हे काय बरोबर नाही आजी!!स्वतः बद्दल गॉसिप किवा तोंडावर बोलण्यात काय मजा बुवा? आम्ही तर हापिसात गॉसिप करायलाच जातो. कामे तर काय २४ तास चालुच असतात. त्यामुळे २ जण जमले की तिसर्‍याबद्दल गॉसिप होणारच. गॉसिप हा आमचा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि आम्ही तो मिळवणारच. आणि हो!! मी पयला!!

सिक्स झीरो हे पण गॉसिपच होते की. अख्ख्या पाकिस्तान देशाने त्यावर विश्वास ठेवला. मुंबईतील तेरावा बॉम्ब्स्फोठ हे देखील त्यातले. जाणत्या राजाने म्हंझ्टले म्हणून सगल्यानी कितीतरी वर्षे विश्वास ठेवला. बंद खोलीतले वचन यावर देखील लोकानी विश्वास ठेवला.

माझा एक साधा विचार आहे. लोक आपल्या पाठीमागे बोलत असतील याचा अर्थच आपण त्यांच्या पुढे आहोत. आपण शांत राहावे आणि मजा पाहत राहावी. बाकी लोकांबद्दल गॉसिप (कुचाळक्या) करण्यात मला फारशी मजा येत नाही. यामुळंच मी जालावर सुद्धा माझ्या मूळ नावानेच वावरतो आणि माझा कोणताही डू आय डी नाही किंवा माझा कोणताही कंपू मध्ये समावेश झालेला नाही बायकांना गॉसिप करण्यात जास्त रस असतो असे माझे निरीक्षण आहे.( एकंदर बायका जास्त बोलतात त्यामुळेही असेल)

इतर कुठलेही सामाजिक प्राणी (कळपात राहणारे) कुचाळक्या करत नाहीत. तर बिन्दास गॉसिप करा.

आजी,

अगदी एक धोबी सीतामाईबद्दल बोलला तेव्हापासून हे चालत आले आहे.

क्या बात है. बघा, वाल्मीकीय रामायणांत नसलेला धोबी कसा घुसवला अफवाखोरांनी. बाकी, गुळगुळीत मायापुरी वगैरे मासिके राहिली. ती खास गॉसिपवरंच चालतात. गॉसिपसाठी म्हणून बॉलीवूडी लोकं खोटी लफडीही रंगवतात. काय ती ढोंगं आन काय ते थोतांड....! आ.न., -गा.पै.

पक्षी जीव आणि गाॅसिपिंग ! डेटा कसा भराभर ट्रान्सफर केला जातो... अगं तुला समजला का? , अगं तुला कळलं का ? असे एक पक्षी जीव दुसर्‍या पक्षी जीवाला विचारतो... मग दुसरा पक्षी अगदी आपल्याला काय माहित नाही किंवा काय कळलं नाहीये असा चेहरा करुन अगदी आवडीने डेटा रिसिव्ह करायला सुरुवात करतो. :))) कोणाचं कोणा बरोबर सूत जुळलयं, इमूक तमुक भेटली होती, कोणाला कोणा बरोबर कुठे बघितले, कोणाचा कितवा महिना! इ इइ.... सगळं कसं इकडुन तिकडे ट्रान्सफर केलं जात. पक्षी जीव जितके एका दिवसात बोलत असतील तितके पारधी एक महिन्यात तरी बोलतील का ? याचीच मला शंका वाटते. जाता जाता: पक्षी जीव आणि सीक्रेट :- कोणाला बोलू नकोस, कोणाला सांगणार नाहीस ना ? असे बोलुन एक पक्षी जीव दुसर्‍या पक्षी जीवाला सीक्रेट डेटा ट्रान्सफर करतो. पण कोणाला बोलू नकोस किंवा सांगू नकोस हे शब्दच पाखरांना सातत्याने ट्रिगर करत राहतो, मग ज्या पक्षाला सीक्रेट डेटा ट्रान्सफर झाला आहे त्याला हाच डेटा ट्रान्सफर करण्याची "उर्मी" निर्माण होत राहते... मग परत हा जीव दुसर्‍या पक्षी जीवाला भेटतो तेव्हा... कोणाला बोलू नकोस, कोणाला सांगणार नाहीस ना ? :))) शेवटी मग पक्षाची सिस्टीम स्टेबल होते आणि जेवललं अन्न नीट पचतं! :)))

मदनबाण.....

आजची स्वाक्षरी :- Karma Video Song (Hindi) - Kantara Chapter 1

माझ्या स्नेही जनांचे मनापासून आभार मानते. माझ्या "गाॅसिपिंग याने की कुचाळक्या" या लेखाची एक हजाराहून अधिक वाचने झाली. प्रतिक्रिया निवडक, मोजक्या होत्या पण दर्जेदार आणि मनःपूर्वक दिलेल्या होत्या. त्या वाचून आनंद वाटला. तुमचा स्नेह मला लाभतो आणि मला नवीन काही लिहायला स्फूर्ती मिळते. सर्वांना या प्रतिसादाबद्दल धन्यवाद.

हे काय बरोबर नाही आजी!!स्वतः बद्दल गॉसिप किवा तोंडावर बोलण्यात काय मजा बुवा? आम्ही तर हापिसात गॉसिप करायलाच जातो. कामे तर काय २४ तास चालुच असतात. त्यामुळे २ जण जमले की तिसर्‍याबद्दल गॉसिप होणारच. गॉसिप हा आमचा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि आम्ही तो मिळवणारच. आणि हो!! मी पयला!!

सिक्स झीरो हे पण गॉसिपच होते की. अख्ख्या पाकिस्तान देशाने त्यावर विश्वास ठेवला. मुंबईतील तेरावा बॉम्ब्स्फोठ हे देखील त्यातले. जाणत्या राजाने म्हंझ्टले म्हणून सगल्यानी कितीतरी वर्षे विश्वास ठेवला. बंद खोलीतले वचन यावर देखील लोकानी विश्वास ठेवला.

माझा एक साधा विचार आहे. लोक आपल्या पाठीमागे बोलत असतील याचा अर्थच आपण त्यांच्या पुढे आहोत. आपण शांत राहावे आणि मजा पाहत राहावी. बाकी लोकांबद्दल गॉसिप (कुचाळक्या) करण्यात मला फारशी मजा येत नाही. यामुळंच मी जालावर सुद्धा माझ्या मूळ नावानेच वावरतो आणि माझा कोणताही डू आय डी नाही किंवा माझा कोणताही कंपू मध्ये समावेश झालेला नाही बायकांना गॉसिप करण्यात जास्त रस असतो असे माझे निरीक्षण आहे.( एकंदर बायका जास्त बोलतात त्यामुळेही असेल)

इतर कुठलेही सामाजिक प्राणी (कळपात राहणारे) कुचाळक्या करत नाहीत. तर बिन्दास गॉसिप करा.

आजी,

अगदी एक धोबी सीतामाईबद्दल बोलला तेव्हापासून हे चालत आले आहे.

क्या बात है. बघा, वाल्मीकीय रामायणांत नसलेला धोबी कसा घुसवला अफवाखोरांनी. बाकी, गुळगुळीत मायापुरी वगैरे मासिके राहिली. ती खास गॉसिपवरंच चालतात. गॉसिपसाठी म्हणून बॉलीवूडी लोकं खोटी लफडीही रंगवतात. काय ती ढोंगं आन काय ते थोतांड....! आ.न., -गा.पै.

पक्षी जीव आणि गाॅसिपिंग ! डेटा कसा भराभर ट्रान्सफर केला जातो... अगं तुला समजला का? , अगं तुला कळलं का ? असे एक पक्षी जीव दुसर्‍या पक्षी जीवाला विचारतो... मग दुसरा पक्षी अगदी आपल्याला काय माहित नाही किंवा काय कळलं नाहीये असा चेहरा करुन अगदी आवडीने डेटा रिसिव्ह करायला सुरुवात करतो. :))) कोणाचं कोणा बरोबर सूत जुळलयं, इमूक तमुक भेटली होती, कोणाला कोणा बरोबर कुठे बघितले, कोणाचा कितवा महिना! इ इइ.... सगळं कसं इकडुन तिकडे ट्रान्सफर केलं जात. पक्षी जीव जितके एका दिवसात बोलत असतील तितके पारधी एक महिन्यात तरी बोलतील का ? याचीच मला शंका वाटते. जाता जाता: पक्षी जीव आणि सीक्रेट :- कोणाला बोलू नकोस, कोणाला सांगणार नाहीस ना ? असे बोलुन एक पक्षी जीव दुसर्‍या पक्षी जीवाला सीक्रेट डेटा ट्रान्सफर करतो. पण कोणाला बोलू नकोस किंवा सांगू नकोस हे शब्दच पाखरांना सातत्याने ट्रिगर करत राहतो, मग ज्या पक्षाला सीक्रेट डेटा ट्रान्सफर झाला आहे त्याला हाच डेटा ट्रान्सफर करण्याची "उर्मी" निर्माण होत राहते... मग परत हा जीव दुसर्‍या पक्षी जीवाला भेटतो तेव्हा... कोणाला बोलू नकोस, कोणाला सांगणार नाहीस ना ? :))) शेवटी मग पक्षाची सिस्टीम स्टेबल होते आणि जेवललं अन्न नीट पचतं! :)))

मदनबाण.....

आजची स्वाक्षरी :- Karma Video Song (Hindi) - Kantara Chapter 1

माझ्या स्नेही जनांचे मनापासून आभार मानते. माझ्या "गाॅसिपिंग याने की कुचाळक्या" या लेखाची एक हजाराहून अधिक वाचने झाली. प्रतिक्रिया निवडक, मोजक्या होत्या पण दर्जेदार आणि मनःपूर्वक दिलेल्या होत्या. त्या वाचून आनंद वाटला. तुमचा स्नेह मला लाभतो आणि मला नवीन काही लिहायला स्फूर्ती मिळते. सर्वांना या प्रतिसादाबद्दल धन्यवाद.

मस्त भटकंती अन सुरेख वर्णन ! आम्ही बरेच वर्षांपूर्वी पिंक सिटीला भेट दिली होती, आमेरगढ फारच आवडला होता... तिथे रात्री laser show असतो, ऐतिहासिक माहिती देणारा तो शो अगदी must watch होता.

माहिती आवडली

मस्त भटकंती अन सुरेख वर्णन ! आम्ही बरेच वर्षांपूर्वी पिंक सिटीला भेट दिली होती, आमेरगढ फारच आवडला होता... तिथे रात्री laser show असतो, ऐतिहासिक माहिती देणारा तो शो अगदी must watch होता.

माहिती आवडली

पुभाप्र

धन्यवाद. खरं आहे. इतिहासाबद्दल थोडी माहिती आधी असेल तर ती जागा बघण्यात आणखी रस येतो.  इतिहास माझा आवडीचा विषय आहे, त्यामुळे अगदी सखोल नाही तरी थोडी थोडी माहिती ऐकण्यात वाचण्यात आलेली लक्षात राहते. दुसरं म्हणजे एखादी जागा पाहुन आल्यावर माझ्या डोक्यात तो विषय घोळत राहतो त्यामुळे त्यासंदर्भात आल्यावरही थोडं वाचन करतो. आता इंटरनेटमुळे हे अगदी सुलभ आहे. त्यामुळे आपापल्या आवडीप्रमाणे आधी किंवा नंतर आपण जागेची आणि इतिहासाची थोडी अधिक माहिती घेऊ शकतो. 

पुभाप्र

धन्यवाद. खरं आहे. इतिहासाबद्दल थोडी माहिती आधी असेल तर ती जागा बघण्यात आणखी रस येतो.  इतिहास माझा आवडीचा विषय आहे, त्यामुळे अगदी सखोल नाही तरी थोडी थोडी माहिती ऐकण्यात वाचण्यात आलेली लक्षात राहते. दुसरं म्हणजे एखादी जागा पाहुन आल्यावर माझ्या डोक्यात तो विषय घोळत राहतो त्यामुळे त्यासंदर्भात आल्यावरही थोडं वाचन करतो. आता इंटरनेटमुळे हे अगदी सुलभ आहे. त्यामुळे आपापल्या आवडीप्रमाणे आधी किंवा नंतर आपण जागेची आणि इतिहासाची थोडी अधिक माहिती घेऊ शकतो. 

सकाळी जाग आली तेव्हा डोकं जड वाटत होतं. चालायचंच.

अ‍ॅस्पिरीन घ्या . भरपूर पाणी प्या. हँगओव्हर उतरवायला या सारखे उत्तम औषध नाही.

