मुलाचा हट्टीपणा

वर खूप अनुभवी लोकांनी सल्ले - प्रतिसाद दिले आहेत ... मला लहान मुलांचा काडीचाही अनुभव नाही ... तरी काहीतरी सांगावंसं वाटलं म्हणून सांगत आहे , पटलं तर पाहा नाहीतर सोडून द्या . हे मी वैयक्तिक अनुभवातून सांगत आहे असं समजा ... वर कोणीतरी मुलगा कार्टून मध्ये मानसिक आसरा घेत आहे , असं म्हटलं आहे ... ते जर खरं असेल आणि काहीतरी जादू होऊन सगळे प्रश्न एक दिवस सुटतील अशी आशा खोलवर त्याच्या मनात असेल तर तो ती उघड बोलून दाखवणार नाही ... कारण बोलून दाखवली तर सगळे हसतील किंवा असं काही नसतं हेच पटवण्याचा प्रयत्न करतील हे त्याला माहीत आहे ... मोठी शिकलीसवरलेली माणसंसुद्धा जेव्हा त्यांच्यापुढचे प्रश्न त्यांच्या कपॅसिटी बाहेरचे असतात तेव्हा देवाची भक्ती कोणी ना कोणी सांगितलेले उपाय , तोडगे यांच्या नादाला लागतात ... त्याचा तात्काळ परिणाम दिसो वा न दिसो , कारण त्यात त्यांना एक मानसिक आसरा / आधार मिळत असतो ..... पण ते करत असताना त्यांची व्यवहारिक बुद्धी त्यांना आपला पोटापाण्याचा उद्योग सोडून दिवसाचे 8 - 9 तास देवपूजा करू देत नाही ... मनाला माहीत असतं आपले प्रश्न सोडवायचे तर हातपाय हलवायलाच हवेत , सगळं आपोआप होणार नाही . ही विवेकबुद्धी वर्षानुवर्षाच्या आयुष्याच्या अनुभवातून आलेली असते . प्रत्येक अकरा - बारा वर्षाच्या मुलाकडे ही विवेकबुद्धी असू नाही , शिवाय लहान वयात कल्पनाशक्ती / मनाची एखाद्या गोष्टीवर श्रद्धा किंवा विश्वास ठेवण्याची क्षमता जबरदस्त असते... जी पुढे वयानुसार कडू गोड अनुभवांनी ठिसूळ होत जाते प्रत्येक माणसातच ... पण ही सध्या ठिसूळ न झालेली , स्ट्रॉंग असलेली विश्वासाची क्षमता आणि त्याला न पेलवणारे प्रश्न यांचं कॉम्बिनेशन झालं असेल तर त्याने एखाद्या काल्पनिक गोष्टीत आधार शोधला तर त्याला दोष देणं बरोबर नाही . त्याला काल्पनिक जगातून वास्तवाच्या जगात आणण्यासाठी त्याने कार्टूनचा आधार सोडणं गरजेचं आहे ... स्क्रिनचं व्यसन एक वर्षात सुटलेलं नाही असं तुम्ही म्हटलं आहे ... टीव्ही - कार्टून हा जर मुलाचा कोपिंग मेकॅनिजम बनला असेल ( म्हणजे मन त्यात गुंतवून ठेवायचं जेणेकरुन शाळा , अभ्यास , परीक्षा असले टेन्शन देणारे विषय मनाजवळ फिरकणारच नाहीत ) तर तो अचानक पूर्ण बंद करणं मला वैयक्तिकरित्या चुकीचं वाटतं .... त्याचे उलट वाईट परिणाम होतील असं मला वाटतं ... क्षुल्लक कारणावरून मुलांनी भलताच निर्णय घेतल्याच्या दुर्दैवी बातम्या आपण वर्तमानपत्रातून वाचतो आजकाल ... शिवाय तुम्ही म्हटल्याप्रमाणे टीव्ही बंद करण्यासारखी परिस्थिती सध्या नाहीच आहे तुमच्या घरी ... तेव्हा त्याच्या स्क्रिनच्या आवडीचाच उपयोग करून त्याला हळूहळू कार्टून आणि जादूच्या जगातून बाहेर काढण्याचा प्रयत्न उपयोगी ठरेल . त्याला कार्टून ऐवजी खऱ्या माणसांच्या मालिका - चित्रपट पहायची आवड लावा ... सुरुवातीला चटकन लक्ष आकर्षित करून घेणारे लहान व्हिडीओ दाखवा ... तुम्ही त्याच्याबरोबर बसून बघा , एकट्याने पाहण्यापेक्षा दोघांनी मिळून पाहण्यात खूप आनंद मिळेल त्याला ..... एकट्याला लावून दिलं तर तो बोअर होऊन बंद करण्याची किंवा कार्टून लावण्याची शक्यता अधिक . तारे जमीं पर , चक दे इंडिया , दंगल , ओएमजी ओह माय गॉड यासारखे चित्रपट दोघांनी मिळून पहा , टीव्हीवर आणून लावणं शक्य असेल तर किंवा मोबाईलवर ... सुपर 30 येतो आहे तो दोघांनी किंवा तुम्ही , पत्नी आणि मुलाने थिएटर मध्ये जाऊन बघा , काहीतरी किंचित तरी परिणाम होईल मुलाच्या मनावर ... युट्यूब वर असंख्य शॉर्ट फिल्म्स आहेत त्यातल्या त्याला समजतील आवडतील अशा दर्जेदार निवडून त्याच्यासोबत बघा .... आपल्या जुन्या मिथिओलॉजिकल मालिका रामानंद सागरचा श्रीकृष्ण , देवों के देव महादेव युट्युब / हॉटस्टारवर आहेत ... त्यांची गोडी लागते का पाहा ... देवों के देव महादेवचे 1 - 2 एपिसोड हॉटस्टार वर दोघांनी मिळून बघा , आवडतात का त्याला ... त्याला फॅन्टसीची आवड आहे , त्यामुळे कार्टून बाहेरच्या मालिकांची सुरुवात फॅन्टसी निगडित जेनर मधून केली तर कदाचित उपयोग होईल ... पण पूर्ण फॅन्टसी नको असं वाटतं - हॅरी पॉटर / जादूची पेन्सिल वगैरे नको .... मालगुडी डेज , पृथ्वीराज चौहान ( हॉटस्टार ) , जोधा अकबर ( ऐतिहासिक ज्ञानाच्या दृष्टीने शून्य उपयोग पण कौटुंबिक कलह वगैरे नसलेली लहान मुलांनाही आवडेल अशी वाटते ) , बा बहू और बेबी ( हलकीफुलकी आहे ) राजा शिवछत्रपती , दिल दोस्ती दुनियादारी यासारख्या मालिकांचे सुरुवातीचे काही एपिसोड दोघांनी मिळून बघा ... त्याला जी आवडेल ती पुढे पाहू द्या ... मॅचेस आवडत असतील तर पहा ... इंग्रजी संवाद समजत असतील तर फॅमिलीने बघता येण्यासारखे , लहान मुलांना आवडतील असे चांगले इंग्रजी चित्रपट , मालिका मिळून पाहा . त्यामुळे हळूहळू कार्टून्स मधला रस निघून जाईल .. आधी छोटी छोटी आणि मग जरा मोठी पुस्तकं आणून वाचनाची गोडी लावण्याचा प्रयत्न करा , फास्टर फेणे , गोट्या , कॉमिक्स वगैरे .. शिवाय वर अनेकांनी सांगितल्याप्रमाणे त्याला बाहेर फिरायला नेणं , त्याच्याशी गप्पा - त्याच्याबरोबर जास्त वेळ घालवणं हे सुद्धा महत्वाचं आहे ... कदाचित कार्टून्स बघून जादू होण्याची त्याची अपेक्षा नसेलही ... पण त्याला न पेलवणाऱ्या गोष्टी टाळण्यासाठी तो टीव्ही , गेम , मोबाईल यांची मदत घेतो आहे ही तरी खरी गोष्ट आहे . न पेलवण्यासारखे असे काय प्रश्न पडलेत 11 वर्षाच्या मुलाला असं म्हणू नका ... तुम्हाला क्षुल्लक वाटणाऱ्या गोष्टी त्याच्या दृष्टीने खूप मोठ्या असू शकतात .... तो इतर मुलांसोबत जाऊन खेळतो आहे म्हणालात ती खूप चांगली गोष्ट आहे , त्याचा इतर मुलांमध्ये वावरण्याचा आत्मविश्वास शाबूत आहे ... म्हणजे प्रॉब्लेम फक्त शाळेशी निगडित आहे ... वर्गात जे शिकवत आहेत ते बरोबरच्या सगळ्यांना समजत आहे फक्त आपल्यालाच समजत नाही ही खूप वेदनादायी गोष्ट असू शकते काही मुलांसाठी .. ते