच. दुसरे म्हणजे हे की आपल्या मेंदूत पाच वेगळी ज्ञानेंद्रिये आहेत. आपण कोणतीही गोष्ट करताना या ज्ञानेंद्रियांना ( न्यूरोन्सना ) वापरून एखादी गोष्ट जाणून घेत असते. हे न्यूरोन्स तो अनुभव एकमेकाम्ना जोडून साठवून ठेवता. ज्या वेळेस ऑफिसचे काम करत असतो त्या वेळेस एका ठरावीक प्रकारचीच कामे केली जातात. त्यामुळे एका ठरावीक प्रकारच्या न्यूरॉन्स ना काम पडते. इतर प्रकारची न्यूरोन्स वापरलीच जात नाहीत. उदा : एखादा पदार्थ चाखताना आपण तो डोळ्यानी पहातो, हाताने त्याचा स्पर्ष घेतो. जिभेने चव घेतो. चावताना त्याचा होणारा आवाज ऐकतो, नाकाने त्याचा गंध अनुभवतो . या सगळ्याची सांगड घातली गेली की तो पदार्थ आपल्या आवडतो. काम करत असताना या कडे आपले दुर्लक्ष्य होते. आणि केवळ पोटभरी साठी खात रहातो. यातही खारट , तिखट आणि अती गोड या चवीच जास्त चाखल्या जातात. तुरट आंबट कडू या चवींकडे काणाडोळा होतो. आपल्या शरीराची जडणघडण अशी आहे की ज्या गोष्टी वापरल्या जात नाहीत त्या कमकुवत होत जातात. विस्मरणात जातात. उदा: तुम्ही जर हात दुमडणे बंद केले तर हात दुमडणारे स्न्यायू कमकुवत होतात. आणि हात दुमडणे विसरून जातात. तसेच न्यूरॉन्स च्या बाबतीतही होते. न्यूरोन्स पुन्हा कार्यरत करण्यासाठी एक उपाय आहे. अ‍ॅक्टीव्ह मेडीटेशन. त्या बद्दल स्वतंत्र लिहीन.