चित्रदर्शी वर्णन. मला देखील कधी कधी अगदी असेच वाटते. >> शांततेशिवाय दुसरं काही मला सापडतच नाही. इतकी घनदाट शांतता बधीर करून सोडते. अगदी असेच होते. परंतु मला त्याबद्दल वैज्ञानिक कुतूहल देखील वाटते. यावरून मला खरेतर डीप स्पेस किती भयंकर असू शकतो मानवी मनांसाठी असा नेहमी प्रश्न पडतो. तुम्हाला एक सुचवतो. तुमच्या लेखातली फीलिंग पकडून ठेवा. काही दिवस अशीच. आणि कृपया three body problem या मालिकेतली तीनही पुस्तकं वाचा. नाही वाचलीत तरी किमान त्यांची ऑडिओ बूक ऐका. किंवा विस्तृत जिस्ट तरी ऐका. विशेषतः तिसरे पुस्तक. ही पुस्तके चढत्या क्रमाने नशीली आहेत. यानंतर काही दिवस तुम्हला खरोखर झपाटल्य सारखे होउन जाइल. कदाचित प्रचंड भीती देखील वाटेल पण एकदा त्या कल्पनेला थोडासा वेळ देऊन पाहा. कोणती कल्पना तर डार्क फॉरेस्टची. एकूण मला तुमचे लेखन आवडले, आवर्जून लिहित जा. असा स्वर या फोरमवर सापडणे दुर्मिळ आहे. मी वाचेन.

अरे वा! फार दिवसानी जव्हेरगंज ह्यांची कथा. मस्त आहे. आवडली.

मजा आली कथा वाचताना. पण शेवटच्या वाक्याने फिलॉसॉफितुन कथा एक्दम जमिनीवर आली. ९० चा ईफेक्ट, दुसरे काय?

साधारण प्रसंगाला अगदी गूढ करुन सांगण्याच्या तुमच्या हातोटीला सलाम.!

डोळे मिटल्यावर गरगरणारे डोके आणि उघडल्यावर गरगर फिरणारे आकाश ! जास्त काय वाईट कोण ठरवणार ?

सकाळी जाग आली तेव्हा डोकं जड वाटत होतं. चालायचंच.

अ‍ॅस्पिरीन घ्या . भरपूर पाणी प्या. हँगओव्हर उतरवायला या सारखे उत्तम औषध नाही.

चित्रदर्शी वर्णन. मला देखील कधी कधी अगदी असेच वाटते. >> शांततेशिवाय दुसरं काही मला सापडतच नाही. इतकी घनदाट शांतता बधीर करून सोडते. अगदी असेच होते. परंतु मला त्याबद्दल वैज्ञानिक कुतूहल देखील वाटते. यावरून मला खरेतर डीप स्पेस किती भयंकर असू शकतो मानवी मनांसाठी असा नेहमी प्रश्न पडतो. तुम्हाला एक सुचवतो. तुमच्या लेखातली फीलिंग पकडून ठेवा. काही दिवस अशीच. आणि कृपया three body problem या मालिकेतली तीनही पुस्तकं वाचा. नाही वाचलीत तरी किमान त्यांची ऑडिओ बूक ऐका. किंवा विस्तृत जिस्ट तरी ऐका. विशेषतः तिसरे पुस्तक. ही पुस्तके चढत्या क्रमाने नशीली आहेत. यानंतर काही दिवस तुम्हला खरोखर झपाटल्य सारखे होउन जाइल. कदाचित प्रचंड भीती देखील वाटेल पण एकदा त्या कल्पनेला थोडासा वेळ देऊन पाहा. कोणती कल्पना तर डार्क फॉरेस्टची. एकूण मला तुमचे लेखन आवडले, आवर्जून लिहित जा. असा स्वर या फोरमवर सापडणे दुर्मिळ आहे. मी वाचेन.

अरे वा! फार दिवसानी जव्हेरगंज ह्यांची कथा. मस्त आहे. आवडली.

मजा आली कथा वाचताना. पण शेवटच्या वाक्याने फिलॉसॉफितुन कथा एक्दम जमिनीवर आली. ९० चा ईफेक्ट, दुसरे काय?

साधारण प्रसंगाला अगदी गूढ करुन सांगण्याच्या तुमच्या हातोटीला सलाम.!

डोळे मिटल्यावर गरगरणारे डोके आणि उघडल्यावर गरगर फिरणारे आकाश ! जास्त काय वाईट कोण ठरवणार ?

मला हा लेख "भटकंती" सदरात टाकायचा होता, पण भटकंतीवर क्लिक केल्यावर "Access Denied" असा एरर आला. यासंदर्भात कोणाला काही माहित असल्यास सांगावे.

फोटो अजून टाका. पुढील भागाच्या प्रतिक्षेत..

अशा ठिकाणी किती खर्च येऊ शकतो ही माहिती देत आहात हे चांगले केले. फोटो तेवढे अधिक टाकावेत.

पुभाप्र...

मस्त सुरुवात!! पाचव्या प्रचि मधला तो महाल डोंगरातुन उगवुन बाहेर आल्यासारखा वाटतोय. :) मी मागच्या वर्षी सहकुटूंब राजस्थान ला गेलो होतो. पण आठाव्ड्यात पूर्ण होण्यासारखी ही जागा नाहीच. त्यामुळे जयपूर, जोधपूर करुन जैसलमेर केले आणि तिथुन दिल्ली आणि पुणे. त्यामुळे कुनो, उदयपूर ,नाथ द्वारा, चित्तोड गढ, माऊंट अबु सगळे राहीलेच आहे. चित्र भरपूर टाका आणि येउंद्या पटापट पुढचे भाग.

वाचकांचे आणि प्रतिक्रिया देणाऱ्यांचे आभार.

हा लेखात टाकायचा राहून गेला. https://youtube.com/shorts/UY36Wkc0ChU

मला हा लेख "भटकंती" सदरात टाकायचा होता, पण भटकंतीवर क्लिक केल्यावर "Access Denied" असा एरर आला. यासंदर्भात कोणाला काही माहित असल्यास सांगावे.

फोटो अजून टाका. पुढील भागाच्या प्रतिक्षेत..

अशा ठिकाणी किती खर्च येऊ शकतो ही माहिती देत आहात हे चांगले केले. फोटो तेवढे अधिक टाकावेत.

पुभाप्र...

मस्त सुरुवात!! पाचव्या प्रचि मधला तो महाल डोंगरातुन उगवुन बाहेर आल्यासारखा वाटतोय. :) मी मागच्या वर्षी सहकुटूंब राजस्थान ला गेलो होतो. पण आठाव्ड्यात पूर्ण होण्यासारखी ही जागा नाहीच. त्यामुळे जयपूर, जोधपूर करुन जैसलमेर केले आणि तिथुन दिल्ली आणि पुणे. त्यामुळे कुनो, उदयपूर ,नाथ द्वारा, चित्तोड गढ, माऊंट अबु सगळे राहीलेच आहे. चित्र भरपूर टाका आणि येउंद्या पटापट पुढचे भाग.

वाचकांचे आणि प्रतिक्रिया देणाऱ्यांचे आभार.

हा लेखात टाकायचा राहून गेला. https://youtube.com/shorts/UY36Wkc0ChU

"डर के आगे जीत है "

व्वा! काय मस्त लिहिलंय! अगदी चित्रदर्शी! त्या नदीच्या प्रवाहासारखेच सतत वाहते निवेदन! अजून अश्याच आठवणी येऊ द्या. - (पोहता न येणारा) कांदा लिंबू

जबरदस्त

राजेंद्र मेहेंदळे, मस्तं आठवणी आहेत. मुंबईच्या आसपास केवळ कल्याण, डोंबिवली व मुंबरा इथेच उघड्यावर पोहलं जातं. इतरत्र ऐकलं नाही. उघड्यावर नैसर्गिक वातावरणांत पोहोण्यात जी मजा आहे ती बंदिस्त तरणतलावांत नाही. केवळ पायाने पोहणाऱ्या विवेकास दंडवत. मला उंचावरून पाण्यांत उडी वा सूर मारणाऱ्यांबद्दल अतीव आदर आहे. मला व्यवस्थित पोहता येतं, पण मी कधीच सूरबिर मारू शकलो नाही. चष्म्याचा नंबर प्रचंड असल्याने चष्मा काढल्यावर सगळं धूसर दिसतं. मग ओळखीची जागाही अनोळखी होते. आणि चष्मा लावून पोहणे अशक्य. डोळ्यांवरनं पडला तर गेलाच. जी जागा नीट दिसंत नाही तिथे उडी आजीबात मारायची नाही हा स्वत:वर घालून घेतलेला नियम. त्यामुळे मी नेहमी पाण्यात सावकाश उतरणे अनिवार्य. यावरून माझी काही लोकांनी टिंगलही केली आहे. पण सुरक्षा प्रथम हे ब्रीद असल्याने उड्याबिड्या रद्द. अवांतर : या लेखाची आठवण झाली : https://www.maayboli.com/node/42452 आ.न., -गा.पै.

जबरदस्त! मस्तच, आणि एका अर्थाने हे म्हणजे तिथल्या स्थानिक इतिहासाचं काही प्रमाणात दस्तऐवजीकरण.

खूप छान लिहिलेय! आवडले!

एक नंबर!! माझ्या लहानपणी गावाकडे, घाटावर, विहीरीत पोहायला शिकावं लागायचं. मुलगा ४-५ वर्षांचा झाला की वडीलच मुलाला विहीरीत ढकलून द्यायचे आणि मुलाला पोहायला शिकण्यावाचून पर्यायच नसायचा. माझ्या अनुभवांची आठवण झाली हा लेख वाचताना. - (पट्टीचा पोहणारा ) सोकाजी

आठवणीतील नोंदी आवडल्या आहेत. कामाच्या नोंदी आहेत.

एकदम जबरदस्त लेखन. आता कल्याणची खाडी सुद्धा पोहण्यासारखी राहिली नाही. काळे पाणी आहे नुसते. तुमचे वर्णन वाचून माझ्या पोहण्याच्या दिवसांची आठवण झाली. इकडे पवनेत कधी बुडी मारली नाही पण नाशिकला रामकुंडात, गांधी तलावात आणि कर्‍हाडला संगमावर नदीत पोहोण्याचा आनंद लुटला आहे. अर्थात तुमच्यासारखा पट्टीचा पोहणारा मी नव्हे. अवांतरः कल्याणात सुभाष मैदानाच्या कडेला रिक्रिएशन व्यायामशाळेच्या वर आत्याचे घर होते. आत्याचे यजमान महाराष्ट्र वेटलिफ्टिंङ असोसिएशनचे अध्यक्ष होते आणि रिक्रिएशनचे सर्वेसर्वा. त्यामुळॅ कल्याणातल्या बर्‍याच आठवणी आहेत.

@गा पै-- या मुलीला(बाईला म्हणायला पाहिजे खरेतर--) आणि त्या पूर्ण कुटुंबाला मी ओळखतो. आमच्या घरापासुन हाकेच्या अंतरावर राहत. तिच्या वडीलांनी बर्‍याच लोकांना पोहायला शिकविले. त्यांच्याच एका विद्यार्थ्याबरोबर/कडुन मी शिकलो. मी पोहायला लागलो तोवर ते पोहण्यातुन निवृत्त झाले होते. (आठवले काकांच्या प्रसंगामुळे असेल) @प्रचेतस- जोशी सरांबद्दल आपण बोललो होतो मागे एका कट्ट्याला. पुढचा लेख "रिक्रिएशनचे दिवस" असणारे

याला पाण्यापासून धोका आहे असे सांगितल्या मुळे पट्टीचे मासेमार असेल्याला आमच्या आज्याने आम्हाला लहानपणी पोहायला शिकवले नाही. नंतर मग स्वतः होऊनच प्रयत्न केल्याने पोहता येते. मात्र त्याचा राग अजूनही मी कधी कधी आज्यावर काढतो (खेळीत) त्यामुळे माझ्या चिरंजीवना मी वयाच्या पहिल्या वर्षीच पाण्यात उतरवलं. आता या खेपेस त्याला नीट पोहायला येईल. पोहण्यासारखा आनंद नाही. हा lekh

याला पाण्यापासून धोका आहे असे सांगितल्या मुळे पट्टीचे मासेमार असेल्याला आमच्या आज्याने आम्हाला लहानपणी पोहायला शिकवले नाही. नंतर मग स्वतः होऊनच प्रयत्न केल्याने पोहता येते. मात्र त्याचा राग अजूनही मी कधी कधी आज्यावर काढतो (खेळीत) त्यामुळे माझ्या चिरंजीवना मी वयाच्या पहिल्या वर्षीच पाण्यात उतरवलं. आता या खेपेस त्याला नीट पोहायला येईल. पोहण्यासारखा आनंद नाही. हा लेख आवडला हे वे सां न ल.