तुम्हाला नाही समजणार , त्या भूमिकेतून ज्यांना जावं लागत आहे त्यांनाच समजेल . तो शाळेत जायला नाही म्हणतो यात नवल काहीच नाही ... ( दहावीत चांगले % पडले म्हणून सगळ्यांबरोबर मीही सायन्सला प्रवेश घेतला , पुढे 2 वर्षांनी सायन्स सोडून कला शाखा निवडली .. दहावीत मला गणितात 150 पैकी 139 गुण पडले होते पण 11 वी आणि 12 वीत आमच्या गणिताच्या शिक्षकांनी शिकवलेलं एकही अक्षर / आकडा माझ्या डोक्यात शिरला नाही , कुणालाच त्यांनी शिकवलेलं कळत नव्हतं , काही मुलं दुसऱ्या एका शिक्षकांकडे 11 वीत क्लासला जाऊ लागली , मी 11 वीत गेले नाही आणि बारावीत " इतकं बेसिक म्हणजे 11 वीचं तुला कसं येत नाही " असा अपमान तिथे होईल सगळ्यांसमोर ... म्हणून 12 वीतही गेले नाही ... सुदैवाने काही प्रकरणं सोपी होती , त्यांचा अभ्यास आपला आपण करून पासिंग पुरते मार्क मिळवता आले . फिजिक्सच्या वर्गात 70 % भाग डोक्यावरून जायचा आणि लॅबोरेटरी मधल्या प्रॅक्टीकल मध्ये तर 100 % , आपल्याला काही समजत नाही आहे याच्यापेक्षा टॉर्चर माझ्यासाठी दुसरं कुठलं नव्हतं . दोन वर्षं म्हणजे शुद्ध नरकवास ठरली असती पण केमिस्ट्री , बायोलॉजी , इंग्रजी , आयटी सारखे विषय बऱ्यापैकी सोपे होते म्हणून निभाव लागला नाहीतर मीपण रोज सकाळी उठून मला कॉलेजला जायचं नाही असा सिन केला असता . ) अभ्यासातलं सगळं समजतं आहे पण मुद्दामून अभ्यास करायचा , फक्त मजामस्तीच करायची अशी भूमिका कुठलंही मुल घेत नाही.. अभ्यास / विषय नीट समजत असतील तर आपोआपच अभ्यासाची गोडी लागते ... तो सहावीत / सातवीत आहे ... तुम्ही सांगितलंत त्याला लिहिता वाचता नीट येतं ... गणित - इंग्रजी हे विषय कसे आहेत ? उत्तर येत असून लिहीत नाही याचा अर्थ त्याचा कॉन्फिडन्स गेला असण्याची शक्यता आहे .. पहिली ते सातवी पर्यंतची गणिताची पुस्तकं आणून पहिलीच्या पुस्तकापासून सुरुवात करून पाहा .... प्रत्येक व्याख्या / गणित त्याला नीट कळलं आहे याची खात्री करून घ्या , नसेल तर ते सोपं करून शिकवा ... सोप्यापासून सुरुवात करा . जर चौथीतलं एखादं गणित आलं नाही तर रागावू नका , एवढं कसं येत नाही हे तर चौथीचं आहे अशी भाषा वापरू नका ... एक एक गणित , थोडं थोडं इंग्रजी व्याकरण जसं जसं त्याला जमत जाईल तसा तसा त्याचा कॉन्फिडन्स वाढत जाईल ... शिकवताना त्याला समजलं की कौतुकाचा सूर असू दे ... छोट्या छोट्या प्रगतीने आपल्या वडिलांना आनंद होत आहे हे त्याला स्पष्ट कळू दे तुमच्या चेहऱ्यावरून .... तुम्ही शिकवलेलं जर त्याला समजत नसेल ( प्रोफेशनल शिक्षकाचं शिकवणं अधिक चांगलं असू शकतं ) आणि तुम्हाला आर्थिकदृष्ट्या शक्य असेल तर त्याला एकट्यालाच घरी येऊन शिकवणारा / शिकवणारी प्रायव्हेट ट्यूटर ठेवा , ट्यूटरला सगळा प्रॉब्लेम समजावून सांगून बेसिक पासून शिकवून बेसिक पक्के करून घ्यायला सांगा , गणित , इंग्रजी या विषयांचे . एकट्याचाच क्लास असल्याने बेसिक शिकून घेताना इतर मुलांसमोर त्याला संकोच - लाज वाटणार नाही .. शिवाय परक्या शिक्षकासमोर खेळायला जातो किंवा झोप येते यासारखी कारणंही देता येणार नाहीत ... तुमच्या घरात शिकवत असल्यामुळे मुलगा भावनिकदृष्टया कम्फर्टेबल असेल . क्लास घेणारा शिक्षक / शिक्षिका शक्यतो पंचवीस ते तिशीच्या वयातील , हसत - खेळत शिकवणारा प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाचा पण त्याचबरोबर आवश्यक तेवढा कडक असलेला , सबबी टाळाटाळ चालवून न घेणारा शिक्षक असेल तर उत्तम .. जास्त प्रौढ , कडक शिक्षकाचं मुलावर दडपण येतं , अशा शिक्षकाला प्रश्न - शंका विचारायला तो धजावणार नाही . शिक्षक मिळू शकत नसल्यास तुमच्या जवळच्या परिचयातील - विश्वासातील एखादा हुशार कॉलेज विद्यार्थी किंवा विद्यार्थिनी एखादा तास त्याला बेसिक गणित - इंग्रजी शिकवण्यास मिळाला तर पाहा... त्याचं मिडीयम इंग्रजी असेल तर ते त्याला जड जात नाही ना याची खात्री करून घेतलीत का ? वाचता येणं वेगळं आणि 8 - 10 ओळींच इंग्रजी उत्तर लक्षात ठेवून लिहिणं वेगळं ... त्याच्या शालेय पुस्तकांपैकी इतिहास / भूगोल विषयाचं मराठी मिडीयम मधलं शालेय पुस्तक आणि गाईड खरेदी करून आणा आणि एक धडा वाचून दाखवून , त्याच्याकडून वाचून घेऊन मग त्या धड्यावरची 2 - 3 मध्यम लांबीची प्रश्नोत्तरं गाईड मध्ये बघून एका वहीत लिहून घ्या त्याच्याकडून आणि त्यातलंच एखादं 4 - 5 तासांनी न बघता दुसऱ्या वहीत लिहायचं ... 2 किंवा 3 च प्रश्न वाचायचे आहेत तेव्हा कोरं अजिबात ठेवायचं नाही , जे येतं ते लिहायचं असं बजावून सांगायचं .... असं 4 - 6 दिवस केल्यावर मराठी आणि इंग्रजी मिडीयम मधल्या त्याच्या ग्रहणक्षमतेत काही फरक वाटतो का हे तुम्हाला आणि त्यालाही समजेल .... तसं जर असेल आणि पूर्ण मराठी हा पर्याय स्वीकारायचा नसेल तर सेमी इंग्लिश हा पर्याय असतो , विज्ञान आणि गणित हे विषय फक्त इंग्रजीत बाकी इतिहास , भूगोल मराठीत ... त्यामुळे त्याच्यावरचा ताण कमी होईल कदाचित ... पण पहिली ते आताच्या इयत्तेपर्यंतचं गणित आणि भाषा व्याकरण कच्चं असेल तर ते पक्कं करणं ही सगळ्यात महत्त्वाची प्रायोरिटी असली पाहिजे . सकाळी उठायला त्रास होतो याचं कारण रात्री तो खूप वेळ जागा असतो हे तर नाही ना ? मोबाईल रात्री दहा नंतर हातातून काढून घ्यावा ... तेवढा तरी तुमचा धाक असलाच पाहिजे ... पत्नीला मोबाईलला पासवर्ड घालायला सांगा .... मुलगा लहान आहे तरी तो युट्यूब वर काय बघतो याकडे लक्ष ठेवा ... देखरेखीशिवाय मोबाईलचा मुक्त वापर असू नये .... युट्युब हिस्ट्री वेळोवेळी चेक करा .... "तसलं" काही सापडलं तर खडसावा ... 8 - 15 दिवस मोबाईल मिळणार नाही म्हणून सांगा . पत्नी तर गेम्स खेळत नाही ना .. मग दोघांच्या मोबाईलमधले गेम काढून टाका .. हुशार मोबाईलवाल्याकडे जाऊन मोबाईलची स्पेस कशानेतरी भरून टाका , हिडन ऍप्स वगैरे , जेणेकरून गेम परत इन्स्टॉल करता येणार नाहीत .... दुसऱ्या ऑनलाइन साईटवर गेम खेळत असेल तर गेम साईट मधून तुमच्या बँकेच्या खात्याचा पासवर्ड मिळवतात आणि अशी काही जणांची खाती पूर्ण रिकामी झाली , मग चवकशी केल्यावर कळलं की ते अमुक गेम खेळत होते ऑनलाइन असं काहीतरी लॉजिकल रचून त्याला पटेल खरं वाटेल असं सांगा .... चांगल्या गोष्टीसाठी खोटं बोलण्यात काही वाईट नसतं ... मुलाच्या मोबाईल वापरायच्या वेळेवर नियंत्रण आणण्याचा प्रयत्न करा .. सांगून ऐकणं कठीण आहे ... रात्री लवकर झोपायचा नियम करा , सगळ्यांनाच झोपायला उशीर होत असेल तर मुलाला एकट्याला तरी लवकर 8 वाजता जेवायला घालून दहा वाजेपर्यंत झोपवणं शक्य होतं का पाहा , वेगळी खोली असेल तर सोपं होईल . नवीन डॉक्टरांनी सांगितलं आहे म्हणून सांगितलं की त्या सक्तीला आधार येईल त्याच्या नजरेत ... नाईलाजाने का होईना मान्य करावं लागेल ... सुरुवातीला कठीण जाईल पण थोडे प्रयत्न केले तर जेवण आणि झोपायची वेळ थोडी अलीकडे आणणं शक्य आहे ... दिवसा तो झोपतो याचा अर्थ रात्री त्याची झोप पूर्ण होत नाही , 12 वाजता झोपून 6 ला उठून शाळेच्या तयारीला लागावं ही अपेक्षा सगळ्याच मुलांना पूर्ण करता येऊ शकेल असं नाही ..... त्यातही शाळेत शिकवलेलं कळत असेल तर मुलं जातात उठून आवडीने ... पण शाळेत शिकवलेलं काही धड समजत नाही , शरीराची झोप पूर्ण झालेली नाही ... तशात उठून , जबरदस्तीने पाठवतात , तिथे जाऊन ते टॉर्चर सहन करायचं .... त्याची चिडचिड होणं साहजिकच आहे ... शाळेतून काहीच फायदा होत नसेल आणि होम ट्यूटरिंगने फरक पडतो आहे हे लक्षात आलं तर शाळेत विनंती करून शाळेत न जाता सरळ वार्षिक परीक्षेला बसण्याची मुभा मागून घ्यावी .. आणि शाळेत पाठवण्याऐवजी 3 - 4 तास घरी येऊन शिकवणारा शिक्षक शोधावा ... पण त्याआधी मुलाकडून त्या क्लासमध्ये तक्रार न करता अभ्यास करण्याची , रोजचा अभ्यास त्या त्या दिवशीच करण्याची , समजत नसेल ते क्लास घेणाऱ्या व्यक्तीला किंवा तुम्हाला विचारून समजून घ्यायचंच आणि ठरवून दिलेल्या वेळीच खेळायला जाणे यासारख्या गोष्टी कबूल करून घ्याव्यात ... एका कागदावर लिहून सही घ्यावी नाहीतर सगळ्यांना हळूहळू सोयीस्कर विसर पडतो .... अमुक कालावधीने उदाहरणार्थ 2 महिन्यांनी क्लासच्या सर किंवा मॅडमनी शिकवलेल्या बेसिक नॉलेज वर तुझी परीक्षा घेतली जाईल आणि त्यात नापास झालास तर परत शाळेत जावं लागेल असं कबुल करून घ्यावं . रात्री 11 पर्यंत झोपून सकाळी 7 - 8 वाजता उठून झोप व्यवस्थित पूर्ण झाली , आंघोळ - नित्यकर्म सावकाश आटोपली की सकाळी 2 तास, संध्याकाळी 2 - 2.30 तास असा क्लास , मधला वेळ वाचन , ठराविक टीव्ही / युट्युब कार्यक्रम ... जे काही त्याला आवडतं ते .... दिवसाची झोप नाही .. असा दिनक्रम केला तर त्याच्यावरचा शाळेचा ताण जाऊन शिकण्यासाठी त्याच्या मनाची अधिक तयारी होईल असं मला वैयक्तिकरित्या वाटतं ... पण मी काही तज्ज्ञ नाही ... चांगल्या समुपदेशकांचा सल्ला घेण्याची गरज आहेच ... काही कमी जास्त बोलून गेले असेन तर माफ करा .