आमचे गाव भिमानदीच्या काठी. दोन अडीच किलोमीटर लांबीचा किनारा आणी बर्‍यापैकी रूंद आणी खोल नदीपात्र.पावसाळी नदी तरीही फेब्रुवारीपर्यंत पाणी असायचे. मित्राची लिंबाची बाग,बागेत विहीर.मित्राचे वडील साहेबांच्या सैन्यात सुभेदार, सेवानिवृत्त व हायस्कूल मधे गणिताचे शिक्षक नंतर हेडमास्तर ही झाले.धिप्पाड,गोळीबंद कमावलेली शरीरयष्टी करडी शिस्त आणी बेदरकार स्वभाव. जिवंत साप हातात घेउन जमीनीवर आपटायचे. वयाच्या सहा,सातव्या वर्षापासून त्यांच्या बागेत पडीक असायचो. नवव्या वर्षी मित्राच्या वडिलांनीच विहिरीत ढकलून दिले. नाक तोंडात भरपूर पाणी गेले. तळ गाठायच्या आगोदरच बखुटीला धरून वर काढले. दुसर्‍याच दिवसापासून कमरेला पांगरीच्या वाळलेल्या लाकडाचा पेटा बांधून विहिरीत स्वताच उतरलो. एका आठवड्यात कमरेचा पेटा सुटला व पोहायला शिकलो. गावात शंकराच्या मंदिरात मोठे चौकोनी कुंड. चारी बाजूला पडवीवजा खोल्या. जुने दगडी बांधकाम ,पडवीच्या छतावरून कुडांत उड्या मारणे,सूर मारणे,पाठीवर हातपायाचे मुटकुळे करून उडी मारणे अशा अनेक कला बरोबरच्या वरिष्ठ पोहोचलेल्या मित्रांनी शिकवले.(फुकट शिकवणी) आता,अस्मादिकांची पावले नदीकडे वाळाली. पोहायला येत होते.आळीतल्या लहान मुलांना शिकवण्याची जबाबदारी आमच्या पिढीवर आली होती. पेटा नव्हता मग डालडाचा डबा सिलबंद केला आणी तो पोरांच्या कमरेला बांधून पोहायला शिकवले. मोठ्या भावाचा किवां वडिलांचा पायजमा फ्लोटर म्हणून वापरण्याची क्लुप्ती कुणीतरी शिकवली. पायजम्याची तिन्ही ओपनिंग सुतळीने घट्ट बांधून ओल्या पायजम्यात तोंडाने हवा भरून फुगवाची आणी दोन्ही पाय व्यवस्थित फुगले की मग ते पोटाखाली घ्यायचे. पोहणारा फुलपाखरू बनायचा. असे त्या वेळचे (१९६२-६३) अनेक इम्प्रोवाईज्ड स्वीमिंग फ्लोटर्स. पावसाळ्यात नदीला खुप पुर यायचा. नदीकाठी मोठा वड ( आजही आहे पण माझ्या सारखाच शिनियर झालाय) आणी सात चिंचाची मोठी झाडे ( झाडे गेली तीथे सिमेंटचे जंगल बनले आहे). पुराच्या पाण्याने त्यांना वेढा घातला म्हणजे मोठी मुले खुप लांबून पोहत यायची. थेट दोन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या पुलावर निघायची. पुढे ही कला आमच्या पिढीला हस्तांतरीत झाली. लहानपण थरारक होते. ना मोबाईल, ना टि व्ही.... आजही तरणतलावात पाठीवर हातपाय न हलवता आर्धा आर्धा तास पडून राहू शकतो. (नातवंड आणी सोसायटीतील लहान मुलांना आता शिकवतो.) आमच्या गावात एका पेक्षा एक पोहणारे महाग्रू आहेत. जेन झी व अल्फा मात्र या कले पासून वंचित आहे आणी राहणार.चास कमानच्या धरणाने पाणी आडवले असल्याने पूर येत नाही.नदीपात्रात जेमतेमच पाणी असते. लेख आवडला हे वेगळे सांगणे नकोच.

यावरून एक खूप जुनी गोष्ट आठवली, ठाण्यात कोलशेत रोड ला त्याकाळी सण्डोज नावाची कंपनी होती (आता तीचे नाव नोवार्टीस झाले आहे) त्या कंपनितले काही परदेशी अधिकारी कारखान्यात आले होते. कंपनिच्या मागच्या बाजूने पुढे गेल्यावर खाडी लागते. तिला वसई खाडी म्हणतात पण ती ठाण्यातच होती /आहे. तर हे परदेशी अधिकारी तिथे पोचले तेव्हा तिथे काही स्थानिक कोळी तरुण खाडीत पोहत असताना दिसले. ते तरुण पलीकडच्या तिरावर होते. अधिकार्‍यानी त्याना सहज हात करुन बोलावले. त्यातील सात ते आठ तरुण सरळ उडी मारुन खाडी पार करुन ऐलतिरावर आले. परदेशी अधिकारी इतके इम्प्रेस झाले की त्या सर्व तरुणांना त्यानी सण्डोज कंपनि मधे कामगार म्हणून भरती करुन घेतले. अशा रीती ने स्थानिक जनतेचा परदेशी कंपनिवर काही कारणास्तव राग होता तो ही नाहीसा झाला. त्यातील बरेच लोक आता निव्रुत्त झाले आहेत.

राजेंद्र मेहेंदळे,

माझे आजोळ तलावपाळीला ठाण्यात आणि मी रहायला कल्याणात--एकदम उलट---आहे की नाही गंमत?

होय तर. गंमत आहेच. तलावपाळीवर कुठेशी आलं तुमचं आजोळ? तरणतलावापाशी असेल तर आपण दोघे एकमेकांच्या आजोळी पोहायला शिकलो. आ.न., -गा.पै.

किवा जयंतीलाल वाडी

खाडीत पोहायला शिकणे म्हणजे डेंजर काम आहे. मी ६-७ वर्षाचा असताना टीव्ही बघून पलंगावरुन कार्पेटवर उड्या मारुन पोहण्याची अ‍ॅक्शन करायचो त्यामुळे मोठ्या अपेक्षेने वडीलांनी मला आणि पाण्याला घाबरत असलेल्या माझ्या मोठ्या बहिणीला महापालीकेच्या जलतरण तलावावर नेले. (बहीण एक-दोनदा बीचवर गेलो होतो तेव्हा पाण्याला पाय लावायला पण घाबरत होती.) पण खरोखर पोहायची वेळ आली तेव्हा माझी तंतरली. रडून धिंगाणा आणि नंतर ताप त्यामुळे कसाबसा दोन-तीनदाच गेलो. उलट बहिण मात्र आठवड्यातच छान पोहायला शिकली. त्यानंतर एकदम २५ व्या वर्षी कामचलावू पोहायला शिकलो. ते अजून पण पोहतो कसेबसे ५० मीटर!! पण अगदीच काही न येण्यापेक्शा बरे. तेवढेच कुठे रिसोर्टवर वगैरे गेलो की बायकोसमोर (स्वतःच्या) शायनिंग मारता येते आणि तिला चिडवता येते की कोकणात राहून पण पोहायला शिकली नाहीस म्हणून. त्यामानाने खाडीत पोहणारे म्हणजे भारीच नुकतीच बेरीज / वजाबाकी शिकलेल्यासमोर इंटेग्रेशन करणारा विद्यार्थी :)

"डर के आगे जीत है "

व्वा! काय मस्त लिहिलंय! अगदी चित्रदर्शी! त्या नदीच्या प्रवाहासारखेच सतत वाहते निवेदन! अजून अश्याच आठवणी येऊ द्या. - (पोहता न येणारा) कांदा लिंबू

जबरदस्त

राजेंद्र मेहेंदळे, मस्तं आठवणी आहेत. मुंबईच्या आसपास केवळ कल्याण, डोंबिवली व मुंबरा इथेच उघड्यावर पोहलं जातं. इतरत्र ऐकलं नाही. उघड्यावर नैसर्गिक वातावरणांत पोहोण्यात जी मजा आहे ती बंदिस्त तरणतलावांत नाही. केवळ पायाने पोहणाऱ्या विवेकास दंडवत. मला उंचावरून पाण्यांत उडी वा सूर मारणाऱ्यांबद्दल अतीव आदर आहे. मला व्यवस्थित पोहता येतं, पण मी कधीच सूरबिर मारू शकलो नाही. चष्म्याचा नंबर प्रचंड असल्याने चष्मा काढल्यावर सगळं धूसर दिसतं. मग ओळखीची जागाही अनोळखी होते. आणि चष्मा लावून पोहणे अशक्य. डोळ्यांवरनं पडला तर गेलाच. जी जागा नीट दिसंत नाही तिथे उडी आजीबात मारायची नाही हा स्वत:वर घालून घेतलेला नियम. त्यामुळे मी नेहमी पाण्यात सावकाश उतरणे अनिवार्य. यावरून माझी काही लोकांनी टिंगलही केली आहे. पण सुरक्षा प्रथम हे ब्रीद असल्याने उड्याबिड्या रद्द. अवांतर : या लेखाची आठवण झाली : https://www.maayboli.com/node/42452 आ.न., -गा.पै.

जबरदस्त! मस्तच, आणि एका अर्थाने हे म्हणजे तिथल्या स्थानिक इतिहासाचं काही प्रमाणात दस्तऐवजीकरण.

खूप छान लिहिलेय! आवडले!

एक नंबर!! माझ्या लहानपणी गावाकडे, घाटावर, विहीरीत पोहायला शिकावं लागायचं. मुलगा ४-५ वर्षांचा झाला की वडीलच मुलाला विहीरीत ढकलून द्यायचे आणि मुलाला पोहायला शिकण्यावाचून पर्यायच नसायचा. माझ्या अनुभवांची आठवण झाली हा लेख वाचताना. - (पट्टीचा पोहणारा ) सोकाजी

आठवणीतील नोंदी आवडल्या आहेत. कामाच्या नोंदी आहेत.

एकदम जबरदस्त लेखन. आता कल्याणची खाडी सुद्धा पोहण्यासारखी राहिली नाही. काळे पाणी आहे नुसते. तुमचे वर्णन वाचून माझ्या पोहण्याच्या दिवसांची आठवण झाली. इकडे पवनेत कधी बुडी मारली नाही पण नाशिकला रामकुंडात, गांधी तलावात आणि कर्‍हाडला संगमावर नदीत पोहोण्याचा आनंद लुटला आहे. अर्थात तुमच्यासारखा पट्टीचा पोहणारा मी नव्हे. अवांतरः कल्याणात सुभाष मैदानाच्या कडेला रिक्रिएशन व्यायामशाळेच्या वर आत्याचे घर होते. आत्याचे यजमान महाराष्ट्र वेटलिफ्टिंङ असोसिएशनचे अध्यक्ष होते आणि रिक्रिएशनचे सर्वेसर्वा. त्यामुळॅ कल्याणातल्या बर्‍याच आठवणी आहेत.

@गा पै-- या मुलीला(बाईला म्हणायला पाहिजे खरेतर--) आणि त्या पूर्ण कुटुंबाला मी ओळखतो. आमच्या घरापासुन हाकेच्या अंतरावर राहत. तिच्या वडीलांनी बर्‍याच लोकांना पोहायला शिकविले. त्यांच्याच एका विद्यार्थ्याबरोबर/कडुन मी शिकलो. मी पोहायला लागलो तोवर ते पोहण्यातुन निवृत्त झाले होते. (आठवले काकांच्या प्रसंगामुळे असेल) @प्रचेतस- जोशी सरांबद्दल आपण बोललो होतो मागे एका कट्ट्याला. पुढचा लेख "रिक्रिएशनचे दिवस" असणारे

याला पाण्यापासून धोका आहे असे सांगितल्या मुळे पट्टीचे मासेमार असेल्याला आमच्या आज्याने आम्हाला लहानपणी पोहायला शिकवले नाही. नंतर मग स्वतः होऊनच प्रयत्न केल्याने पोहता येते. मात्र त्याचा राग अजूनही मी कधी कधी आज्यावर काढतो (खेळीत) त्यामुळे माझ्या चिरंजीवना मी वयाच्या पहिल्या वर्षीच पाण्यात उतरवलं. आता या खेपेस त्याला नीट पोहायला येईल. पोहण्यासारखा आनंद नाही. हा lekh

याला पाण्यापासून धोका आहे असे सांगितल्या मुळे पट्टीचे मासेमार असेल्याला आमच्या आज्याने आम्हाला लहानपणी पोहायला शिकवले नाही. नंतर मग स्वतः होऊनच प्रयत्न केल्याने पोहता येते. मात्र त्याचा राग अजूनही मी कधी कधी आज्यावर काढतो (खेळीत) त्यामुळे माझ्या चिरंजीवना मी वयाच्या पहिल्या वर्षीच पाण्यात उतरवलं. आता या खेपेस त्याला नीट पोहायला येईल. पोहण्यासारखा आनंद नाही. हा लेख आवडला हे वे सां न ल.