तुम्हांला लोकांनी ह्या धाग्यामध्ये समुपदेशक सुचवले होते की. त्यांच्यापैकी कोणाला काँटॅक्ट केलेत का? नेत्रेश ह्यांनी अनेक उत्तम उपाय सुचवले होते, त्यापैकी काही केलेत का? हे अपडेट्स धाग्यावर द्याल का? अजूनही आपल्याला समुपदेशक मिळाले नाहीत का? तीन मानसोपचार तज्ज्ञ बदलले म्हणजे कोणतीच उपाय योजना आपण धड करत नाही आहात, असे काहीसे म्हणावेसे वाटते. उपचारांचा परिणाम होत नाही, हे कसे ठरवता? त्यातील तज्ज्ञ व्यक्ती हे ठामपणे म्हणून शकेल ना? घरातील टीव्ही काही काळ तरी बंद का करीत नाही? पाल्याची व बायकोची ह्या व्यसनाबद्दल तुम्हाला खरेच काळजी असेल तर हे कितीसे कठीण असेल? केबलवाल्याला पुढील महिन्यापासून टीव्ही च्यानल बंद करायला सांगा.

1. पी हळद आणि हो गोरी असे मानसोपंचाराच्या बाबतीत अजिबात होत नाही.
2. आपल्या केसमधे समुपदेशन न्हवे औषधाची गरज आहे(Go to psychiatrist not psychologist) असे सकृत दर्शनी ठामपणे वाटते
3. हे उपचार नेमके निदान व पुढील ट्रीटमेंटची दिशा ठरवायला किमान 5 महिने तरी घेतात तो पर्यंत साधारण मोठ्या शहरात पर सेशन/विसीट ₹५०० असा सरासरी तपासणी खर्च असतो
4. औषध खर्च वेगळा परंतु तो महिन्याला ₹500 एव्हडाही होत नाही अर्थात औषधे आणि त्यांचे अर्थकारण हा विषयच गहन असल्यानं याबाबत डॉक्टरच काय ते योग्य बोलतील
5. वरील मुद्दे लक्षात घेता सहज समजेल कि हे उपचार खर्चिक नसले तरी प्रचंड पेशन्स चे काम आहे, आणि बहुतेक पेशन्ट इथेच हार मानून उपचार मधेच सोडून देऊन अजून निराश होतात तसे होता कामा नये
6. कोणत्याही शारीरिक आजारपणात पेशण्ट कधी एकदा हा त्रास थांबतोय दूर होतोय याचीच आतुरतेने वाट बघत असतो प्रयत्न करत असतो परंतु मनाच्या आजारपणात बरेचदा नेमके याच्या उलट असते, पेशन्ट डिनायल मोड मधे असतो ज्यामध्ये आपण वर्तनाने आजारी आहोत चुकत आहोत हेच त्याला मान्य होत नसते परिणामी आपल्यात काही बदल अपेक्षित आहेत हेच अमान्य असल्याने शारीरिक रोगाप्रमाणे मानसोपचारहि आपल्याला आवश्यक आहेत हेच गांभीर्याने घेतले जात नाहीत मान्य केले जात नाही मग रोगमुक्ती तर दूरच पण ब्लेम गेम मात्र नक्कीच सुरु होतो आणि आपणहि तो सध्या करत आहात
7. परंतु असे करू नये, आपल्या कृती हया आपल्या इच्छा नियंत्रित करत नसून आपल्या इच्छा या शरीरातील (मेंदूतील) कार्यप्रणालीशी बांधील व अंकित असून त्यानुसार आपली कृती होते हे वास्तव चटकन मान्य करणे उमजून घेणे हा यावरील रामबाण
8. आणि आपले वर्तन हे फक्त आपले ज्ञान, अनुभव व संस्काराचा भाग नसून मेंदूच्या संपूर्ण अंकित असलेल्या गुंतागुंतीच्या कार्यप्रणालीचा परिपाक आहे जो औषधांनी नियंत्रित होणे हे एक साधे सोपे व तर्कशुद्ध वास्तव आहे जे आपल्याच अहंकारात झाकोळले जाते व फार मोठ्या नुकसानास कारणीभूत ठरते

बाकी जर कोणी नाहीच मिळाले तर मला व्यनि करा असे नमूद करून जाहिरात टाळतो. मी या विषयातील तज्ञ अजिबात नाही.

व्यनि म्हणजे व्यक्तिगत निरोप