आमचे गाव भिमानदीच्या काठी. दोन अडीच किलोमीटर लांबीचा किनारा आणी बर्‍यापैकी रूंद आणी खोल नदीपात्र.पावसाळी नदी तरीही फेब्रुवारीपर्यंत पाणी असायचे. मित्राची लिंबाची बाग,बागेत विहीर.मित्राचे वडील साहेबांच्या सैन्यात सुभेदार, सेवानिवृत्त व हायस्कूल मधे गणिताचे शिक्षक नंतर हेडमास्तर ही झाले.धिप्पाड,गोळीबंद कमावलेली शरीरयष्टी करडी शिस्त आणी बेदरकार स्वभाव. जिवंत साप हातात घेउन जमीनीवर आपटायचे. वयाच्या सहा,सातव्या वर्षापासून त्यांच्या बागेत पडीक असायचो. नवव्या वर्षी मित्राच्या वडिलांनीच विहिरीत ढकलून दिले. नाक तोंडात भरपूर पाणी गेले. तळ गाठायच्या आगोदरच बखुटीला धरून वर काढले. दुसर्‍याच दिवसापासून कमरेला पांगरीच्या वाळलेल्या लाकडाचा पेटा बांधून विहिरीत स्वताच उतरलो. एका आठवड्यात कमरेचा पेटा सुटला व पोहायला शिकलो. गावात शंकराच्या मंदिरात मोठे चौकोनी कुंड. चारी बाजूला पडवीवजा खोल्या. जुने दगडी बांधकाम ,पडवीच्या छतावरून कुडांत उड्या मारणे,सूर मारणे,पाठीवर हातपायाचे मुटकुळे करून उडी मारणे अशा अनेक कला बरोबरच्या वरिष्ठ पोहोचलेल्या मित्रांनी शिकवले.(फुकट शिकवणी) आता,अस्मादिकांची पावले नदीकडे वाळाली. पोहायला येत होते.आळीतल्या लहान मुलांना शिकवण्याची जबाबदारी आमच्या पिढीवर आली होती. पेटा नव्हता मग डालडाचा डबा सिलबंद केला आणी तो पोरांच्या कमरेला बांधून पोहायला शिकवले. मोठ्या भावाचा किवां वडिलांचा पायजमा फ्लोटर म्हणून वापरण्याची क्लुप्ती कुणीतरी शिकवली. पायजम्याची तिन्ही ओपनिंग सुतळीने घट्ट बांधून ओल्या पायजम्यात तोंडाने हवा भरून फुगवाची आणी दोन्ही पाय व्यवस्थित फुगले की मग ते पोटाखाली घ्यायचे. पोहणारा फुलपाखरू बनायचा. असे त्या वेळचे (१९६२-६३) अनेक इम्प्रोवाईज्ड स्वीमिंग फ्लोटर्स. पावसाळ्यात नदीला खुप पुर यायचा. नदीकाठी मोठा वड ( आजही आहे पण माझ्या सारखाच शिनियर झालाय) आणी सात चिंचाची मोठी झाडे ( झाडे गेली तीथे सिमेंटचे जंगल बनले आहे). पुराच्या पाण्याने त्यांना वेढा घातला म्हणजे मोठी मुले खुप लांबून पोहत यायची. थेट दोन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या पुलावर निघायची. पुढे ही कला आमच्या पिढीला हस्तांतरीत झाली. लहानपण थरारक होते. ना मोबाईल, ना टि व्ही.... आजही तरणतलावात पाठीवर हातपाय न हलवता आर्धा आर्धा तास पडून राहू शकतो. (नातवंड आणी सोसायटीतील लहान मुलांना आता शिकवतो.) आमच्या गावात एका पेक्षा एक पोहणारे महाग्रू आहेत. जेन झी व अल्फा मात्र या कले पासून वंचित आहे आणी राहणार.चास कमानच्या धरणाने पाणी आडवले असल्याने पूर येत नाही.नदीपात्रात जेमतेमच पाणी असते. लेख आवडला हे वेगळे सांगणे नकोच.

यावरून एक खूप जुनी गोष्ट आठवली, ठाण्यात कोलशेत रोड ला त्याकाळी सण्डोज नावाची कंपनी होती (आता तीचे नाव नोवार्टीस झाले आहे) त्या कंपनितले काही परदेशी अधिकारी कारखान्यात आले होते. कंपनिच्या मागच्या बाजूने पुढे गेल्यावर खाडी लागते. तिला वसई खाडी म्हणतात पण ती ठाण्यातच होती /आहे. तर हे परदेशी अधिकारी तिथे पोचले तेव्हा तिथे काही स्थानिक कोळी तरुण खाडीत पोहत असताना दिसले. ते तरुण पलीकडच्या तिरावर होते. अधिकार्‍यानी त्याना सहज हात करुन बोलावले. त्यातील सात ते आठ तरुण सरळ उडी मारुन खाडी पार करुन ऐलतिरावर आले. परदेशी अधिकारी इतके इम्प्रेस झाले की त्या सर्व तरुणांना त्यानी सण्डोज कंपनि मधे कामगार म्हणून भरती करुन घेतले. अशा रीती ने स्थानिक जनतेचा परदेशी कंपनिवर काही कारणास्तव राग होता तो ही नाहीसा झाला. त्यातील बरेच लोक आता निव्रुत्त झाले आहेत.

राजेंद्र मेहेंदळे,

माझे आजोळ तलावपाळीला ठाण्यात आणि मी रहायला कल्याणात--एकदम उलट---आहे की नाही गंमत?

होय तर. गंमत आहेच. तलावपाळीवर कुठेशी आलं तुमचं आजोळ? तरणतलावापाशी असेल तर आपण दोघे एकमेकांच्या आजोळी पोहायला शिकलो. आ.न., -गा.पै.

किवा जयंतीलाल वाडी

खाडीत पोहायला शिकणे म्हणजे डेंजर काम आहे. मी ६-७ वर्षाचा असताना टीव्ही बघून पलंगावरुन कार्पेटवर उड्या मारुन पोहण्याची अ‍ॅक्शन करायचो त्यामुळे मोठ्या अपेक्षेने वडीलांनी मला आणि पाण्याला घाबरत असलेल्या माझ्या मोठ्या बहिणीला महापालीकेच्या जलतरण तलावावर नेले. (बहीण एक-दोनदा बीचवर गेलो होतो तेव्हा पाण्याला पाय लावायला पण घाबरत होती.) पण खरोखर पोहायची वेळ आली तेव्हा माझी तंतरली. रडून धिंगाणा आणि नंतर ताप त्यामुळे कसाबसा दोन-तीनदाच गेलो. उलट बहिण मात्र आठवड्यातच छान पोहायला शिकली. त्यानंतर एकदम २५ व्या वर्षी कामचलावू पोहायला शिकलो. ते अजून पण पोहतो कसेबसे ५० मीटर!! पण अगदीच काही न येण्यापेक्शा बरे. तेवढेच कुठे रिसोर्टवर वगैरे गेलो की बायकोसमोर (स्वतःच्या) शायनिंग मारता येते आणि तिला चिडवता येते की कोकणात राहून पण पोहायला शिकली नाहीस म्हणून. त्यामानाने खाडीत पोहणारे म्हणजे भारीच नुकतीच बेरीज / वजाबाकी शिकलेल्यासमोर इंटेग्रेशन करणारा विद्यार्थी :)

आमचे बाबा बोलताना म्हणायचे आज 'बीबीला' जावं लागणार आहे. आपली 'जीआइपी'. तिकडे जास्ती {लोकल} गाड्या असतात. बीबी... म्हणजे Bombay, Baroda and Central India Railway (BB&CI) त्यांचे लघुरूप BB. आताची वेस्टर्न रेल्वे. जीआइपी...Great Indian Peninsula Railway. आताची सेंट्रल रेल्वे.

सी पी म्हणजे सेन्ट्रल प्रोव्हिन्स ( ज्याला आपण आज मध्य प्रदेश म्हणतो) आणि यु पी म्हणजे युनायटेट प्रोव्हिन्स अशी नावे होती. बेरार म्हणजे वर्‍हाड

ब्रिटिशांनी भारत सोडल्यावर भारतातल्या लोकांना ब्रिटनचं नागरिकत्व घेण्याचा चॉईस देणं अशक्यच होतं कारण भारतातल्या लहान राज्याइतका त्यांचा देश होता. पण गोवा हे राज्य (पोर्तुगीज काळात) आकाराने लहान होतं. ते सोडून जाताना आणि त्यानंतर पोर्तुगालने गोवा राज्यात १९६० सालापूर्वी जन्म झाल्याचा पुरावा सादर करणाऱ्या गोव्याच्या नागरिकांना पोर्तुगालचं नागरिकत्व देऊ केलं होतं. अनेकांनी शाळा सोडल्याचे दाखले सादर करून, आणि कदाचित नसलेले तयार करून देखील, ते नागरिकत्व घेतलं आणि युरोपात स्थायिक झाले. मी असे काही लोक बघितले आहेत.

मी शाळेत असताना २५ राज्ये आणि ७ केंद्रशासित प्रदेश होते. पुढे उत्तराखंड, झारखंड, छत्तीसगड, आणि काही वर्षांनी तेलंगाणा अशी चार राज्यांची भर पडली. अलीकडेच जम्मू-काश्मीर व लडाख हे दोन नवीन केंद्रशासित प्रदेश झाले, आणि दमण-दीव आणि दादरा-नगर हवेली चे एकत्रीकरण करून एकच केंद्रशासित प्रदेश केला.

हे पहिल्यांदाच ऐकले रच्याकने सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरी येथील महाविद्यालये पण मुंबई विद्यापीठाच्या अंतर्गत यायची वाटतं पुर्वी.

अरे वा. मस्त विषय. मला इतिहासाची आवड आहे आणि निदान नकाशा उघडून बघितला नाही तर इतिहास समजणार नाही असे मला तरी वाटते त्यामुळे भूगोलातील इतर संकल्पना (भूखंडमंच/ टुंड्रा प्रदेश वगैरे अजिबात आवडत नसल्या तरी) नकाशा बघायला खूप आवडते. त्यामुळे जमेल तितकी भर टाकेन. पाँडेचेरी (आताचे पुद्दुचेरी) या केंद्रशासित प्रदेशातील पाँडेचेरी शहर चेन्नईच्या दक्षिणेला आहे. पण त्याबरोबरच त्या केंद्रशासित प्रदेशात इतर काही प्रदेश आहेत ते पाँडेचेरीला संलग्न नाहीत. ते प्रदेश आहेत- यानम (जे आंध्र प्रदेशात पाँडेचेरीचे एन्क्लेव्ह आहे), कराईकल (जे तामिळनाडूत पाँडेचेरीचे एन्क्लेव्ह आहे) आणि माहे (जे केरळमध्ये पाँडेचेरीचे इन्क्लेव्ह आहे). ही तीनही ठिकाणे लहान बंदरांची ठिकाणे आहेत. भारतात युरोपिअनांचे राज्य स्थापित झाले त्यावेळेस बंदरांवर नियंत्रण असणे व्यापाराच्या दृष्टीने महत्वाचे होते. त्या दृष्टीने फ्रेंचांनी ही तीन ठिकाणे ताब्यात घेतली असावीत. कलकत्त्याजवळ चंद्रनगर म्हणून एक ठिकाण आहे. ते पण फ्रेंचांच्या ताब्यात होते. १९५० मध्ये तिथे सार्वमत घेतले गेले आणि ते ठिकाण भारतात विलीन झाले. जसे पाँडेचेरीमध्ये यानम, माहे, कराईकल ही ठिकाणे लांब आहेत त्याप्रमाणेच गोव्यापासून दिव आणि दमण ही ठिकाणे पण बरीच लांब- गुजरातजवळ आहेत. पण ती ठिकाणे पोर्तुगीजांच्या ताब्यात होती त्यामुळे १९६१ मध्ये गोवा मुक्ती झाली तेव्हा गोवा-दिव-दमण हा केंद्रशासित प्रदेश झाला. सीपी-बेरार म्हणजे सेंट्रल प्रॉव्हिन्स आणि बेरार. बेरार म्हणजे विदर्भाचा पश्चिम भाग. विदर्भाचा पूर्वेकडचा भाग मध्य भारत या राज्यात होता तर पश्चिमेकडचा भाग सीपी-बेरारमध्ये. १९५६ मध्ये मध्य प्रदेश राज्य स्थापन झाले तेव्हा सीपी-बेरारमधील बेरार म्हणजे पश्चिम विदर्भ आणि मध्य भारतात असलेला पूर्व विदर्भ (नागपूर वगैरे) मुंबई प्रांतात सामील केले गेले. उरलेले सीपी, मध्य भारत तसेच विंध्य भारत आणि भोपाळ ही राज्ये एकत्र करून मध्य प्रदेश हे राज्य निर्माण करण्यात आले. आता कर्नाटकात बॉम्बे कर्नाटक आणि हैद्राबाद कर्नाटक हे भाग दिसतात. ते कुठून आले? तर १९५६ मध्ये राज्य पुनर्रचना झाली तेव्हा हैद्राबाद राज्यातील तेलंगण आंध्र प्रदेशात विलीन करण्यात आले आणि उरलेला भाग- गुलबर्गा, रायचूर, यादगीर वगैरे कर्नाटकात (तेव्हाच्या म्हैसूर राज्यात) विलीन करण्यात आला- तो हैद्राबाद कर्नाटक. तसेच मुंबई राज्यातून उत्तर कन्नड जिल्हा (कारवार वगैरे) तसेच बेळगाव वगैरे भाग कर्नाटकात विलीन करण्यात आला- तो बॉम्बे कर्नाटक. लिहिण्यासारखे बरेच काही आहे. नंतर कधीतरी लिहेन.

आजही भारतातील विमानांच्या बॉडीवर व्ही टी - नंबर लिहिलेला असतो. व्हीटी म्हणजे व्हिक्टोरिया टेरिटरी आहे असे समजले होते. इंग्रजांचे राज्य जाऊन किती वर्षे झाली, पण आपण आपल्या विमानांना अजून व्हीटी असे नोंदवतो हे समजायला कठीण आहे.

स्वातंत्र्यापूर्वी ब्रिटिश भारतात ब्रिटिशांच्या अंमलाखाली प्रदेश होता आणि संस्थानेही होती. १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी स्वातंत्र्य मिळाले ते ब्रिटिश भारताला. त्यानंतर एकेक करून संस्थाने भारतात विलीन झाली. पंजाबमधील अशा संस्थानांचे १९४८ मध्ये पेप्सू म्हणून राज्य स्थापन केले गेले होते. पेप्सू म्हणजे पतियाळा अ‍ॅन्ड ईस्ट पंजाब स्टेट्स युनियन. त्या राज्याची राजधानी पतियाळा होती. पंजाबचे माजी मुख्यमंत्री अमरिंदरसिंग त्या पतियाळाच्या संस्थानिकांच्या कुटुंबातील. म्हणजे स्वातंत्र्यानंतर पंजाब, हिमाचल प्रदेश आणि पेप्सू ही राज्ये होती. खालील नकाशात दिसेल की त्यावेळेस पेप्सू आणि हिमाचल प्रदेश हे एकसलग भाग नव्हते तसेच पेप्सूमध्येही पंजाबचा एक भाग 'एन्क्लेव्ह' म्हणून होता. (नकाशाचा संदर्भः विकीपीडीया) मग नंतरच्या काळात पेप्सू पंजाबमध्ये विलीन करण्यात आले आणि काही भाग हिमाचलमध्ये विलीन करण्यात आला. त्यानंतर इंदिरा गांधींनी १९६६ मध्ये पंजाबमधून हरियाणा हे राज्य वेगळे केले.

रेल्वेचे एकुण १८ झोन आहेत. त्यान्ची नावे खालीलप्रमाणे १. मध्य रेल्वे (CR): मुंबई २. पश्चिम रेल्वे (WR): मुंबई ३. उत्तर रेल्वे (NR): दिल्ली ४. दक्षिण रेल्वे (SR): चेन्नई ५. पूर्व रेल्वे (ER): कोलकाता ६. दक्षिण पूर्व रेल्वे (SER): कोलकाता ७. उत्तर पूर्व रेल्वे (NER): गोरखपूर ८. ईशान्य सीमा रेल्वे (NFR): गुवाहाटी ९. दक्षिण मध्य रेल्वे (SCR): सिकंदराबाद १०. पूर्व मध्य रेल्वे (ECR): हाजीपूर ११. उत्तर पश्चिम रेल्वे (NWR): जयपूर १२. दक्षिण पश्चिम रेल्वे (SWR): हुबळी १३. उत्तर मध्य रेल्वे (NCR): अलाहाबाद (प्रयागराज) १४. पश्चिम मध्य रेल्वे (WCR): जबलपूर १५. दक्षिण पूर्व मध्य रेल्वे (SECR): बिलासपूर १६. पूर्व किनारी रेल्वे (ECoR): भुवनेश्वर १७. कोलकाता मेट्रो (MR): कोलकाता १८. दक्षिण कोस्ट रेल्वे (SCoR): विशाखापट्टणम (१८ वा झोन) ह्यातील मध्य रेल्वे हा झोन पाहिला तर मुखालय मुंबई (छ्त्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस) हा झोन महाराष्ट्राचा बराचसा भाग, कर्नाटकचा उत्तर पूर्व भाग आणि मध्य प्रदेशचा दक्षिण भाग व्यापतो. त्यातही चर्चगेट ते बडोदा/वडोदरा हा मार्ग पश्चिम रेल्वेच्या अखत्यारीत. मराठवाड्यातला काही भाग दक्षिण मध्य रेल्वेच्या ताब्यात. कोकण रेल्वेची हद्द सुरु होते रोहा (जिल्हा रायगड) ह्या स्थानकानंतर. ठाणे जिल्ह्यातील उत्तरकोकणाचा भाग पश्चिम रेल्वेत, मुंबई ते रोहा (पनवेल मार्गे) मध्य रेल्वेत आणि रोहा नंतर कोकण रेल्वे. कागदावरील महसुली जिल्हे, राज्ये आणि रेल्वेची हद्द ह्या एकमेकांशी सुसंगत नसणाऱ्या गोष्टी आहेत. तुघलकाबाद हे स्थान भौगोलिकदृष्ट्या दिल्लीजवळ, आजूबाजूला सगळीकडे उत्तर रेल्वेचे साम्राज्य, पण तुघलकाबाद मधील विद्युत लोको शेड हि पश्चिम मध्य रेल्वे (मुख्यालय: जबलपूर) ह्यांच्या अख्यतारीत.

आमच्या लहानपणी कोकणातील जिल्हे म्हणजे मुंबई आणि ठाकुर असे होते म्हणजे ठाणे कुलाबा आणि रत्नागिरी. १९७८ च्या आसपास रत्नागिरी जिल्ह्याचे विभाजन करून सिंधुदुर्ग जिल्हा वेगळा करायचे ठरले तेंव्हा हे कोकणचे जिल्हे "ठाकुरसि" होणार होते म्हणजे ठाणे कुलाबा रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग . पण श्री अंतुले यांनी तेवढ्यात मखलाशी करून कुलाबा जिल्ह्याचे नामकरण रायगड केले त्यामुळे हे ठारारसि झाले ठाणे कुलाबा रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग आणि आता पालघर जिल्हा वेगळा होऊन पाठारारसि झालंय

स्वातंत्र्यानंतरचे मद्रास राज्य म्हणजे एक अजब प्रकार होता. आताच्या कर्नाटकातील दक्षिण कन्नड जिल्हा (मंगलोर वगैरे), सध्याच्या केरळमधील उत्तरेकडील मलबार भाग (कासारगोड, कोझिकोडे, मल्लापुरम वगैरे), कन्याकुमारी वगळता सध्याचे पूर्ण तामिळनाडू राज्य आणि तेलंगण वगळता सध्याचा आंध्र प्रदेश एवढा मोठा भाग त्या राज्यात येत होता. सध्या केरळमध्ये असलेले मध्य भागातील कोचीन आणि दक्षिण भागातील त्रावणकोर (तिरूवनंतपुरम वगैरे) यांचे कोचीन-त्रावणकोर हे वेगळे राज्य होते. सध्या कर्नाटकात असलेले कूर्ग हे सुंदर ठिकाण वेगळे राज्य होते. तर सध्या कर्नाटकात असलेला उत्तर कन्नड जिल्हा (कारवार वगैरे) आणि बेळगाव वगैरे उत्तर पश्चिमेकडील भाग मुंबई राज्यात होते. तर कर्नाटकात उत्तर पूर्वेकडील गुलबर्गा, बीदर, रायचूर आणि बेल्लारी सुध्दा हे भाग हैद्राबाद राज्यात होते. सध्या कर्नाटकात असलेले इतर भाग त्यावेळेस म्हैसूर राज्यात होते. १२ वर्षांपूर्वी तेलंगणची स्थापना होण्यापूर्वी दक्षिण भारतात चार (आणि आता पाच) राज्ये दिसतात त्यापेक्षा पूर्ण दक्षिण भारताचा भूगोल पूर्ण वेगळा होता हे आणि मद्रास राज्य किती विलक्षण गुंतागुंतीचे होते हे पुढील नकाशावरून समजेलच. पोट्टी श्रीरामूलूंचा उपोषणात मृत्यू झाल्यानंतर १९५३ मध्ये मद्रास राज्यातील तेलुगु भाषिक भाग वेगळा करून आंध्र प्रदेश हे राज्य स्थापन करण्यात आले. त्यात कोस्टल आंध्र (विजयवाडा, विशाखापट्टणम वगैरे) आणि रायलसीमा (नेल्लोर, कडप्पा, कुर्नूल वगैरे) भागांचा समावेश केला गेला. तेव्हा आंध्र प्रदेशची राजधानी होती कुर्नूल. वर म्हटल्याप्रमाणे कन्याकुमारी त्यावेळेस मद्रास राज्यात नव्हते तर ते कोचीन-त्रावणकोर या राज्यात होते. त्या राज्यात मल्याळम भाषा प्रमुख होती तर कन्याकुमारी होते तामिळ भाषिक. म्हणून कन्याकुमारीचे तामिळचे प्रभुत्व असलेल्या मद्रास राज्यात विलीनीकरण करावे म्हणून कन्याकुमारीत निदर्शने झाली. ही गोष्ट १९५५ मधील. १९५२ च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये काँग्रेसविरोधात लढणारे दोन प्रमुख समाजवादी पक्ष होते- जयप्रकाश नारायणांचा समाजवादी पक्ष आणि आचार्य कॄपलानींचा किसान मजदूर प्रजा पक्ष. दोन्ही पक्षांनी बर्‍यापैकी मते घेतली पण काँग्रेसविरोधी मते विभागली गेल्याने त्यांना निवडणुक जिंकणे सोडाच जागाही बर्‍याच कमी मिळाल्या. म्हणून १९५२ मध्ये निवडणुक संपल्यावर या दोन पक्षांचे विलीनीकरण झाले आणि प्रजा समाजवादी पक्ष हा पक्ष निर्माण झाला. त्यावेळेस कोचीन-त्रावणकोरचे मुख्यमंत्री होते या प्रजा समाजवादी पक्षाचे वासुदेवन नायर (बहुदा). तर कन्याकुमारीचे मद्रास राज्यात विलीनीकरण व्हावे म्हणून जी निदर्शने झाली होती त्यावर या वासुदेवन नायर यांच्या सरकारने गोळीबार केला आणि त्यात काही लोक मारले गेले. मग आपल्याच लोकांवर आपले सरकार गोळीबार कसा करू शकते या मुद्द्यावरून राम मनोहर लोहिया या प्रजा समाजवादी पक्षातून बाहेर पडले आणि त्यांनी स्वतःचा संयुक्त समाजवादी पक्ष स्थापन केला. समाजवादी परिवारात पडलेल्या शेकडो फुटींपैकी ही पहिली फूट होती. त्यानंतर १९५६ मध्ये राज्य पुनर्रचना झाली त्यात बरेच बदल केले गेले. एक तर मद्रास राज्यातून मलबार जिल्हा वेगळा करण्यात आला आणि तो मलबार जिल्हा तसेच कोचीन-त्रावणकोर राज्य यांचे विलीनीकरण झाले आणि नवे केरळ हे राज्य बनले. त्याचवेळेस कन्याकुमारीला मद्रास राज्यात जोडण्यात आले. तसेच मुंबई राज्यातील उत्तर कन्नड जिल्हा, बेळगाव वगैरे भाग, हैद्राबाद राज्यातील तेलंगण हा तेलुगू भाषिक भाग वगळता गुलबर्गा, रायचूर वगैरे भाग, कूर्ग यांचे म्हैसूर राज्यात विलीनीकरण करण्यात आले. आता आपण ज्याला कर्नाटक म्हणतो त्याला तेव्हा म्हैसूर राज्य म्हणायचे. कर्नाटक हे नाव १९७० च्या दशकात दिले गेले. त्याप्रमाणेच हैद्राबाद राज्यातील तेलंगण आंध्र प्रदेशात विलीन करून राज्याची नवी राजधानी झाली हैद्राबाद. आणि हे सगळे भाग जाऊन उरलेला भाग राहिला मद्रास राज्यात. त्या राज्याचे नाव १९७० च्या दशकात तामिळनाडू असे केले गेले.

काही कायदे देखील पूर्ण राज्य कव्हर न करता एका विशिष्ट भागापुरते लागू होतात. बॉम्बे टेनन्सी ॲक्ट हा पूर्वी मुंबई, महाराष्ट्रातला काही भाग आणि गुजरातचा काही भाग, या एरियात लागू होता. बॉम्बे प्रॉव्हिन्स म्हणत असत, त्या भागात बहुधा. आताही तो गुजरातमध्ये वेगळ्या नावाने लागू आहे. महाराष्ट्रात या कायद्यात मुंबई आणि काही जिल्हे त्यात कव्हर होतात. पश्चिम, उत्तर महाराष्ट्र आणि कोंकण. मराठवाडा आणि विदर्भाला तो लागू होत नाही. वकिलांनी खात्री करून द्यावी.

गवि, मुळात उत्तर आणि दक्षिण असे कोकणचे दोनच भाग ब्रिटिश राज्यात होते. त्यांचा उगम त्याहूनही मागे म्हणजे इसवी १५५० सुमारास आहे. नगरच्या निजामशाहीच्या ताब्यात असणारे कोकण याला मोगल निजामशाही तळकोकण म्हणत. त्यात मुंबई, चौल, जंजिरा, अलिबाग इत्यादी सर्व भाग येई. दुसरा भाग म्हणजे आदिलशाही तळकोकण. त्यात तुम्ही म्हणता तो सर्व भाग येई, थेट गोव्याच्या पलीकडे कारवार पर्यंत. शहाजहान बादशहाने निजामशाही घेतली आणि औरंगझेबाने आदिलशाही, यात पन्नास वर्षे मध्ये गेली. हा भाग असा दोन तुकड्यात विभाजित होण्याचाही आधी आणि काही काळ नंतरही यात छोटी छोटी स्वतंत्र राज्ये होती. भौगोलिक दुर्गमतेमुळे ऐन मुसलमानी बहामनी राज्यातही ती कशीबशी टिकून राहिली. सूर्यराव सुर्वे, चंद्रराव मोरे, पालवणीचे दळवी, वेंगुर्ला आणि वाडीचे सावंत भोसले, यांची मुळे याहूनही खोलवर जातात. यांच्यावर आपली सत्ता बसवण्यासाठी बहामनी महमूद गवान इत्यादी लोकांनी कोकणात स्वाऱ्याही केल्या. विशाळगडचा दर्गा मला वाटते असल्याच एक आक्रमकाचा आहे. मुळात शिवाजी महाराजांचे आणि मोगलांचे वैर होण्याचे आद्य कारण म्हणजे निजामशाही तळकोकण, कारण यातील कल्याण, रायरी हा जुना निजामशाही तळकोकणाचा भाग निजामशाहीचे नवे मालक मोगलांना मिळायला हवा, परंतु आदिलशाही आणि मोगल यांच्या भांडणात शिवाजी महाराज हा भाग आपल्या राज्यात सामील करून बसले होते. कोकणचे भौगोलिक दुर्गमत्व आणि व्यापारी महत्त्व लक्षात घेऊन महाराजांनी आपल्या राज्यात सामील केलेला हा पहिला प्रदेश. तुमच्या भूगोलात इतका मोठा इतिहास दडलेला आहे!

१. पश्चिम महाराष्ट्र पश्चिमेला नाही. २. मध्य महाराष्ट्र म्हणजे मराठवाडा की नगर? ३. खानदेश नेमका कुठे आहे? आणि नाशिक पश्चिम महाराष्ट्रात घ्यावे का? ४. माणदेश आणि पश्चिम वेगळा करायचा का? ५. मावळ नेमका भाग कुठला? ६. मराठवाडा नेमका कळतो मात्र बेरार म्हणजेच वर्‍हाड कुठून सुरू होतो आणि कुठे संपतो? ७. कोकण हा त्याच्या अगदी डिस्टिंक्ट भौगोलिक रचनेमुळे वेगळा दिसतो. परंतु मुंबैला कोकण मानावे का? बाकी तळ कोकण आनि सह्यप्रदेश ही ही एक भानगड आहे. ८. कोल्हापूर, सांगली यांना दक्षिण महाराष्ट्र का म्हणत नाहीत? की बेळगाव आणि त्या भागाला म्हणायचे? ९. कारवार बिदर वगैरे हे अलभ्य मराठी प्रदेश यांना काय म्हणावं?

याबरोबरच लहानपणी सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे जिल्हाकेंद्र ओरोस बुद्रुक आहे. सिंधुदुर्गचे जिल्हाकेंद्र मालवण का नाही? ओरोस का निवडले? जिल्ह्यांना राजधान्या नसतात म्हणून आपल्या पंप्रंची चेष्टा झाली होती तेव्हा जाणवले आपल्या कडे सुद्धा जिल्ह्याच्या केंद्रांना शब्दच नाही आहे. राजधानी म्हणायला काही हरकत नाही. तरीही ओरोस कडे कुणाचे विषेश लक्ष जात नाही. आता तर तिथे मोठे सरकारी मेडिकल कॉलेज देखील आहे.

भारताचा नकाशा डोळ्यासमोर आणला तर बिहार आणि बंगाल यांना उत्तर भारतात का धरतात आणि मेघालय वगैरे यांना पूर्वेकडेची राज्ये न म्हणता इशान्येकडेची का म्हणतात हा गोंधळ मला नेहमी होतो.

स्पेनचे एक शहर आफ्रिका खंडात आहे- त्या शहराचे नाव आहे सेयुटा. सौदी अरेबियामध्ये इस्लामचा उदय झाल्यानंतर अरबांनी हल्ले सुरू केले. जॉर्डन-पॅलेस्टाईन ओलांडून ते आफ्रिका खंडाच्या उत्तर भागात घुसले. त्यातून ते आफ्रिका खंडाच्या पश्चिमेला असलेल्या मोरोक्कोपर्यंत पोचले. तिथून जिब्राल्टरचा समुद्र ओलांडला की स्पेन येते. ते स्पेनमध्येही घुसले. त्यांना स्पॅनिश लोक मूर म्हणायचे. त्या मुस्लिम आक्रमणाविरोधात स्पेनचे लोक जवळपास ५०० वर्षे लढत होते आणि त्यांनी १४९२ मध्ये मूरांना हाकलून दिले. १४१० मध्ये स्पेनमधील एका राजपुत्राने सध्या पोर्तुगाल आहे तो प्रदेश मुक्त केला आणि तिथे पोर्तुगाल या नव्या राज्याची स्थापना केली. त्यापूर्वी पोर्तुगाल असा वेगळा देश नव्हता. तिथे हेनरी म्हणून राजा होता. युरोपातून भारत आणि दक्षिणपूर्व आशियाबरोबर व्यापार चालायचा त्या व्यापार मार्गावर मुस्लिमांचे वर्चस्व होते तसेच कॉन्स्टॅन्टीनोपल (आताचे इस्तंबूल) मार्गे आलेला माल इटलीतील व्हेनिस आणि जिनोआमार्गे युरोपात जायचा तेव्हा त्या व्यापारावर इटालीयनांचेही वर्चस्व होते या गोष्टी स्पॅनिश आणि पोर्तुगीज ख्रिश्चनांना डाचत होत्या. त्यामुळे भारताकडे जायचा समुद्रीमार्ग शोधून काढायचे प्रयत्न त्या हेनरी राजाने सुरू केले. त्यामुळे त्याला हेनरी द नेव्हिगेटर असेही म्हणतात. त्यात धार्मिक अँगल पण होतात- मुस्लिमांचे वर्चस्व खिश्चनांना डाचत होते. त्यामुळे हेनरी द नेव्हिगेटरने युरोपिअन देशांनी केलेली पहिली समुद्र मोहिम काढली आणि सेयुटा या मोरोक्कोतील शहरावर नियंत्रण मिळवले. ही गोष्ट १४१५ ची. त्यानंतर १४८० मध्ये पोर्तुगाल आणि स्पेनचे एकीकरण झाले आणि सेयुटावर स्पॅनिशांचे नियंत्रण प्रस्थापित झाले. १५४० मध्ये परत पोर्तुगाल वेगळा झाला तरीही सेयुटावर स्पेनचे नियंत्रण कायम राहिले- आजही आहे. खालील नकाशात सेयुटा स्पेनच्या जवळ आहे हे दिसेल. या नकाशावरून आणखी एक गोष्ट लक्षात येते ती म्हणजे भारताकडे जायचा समुद्रीमार्ग शोधायच्या उद्योगात पोर्तुगीज लोक पुढे का होते. त्याचे कारण पश्चिमेकडे अटलांटिकचा अ‍ॅक्सेस त्यांना जवळ होता आणि आफ्रिका खंडही जवळ होता. तीच गोष्ट स्पॅनिश लोकांची. त्यामानाने इंग्लंड बरेच लांब आहे. त्यामुळे भारतात युरोपिअनांनी हातपाय पसरायला सुरवात केली त्या काळात पोर्तुगीज दिसतील- मग फ्रेंच आणि शेवटी ब्रिटिश. त्याचे कारण या भूगोलात दडले आहे. त्यात इटालियन, ग्रीक आणि जर्मनांचे नावही दिसणार नाही. त्याचे कारणही हा नकाशा बघून समजेल. इटली आणि ग्रीसला अटलांटिकचा डायरेक्ट अ‍ॅक्सेसच नाही कारण भूमध्य समुद्र आणि आजूबाजूचे जमिन यातून जहाजे जाणार कुठून? जर्मनीला थोडासाच अटलांटिकचा अ‍ॅक्सेस आहे पण त्या भागात कदाचित चांगले बंदर असायला परिस्थिती अनुकूल नसावी. त्या तुलनेत डच लोक भारतात पोचले आणि इंडोनेशियातही पोचले. कारण नॉर्थ सी मधून त्यांना अटलांटिकचा अ‍ॅक्सेस आहे. तीच गोष्ट डेन्मार्कची. ते मर्यादित प्रमाणात का होईना भारतात पोचले. कारण त्यांना अटलांटिकचा अ‍ॅक्सेस होता. इतिहास वाचताना असा भूगोलही बघितल्यास अशा बर्‍याच गोष्टींचा उलगडा होतो.

ब्रिटीशांच्या काळातील मुंबै प्रोविन्स शोधत असताना तो फार मोठा होता असे ऐकले. नुकतेच कुठे तरी वाचले की ब्रिटीश मुंबई प्रोव्हिन्स हे ओमान पर्यन्त होते.

छान चर्चा.. भूगोल - इतिहास शाळेत असताना खुप आवडायचा, वाचतो आहे..

जिल्हाकेंद्र - जिल्हाकेंद्र / जिल्ह्याचे मुख्यालय / डिस्ट्रिक हेड क्वार्टर याला राजधानी हा शब्द सध्या अनपेक्षित वाटत असला तरी रुळल्यावर तो योग्य वाटेल असे वाटते. सामान्यतः जिल्ह्याचे नाव व त्या जिल्ह्याच्या राजधानीच्या गावाचे नाव हे एकाच असते. उदाहरण नांदेड या जिल्ह्याची राजधानी नांदेड या नावाच्या गावी (किंवा शहरात) आहे. तथापि, काही ठिकाणी जिल्ह्याचे नाव व त्या जिल्ह्याच्या राजधानीच्या गावाचे नाव ही दोन्ही वेगवेगळी असलेली दिसतात. महाराष्ट्रात रायगड हा बहुधा असा एकाच जिल्हा असावा ज्या जिल्ह्याच्या राजधानीचे नाव वेगळे, अलिबाग हे आहे. आंध्र प्रदेशात (सध्याचा तेलंगणा धरून) मात्र असे अनेक जिल्हे पूर्वी होते. मागच्या दहा-बारा वर्षांत जिल्ह्यांची विभाजने झाली व हा भूगोल काहीसा बदलला. २०१४ पूर्वीची स्थिती - जिल्हा -- राजधानी पूर्व गोदावरी -- काकिनाडा पश्चिम गोदावरी -- एलुरु कृष्णा -- मछलीपट्टणम मेदक -- संगारेड्डी प्रकाशम -- ओंगोल

माझ्याकडे रेल्वेची बरीच पुस्तके आहेत आणि त्यांत भरमसाठ माहिती आहे. माथेरान रेल्वे साठीचा खर्च आजही जीजीभॉय यांनी केला होता. नंतर ती रेल्वे सेंट्रल रेल्वेकडे देण्यात आली. पण आताचे रेल्वे मंडळ ही माहिती त्यांच्या हिल रेल्वेमध्ये देत नाही.

तुमच्या आठवणींत असलेला भूगोल आणि इतिहास इथे मुक्तपणे मांडा. १९९८-९९ साली मी तिसरीत होतो. तेव्हा तिसरीच्या भूगोलात जिल्ह्याची माहिती शिकवली जायची आता शिकवतात का माहीत नाही, तर माझ्या पुस्तकातला धुळे जिल्ह्याचा नकाशा नी वर्गातील इतर मुलांच्या पुस्तकातील धुळे जिल्ह्याचा नकाशा ह्यात मोठा फरक होता, माझ्या पुस्तकातल धुळे जिल्हा भला मोठा होता, हे असे का झाले हे मला नंतर बऱ्याच वर्षांनी कळले, १९९८ साली, नंदुरबार जिल्हा धुळे जिल्ह्यातून वेगळा झाला होता भूगोलाची पुस्तके नवी आली होती, माझ्याकडे मात्र जूनच पुस्तक आल होत. माझे एक चुलत काका जे ९९-९९ व्या वर्षी २ वर्षाआधी गेले ते सांगायचे की जळगाव जिल्ह्यात ते रहायचे तेव्हा काहीही लफडे झाले नि इंग्रज मागे लागले की ते २०-२५ किमीवरील निजामाच्या राज्यात लोक पळून जायचे नि इंग्रज पोलिस काही करू शकायचे नाहीत.

आमचे बाबा बोलताना म्हणायचे आज 'बीबीला' जावं लागणार आहे. आपली 'जीआइपी'. तिकडे जास्ती {लोकल} गाड्या असतात. बीबी... म्हणजे Bombay, Baroda and Central India Railway (BB&CI) त्यांचे लघुरूप BB. आताची वेस्टर्न रेल्वे. जीआइपी...Great Indian Peninsula Railway. आताची सेंट्रल रेल्वे.

सी पी म्हणजे सेन्ट्रल प्रोव्हिन्स ( ज्याला आपण आज मध्य प्रदेश म्हणतो) आणि यु पी म्हणजे युनायटेट प्रोव्हिन्स अशी नावे होती. बेरार म्हणजे वर्‍हाड

ब्रिटिशांनी भारत सोडल्यावर भारतातल्या लोकांना ब्रिटनचं नागरिकत्व घेण्याचा चॉईस देणं अशक्यच होतं कारण भारतातल्या लहान राज्याइतका त्यांचा देश होता. पण गोवा हे राज्य (पोर्तुगीज काळात) आकाराने लहान होतं. ते सोडून जाताना आणि त्यानंतर पोर्तुगालने गोवा राज्यात १९६० सालापूर्वी जन्म झाल्याचा पुरावा सादर करणाऱ्या गोव्याच्या नागरिकांना पोर्तुगालचं नागरिकत्व देऊ केलं होतं. अनेकांनी शाळा सोडल्याचे दाखले सादर करून, आणि कदाचित नसलेले तयार करून देखील, ते नागरिकत्व घेतलं आणि युरोपात स्थायिक झाले. मी असे काही लोक बघितले आहेत.

मी शाळेत असताना २५ राज्ये आणि ७ केंद्रशासित प्रदेश होते. पुढे उत्तराखंड, झारखंड, छत्तीसगड, आणि काही वर्षांनी तेलंगाणा अशी चार राज्यांची भर पडली. अलीकडेच जम्मू-काश्मीर व लडाख हे दोन नवीन केंद्रशासित प्रदेश झाले, आणि दमण-दीव आणि दादरा-नगर हवेली चे एकत्रीकरण करून एकच केंद्रशासित प्रदेश केला.

हे पहिल्यांदाच ऐकले रच्याकने सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरी येथील महाविद्यालये पण मुंबई विद्यापीठाच्या अंतर्गत यायची वाटतं पुर्वी.

अरे वा. मस्त विषय. मला इतिहासाची आवड आहे आणि निदान नकाशा उघडून बघितला नाही तर इतिहास समजणार नाही असे मला तरी वाटते त्यामुळे भूगोलातील इतर संकल्पना (भूखंडमंच/ टुंड्रा प्रदेश वगैरे अजिबात आवडत नसल्या तरी) नकाशा बघायला खूप आवडते. त्यामुळे जमेल तितकी भर टाकेन. पाँडेचेरी (आताचे पुद्दुचेरी) या केंद्रशासित प्रदेशातील पाँडेचेरी शहर चेन्नईच्या दक्षिणेला आहे. पण त्याबरोबरच त्या केंद्रशासित प्रदेशात इतर काही प्रदेश आहेत ते पाँडेचेरीला संलग्न नाहीत. ते प्रदेश आहेत- यानम (जे आंध्र प्रदेशात पाँडेचेरीचे एन्क्लेव्ह आहे), कराईकल (जे तामिळनाडूत पाँडेचेरीचे एन्क्लेव्ह आहे) आणि माहे (जे केरळमध्ये पाँडेचेरीचे इन्क्लेव्ह आहे). ही तीनही ठिकाणे लहान बंदरांची ठिकाणे आहेत. भारतात युरोपिअनांचे राज्य स्थापित झाले त्यावेळेस बंदरांवर नियंत्रण असणे व्यापाराच्या दृष्टीने महत्वाचे होते. त्या दृष्टीने फ्रेंचांनी ही तीन ठिकाणे ताब्यात घेतली असावीत. कलकत्त्याजवळ चंद्रनगर म्हणून एक ठिकाण आहे. ते पण फ्रेंचांच्या ताब्यात होते. १९५० मध्ये तिथे सार्वमत घेतले गेले आणि ते ठिकाण भारतात विलीन झाले. जसे पाँडेचेरीमध्ये यानम, माहे, कराईकल ही ठिकाणे लांब आहेत त्याप्रमाणेच गोव्यापासून दिव आणि दमण ही ठिकाणे पण बरीच लांब- गुजरातजवळ आहेत. पण ती ठिकाणे पोर्तुगीजांच्या ताब्यात होती त्यामुळे १९६१ मध्ये गोवा मुक्ती झाली तेव्हा गोवा-दिव-दमण हा केंद्रशासित प्रदेश झाला. सीपी-बेरार म्हणजे सेंट्रल प्रॉव्हिन्स आणि बेरार. बेरार म्हणजे विदर्भाचा पश्चिम भाग. विदर्भाचा पूर्वेकडचा भाग मध्य भारत या राज्यात होता तर पश्चिमेकडचा भाग सीपी-बेरारमध्ये. १९५६ मध्ये मध्य प्रदेश राज्य स्थापन झाले तेव्हा सीपी-बेरारमधील बेरार म्हणजे पश्चिम विदर्भ आणि मध्य भारतात असलेला पूर्व विदर्भ (नागपूर वगैरे) मुंबई प्रांतात सामील केले गेले. उरलेले सीपी, मध्य भारत तसेच विंध्य भारत आणि भोपाळ ही राज्ये एकत्र करून मध्य प्रदेश हे राज्य निर्माण करण्यात आले. आता कर्नाटकात बॉम्बे कर्नाटक आणि हैद्राबाद कर्नाटक हे भाग दिसतात. ते कुठून आले? तर १९५६ मध्ये राज्य पुनर्रचना झाली तेव्हा हैद्राबाद राज्यातील तेलंगण आंध्र प्रदेशात विलीन करण्यात आले आणि उरलेला भाग- गुलबर्गा, रायचूर, यादगीर वगैरे कर्नाटकात (तेव्हाच्या म्हैसूर राज्यात) विलीन करण्यात आला- तो हैद्राबाद कर्नाटक. तसेच मुंबई राज्यातून उत्तर कन्नड जिल्हा (कारवार वगैरे) तसेच बेळगाव वगैरे भाग कर्नाटकात विलीन करण्यात आला- तो बॉम्बे कर्नाटक. लिहिण्यासारखे बरेच काही आहे. नंतर कधीतरी लिहेन.

आजही भारतातील विमानांच्या बॉडीवर व्ही टी - नंबर लिहिलेला असतो. व्हीटी म्हणजे व्हिक्टोरिया टेरिटरी आहे असे समजले होते. इंग्रजांचे राज्य जाऊन किती वर्षे झाली, पण आपण आपल्या विमानांना अजून व्हीटी असे नोंदवतो हे समजायला कठीण आहे.

स्वातंत्र्यापूर्वी ब्रिटिश भारतात ब्रिटिशांच्या अंमलाखाली प्रदेश होता आणि संस्थानेही होती. १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी स्वातंत्र्य मिळाले ते ब्रिटिश भारताला. त्यानंतर एकेक करून संस्थाने भारतात विलीन झाली. पंजाबमधील अशा संस्थानांचे १९४८ मध्ये पेप्सू म्हणून राज्य स्थापन केले गेले होते. पेप्सू म्हणजे पतियाळा अ‍ॅन्ड ईस्ट पंजाब स्टेट्स युनियन. त्या राज्याची राजधानी पतियाळा होती. पंजाबचे माजी मुख्यमंत्री अमरिंदरसिंग त्या पतियाळाच्या संस्थानिकांच्या कुटुंबातील. म्हणजे स्वातंत्र्यानंतर पंजाब, हिमाचल प्रदेश आणि पेप्सू ही राज्ये होती. खालील नकाशात दिसेल की त्यावेळेस पेप्सू आणि हिमाचल प्रदेश हे एकसलग भाग नव्हते तसेच पेप्सूमध्येही पंजाबचा एक भाग 'एन्क्लेव्ह' म्हणून होता. (नकाशाचा संदर्भः विकीपीडीया) मग नंतरच्या काळात पेप्सू पंजाबमध्ये विलीन करण्यात आले आणि काही भाग हिमाचलमध्ये विलीन करण्यात आला. त्यानंतर इंदिरा गांधींनी १९६६ मध्ये पंजाबमधून हरियाणा हे राज्य वेगळे केले.

रेल्वेचे एकुण १८ झोन आहेत. त्यान्ची नावे खालीलप्रमाणे १. मध्य रेल्वे (CR): मुंबई २. पश्चिम रेल्वे (WR): मुंबई ३. उत्तर रेल्वे (NR): दिल्ली ४. दक्षिण रेल्वे (SR): चेन्नई ५. पूर्व रेल्वे (ER): कोलकाता ६. दक्षिण पूर्व रेल्वे (SER): कोलकाता ७. उत्तर पूर्व रेल्वे (NER): गोरखपूर ८. ईशान्य सीमा रेल्वे (NFR): गुवाहाटी ९. दक्षिण मध्य रेल्वे (SCR): सिकंदराबाद १०. पूर्व मध्य रेल्वे (ECR): हाजीपूर ११. उत्तर पश्चिम रेल्वे (NWR): जयपूर १२. दक्षिण पश्चिम रेल्वे (SWR): हुबळी १३. उत्तर मध्य रेल्वे (NCR): अलाहाबाद (प्रयागराज) १४. पश्चिम मध्य रेल्वे (WCR): जबलपूर १५. दक्षिण पूर्व मध्य रेल्वे (SECR): बिलासपूर १६. पूर्व किनारी रेल्वे (ECoR): भुवनेश्वर १७. कोलकाता मेट्रो (MR): कोलकाता १८. दक्षिण कोस्ट रेल्वे (SCoR): विशाखापट्टणम (१८ वा झोन) ह्यातील मध्य रेल्वे हा झोन पाहिला तर मुखालय मुंबई (छ्त्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस) हा झोन महाराष्ट्राचा बराचसा भाग, कर्नाटकचा उत्तर पूर्व भाग आणि मध्य प्रदेशचा दक्षिण भाग व्यापतो. त्यातही चर्चगेट ते बडोदा/वडोदरा हा मार्ग पश्चिम रेल्वेच्या अखत्यारीत. मराठवाड्यातला काही भाग दक्षिण मध्य रेल्वेच्या ताब्यात. कोकण रेल्वेची हद्द सुरु होते रोहा (जिल्हा रायगड) ह्या स्थानकानंतर. ठाणे जिल्ह्यातील उत्तरकोकणाचा भाग पश्चिम रेल्वेत, मुंबई ते रोहा (पनवेल मार्गे) मध्य रेल्वेत आणि रोहा नंतर कोकण रेल्वे. कागदावरील महसुली जिल्हे, राज्ये आणि रेल्वेची हद्द ह्या एकमेकांशी सुसंगत नसणाऱ्या गोष्टी आहेत. तुघलकाबाद हे स्थान भौगोलिकदृष्ट्या दिल्लीजवळ, आजूबाजूला सगळीकडे उत्तर रेल्वेचे साम्राज्य, पण तुघलकाबाद मधील विद्युत लोको शेड हि पश्चिम मध्य रेल्वे (मुख्यालय: जबलपूर) ह्यांच्या अख्यतारीत.

आमच्या लहानपणी कोकणातील जिल्हे म्हणजे मुंबई आणि ठाकुर असे होते म्हणजे ठाणे कुलाबा आणि रत्नागिरी. १९७८ च्या आसपास रत्नागिरी जिल्ह्याचे विभाजन करून सिंधुदुर्ग जिल्हा वेगळा करायचे ठरले तेंव्हा हे कोकणचे जिल्हे "ठाकुरसि" होणार होते म्हणजे ठाणे कुलाबा रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग . पण श्री अंतुले यांनी तेवढ्यात मखलाशी करून कुलाबा जिल्ह्याचे नामकरण रायगड केले त्यामुळे हे ठारारसि झाले ठाणे कुलाबा रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग आणि आता पालघर जिल्हा वेगळा होऊन पाठारारसि झालंय

स्वातंत्र्यानंतरचे मद्रास राज्य म्हणजे एक अजब प्रकार होता. आताच्या कर्नाटकातील दक्षिण कन्नड जिल्हा (मंगलोर वगैरे), सध्याच्या केरळमधील उत्तरेकडील मलबार भाग (कासारगोड, कोझिकोडे, मल्लापुरम वगैरे), कन्याकुमारी वगळता सध्याचे पूर्ण तामिळनाडू राज्य आणि तेलंगण वगळता सध्याचा आंध्र प्रदेश एवढा मोठा भाग त्या राज्यात येत होता. सध्या केरळमध्ये असलेले मध्य भागातील कोचीन आणि दक्षिण भागातील त्रावणकोर (तिरूवनंतपुरम वगैरे) यांचे कोचीन-त्रावणकोर हे वेगळे राज्य होते. सध्या कर्नाटकात असलेले कूर्ग हे सुंदर ठिकाण वेगळे राज्य होते. तर सध्या कर्नाटकात असलेला उत्तर कन्नड जिल्हा (कारवार वगैरे) आणि बेळगाव वगैरे उत्तर पश्चिमेकडील भाग मुंबई राज्यात होते. तर कर्नाटकात उत्तर पूर्वेकडील गुलबर्गा, बीदर, रायचूर आणि बेल्लारी सुध्दा हे भाग हैद्राबाद राज्यात होते. सध्या कर्नाटकात असलेले इतर भाग त्यावेळेस म्हैसूर राज्यात होते. १२ वर्षांपूर्वी तेलंगणची स्थापना होण्यापूर्वी दक्षिण भारतात चार (आणि आता पाच) राज्ये दिसतात त्यापेक्षा पूर्ण दक्षिण भारताचा भूगोल पूर्ण वेगळा होता हे आणि मद्रास राज्य किती विलक्षण गुंतागुंतीचे होते हे पुढील नकाशावरून समजेलच. पोट्टी श्रीरामूलूंचा उपोषणात मृत्यू झाल्यानंतर १९५३ मध्ये मद्रास राज्यातील तेलुगु भाषिक भाग वेगळा करून आंध्र प्रदेश हे राज्य स्थापन करण्यात आले. त्यात कोस्टल आंध्र (विजयवाडा, विशाखापट्टणम वगैरे) आणि रायलसीमा (नेल्लोर, कडप्पा, कुर्नूल वगैरे) भागांचा समावेश केला गेला. तेव्हा आंध्र प्रदेशची राजधानी होती कुर्नूल. वर म्हटल्याप्रमाणे कन्याकुमारी त्यावेळेस मद्रास राज्यात नव्हते तर ते कोचीन-त्रावणकोर या राज्यात होते. त्या राज्यात मल्याळम भाषा प्रमुख होती तर कन्याकुमारी होते तामिळ भाषिक. म्हणून कन्याकुमारीचे तामिळचे प्रभुत्व असलेल्या मद्रास राज्यात विलीनीकरण करावे म्हणून कन्याकुमारीत निदर्शने झाली. ही गोष्ट १९५५ मधील. १९५२ च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये काँग्रेसविरोधात लढणारे दोन प्रमुख समाजवादी पक्ष होते- जयप्रकाश नारायणांचा समाजवादी पक्ष आणि आचार्य कॄपलानींचा किसान मजदूर प्रजा पक्ष. दोन्ही पक्षांनी बर्‍यापैकी मते घेतली पण काँग्रेसविरोधी मते विभागली गेल्याने त्यांना निवडणुक जिंकणे सोडाच जागाही बर्‍याच कमी मिळाल्या. म्हणून १९५२ मध्ये निवडणुक संपल्यावर या दोन पक्षांचे विलीनीकरण झाले आणि प्रजा समाजवादी पक्ष हा पक्ष निर्माण झाला. त्यावेळेस कोचीन-त्रावणकोरचे मुख्यमंत्री होते या प्रजा समाजवादी पक्षाचे वासुदेवन नायर (बहुदा). तर कन्याकुमारीचे मद्रास राज्यात विलीनीकरण व्हावे म्हणून जी निदर्शने झाली होती त्यावर या वासुदेवन नायर यांच्या सरकारने गोळीबार केला आणि त्यात काही लोक मारले गेले. मग आपल्याच लोकांवर आपले सरकार गोळीबार कसा करू शकते या मुद्द्यावरून राम मनोहर लोहिया या प्रजा समाजवादी पक्षातून बाहेर पडले आणि त्यांनी स्वतःचा संयुक्त समाजवादी पक्ष स्थापन केला. समाजवादी परिवारात पडलेल्या शेकडो फुटींपैकी ही पहिली फूट होती. त्यानंतर १९५६ मध्ये राज्य पुनर्रचना झाली त्यात बरेच बदल केले गेले. एक तर मद्रास राज्यातून मलबार जिल्हा वेगळा करण्यात आला आणि तो मलबार जिल्हा तसेच कोचीन-त्रावणकोर राज्य यांचे विलीनीकरण झाले आणि नवे केरळ हे राज्य बनले. त्याचवेळेस कन्याकुमारीला मद्रास राज्यात जोडण्यात आले. तसेच मुंबई राज्यातील उत्तर कन्नड जिल्हा, बेळगाव वगैरे भाग, हैद्राबाद राज्यातील तेलंगण हा तेलुगू भाषिक भाग वगळता गुलबर्गा, रायचूर वगैरे भाग, कूर्ग यांचे म्हैसूर राज्यात विलीनीकरण करण्यात आले. आता आपण ज्याला कर्नाटक म्हणतो त्याला तेव्हा म्हैसूर राज्य म्हणायचे. कर्नाटक हे नाव १९७० च्या दशकात दिले गेले. त्याप्रमाणेच हैद्राबाद राज्यातील तेलंगण आंध्र प्रदेशात विलीन करून राज्याची नवी राजधानी झाली हैद्राबाद. आणि हे सगळे भाग जाऊन उरलेला भाग राहिला मद्रास राज्यात. त्या राज्याचे नाव १९७० च्या दशकात तामिळनाडू असे केले गेले.

काही कायदे देखील पूर्ण राज्य कव्हर न करता एका विशिष्ट भागापुरते लागू होतात. बॉम्बे टेनन्सी ॲक्ट हा पूर्वी मुंबई, महाराष्ट्रातला काही भाग आणि गुजरातचा काही भाग, या एरियात लागू होता. बॉम्बे प्रॉव्हिन्स म्हणत असत, त्या भागात बहुधा. आताही तो गुजरातमध्ये वेगळ्या नावाने लागू आहे. महाराष्ट्रात या कायद्यात मुंबई आणि काही जिल्हे त्यात कव्हर होतात. पश्चिम, उत्तर महाराष्ट्र आणि कोंकण. मराठवाडा आणि विदर्भाला तो लागू होत नाही. वकिलांनी खात्री करून द्यावी.

गवि, मुळात उत्तर आणि दक्षिण असे कोकणचे दोनच भाग ब्रिटिश राज्यात होते. त्यांचा उगम त्याहूनही मागे म्हणजे इसवी १५५० सुमारास आहे. नगरच्या निजामशाहीच्या ताब्यात असणारे कोकण याला मोगल निजामशाही तळकोकण म्हणत. त्यात मुंबई, चौल, जंजिरा, अलिबाग इत्यादी सर्व भाग येई. दुसरा भाग म्हणजे आदिलशाही तळकोकण. त्यात तुम्ही म्हणता तो सर्व भाग येई, थेट गोव्याच्या पलीकडे कारवार पर्यंत. शहाजहान बादशहाने निजामशाही घेतली आणि औरंगझेबाने आदिलशाही, यात पन्नास वर्षे मध्ये गेली. हा भाग असा दोन तुकड्यात विभाजित होण्याचाही आधी आणि काही काळ नंतरही यात छोटी छोटी स्वतंत्र राज्ये होती. भौगोलिक दुर्गमतेमुळे ऐन मुसलमानी बहामनी राज्यातही ती कशीबशी टिकून राहिली. सूर्यराव सुर्वे, चंद्रराव मोरे, पालवणीचे दळवी, वेंगुर्ला आणि वाडीचे सावंत भोसले, यांची मुळे याहूनही खोलवर जातात. यांच्यावर आपली सत्ता बसवण्यासाठी बहामनी महमूद गवान इत्यादी लोकांनी कोकणात स्वाऱ्याही केल्या. विशाळगडचा दर्गा मला वाटते असल्याच एक आक्रमकाचा आहे. मुळात शिवाजी महाराजांचे आणि मोगलांचे वैर होण्याचे आद्य कारण म्हणजे निजामशाही तळकोकण, कारण यातील कल्याण, रायरी हा जुना निजामशाही तळकोकणाचा भाग निजामशाहीचे नवे मालक मोगलांना मिळायला हवा, परंतु आदिलशाही आणि मोगल यांच्या भांडणात शिवाजी महाराज हा भाग आपल्या राज्यात सामील करून बसले होते. कोकणचे भौगोलिक दुर्गमत्व आणि व्यापारी महत्त्व लक्षात घेऊन महाराजांनी आपल्या राज्यात सामील केलेला हा पहिला प्रदेश. तुमच्या भूगोलात इतका मोठा इतिहास दडलेला आहे!

१. पश्चिम महाराष्ट्र पश्चिमेला नाही. २. मध्य महाराष्ट्र म्हणजे मराठवाडा की नगर? ३. खानदेश नेमका कुठे आहे? आणि नाशिक पश्चिम महाराष्ट्रात घ्यावे का? ४. माणदेश आणि पश्चिम वेगळा करायचा का? ५. मावळ नेमका भाग कुठला? ६. मराठवाडा नेमका कळतो मात्र बेरार म्हणजेच वर्‍हाड कुठून सुरू होतो आणि कुठे संपतो? ७. कोकण हा त्याच्या अगदी डिस्टिंक्ट भौगोलिक रचनेमुळे वेगळा दिसतो. परंतु मुंबैला कोकण मानावे का? बाकी तळ कोकण आनि सह्यप्रदेश ही ही एक भानगड आहे. ८. कोल्हापूर, सांगली यांना दक्षिण महाराष्ट्र का म्हणत नाहीत? की बेळगाव आणि त्या भागाला म्हणायचे? ९. कारवार बिदर वगैरे हे अलभ्य मराठी प्रदेश यांना काय म्हणावं?

याबरोबरच लहानपणी सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे जिल्हाकेंद्र ओरोस बुद्रुक आहे. सिंधुदुर्गचे जिल्हाकेंद्र मालवण का नाही? ओरोस का निवडले? जिल्ह्यांना राजधान्या नसतात म्हणून आपल्या पंप्रंची चेष्टा झाली होती तेव्हा जाणवले आपल्या कडे सुद्धा जिल्ह्याच्या केंद्रांना शब्दच नाही आहे. राजधानी म्हणायला काही हरकत नाही. तरीही ओरोस कडे कुणाचे विषेश लक्ष जात नाही. आता तर तिथे मोठे सरकारी मेडिकल कॉलेज देखील आहे.

भारताचा नकाशा डोळ्यासमोर आणला तर बिहार आणि बंगाल यांना उत्तर भारतात का धरतात आणि मेघालय वगैरे यांना पूर्वेकडेची राज्ये न म्हणता इशान्येकडेची का म्हणतात हा गोंधळ मला नेहमी होतो.

स्पेनचे एक शहर आफ्रिका खंडात आहे- त्या शहराचे नाव आहे सेयुटा. सौदी अरेबियामध्ये इस्लामचा उदय झाल्यानंतर अरबांनी हल्ले सुरू केले. जॉर्डन-पॅलेस्टाईन ओलांडून ते आफ्रिका खंडाच्या उत्तर भागात घुसले. त्यातून ते आफ्रिका खंडाच्या पश्चिमेला असलेल्या मोरोक्कोपर्यंत पोचले. तिथून जिब्राल्टरचा समुद्र ओलांडला की स्पेन येते. ते स्पेनमध्येही घुसले. त्यांना स्पॅनिश लोक मूर म्हणायचे. त्या मुस्लिम आक्रमणाविरोधात स्पेनचे लोक जवळपास ५०० वर्षे लढत होते आणि त्यांनी १४९२ मध्ये मूरांना हाकलून दिले. १४१० मध्ये स्पेनमधील एका राजपुत्राने सध्या पोर्तुगाल आहे तो प्रदेश मुक्त केला आणि तिथे पोर्तुगाल या नव्या राज्याची स्थापना केली. त्यापूर्वी पोर्तुगाल असा वेगळा देश नव्हता. तिथे हेनरी म्हणून राजा होता. युरोपातून भारत आणि दक्षिणपूर्व आशियाबरोबर व्यापार चालायचा त्या व्यापार मार्गावर मुस्लिमांचे वर्चस्व होते तसेच कॉन्स्टॅन्टीनोपल (आताचे इस्तंबूल) मार्गे आलेला माल इटलीतील व्हेनिस आणि जिनोआमार्गे युरोपात जायचा तेव्हा त्या व्यापारावर इटालीयनांचेही वर्चस्व होते या गोष्टी स्पॅनिश आणि पोर्तुगीज ख्रिश्चनांना डाचत होत्या. त्यामुळे भारताकडे जायचा समुद्रीमार्ग शोधून काढायचे प्रयत्न त्या हेनरी राजाने सुरू केले. त्यामुळे त्याला हेनरी द नेव्हिगेटर असेही म्हणतात. त्यात धार्मिक अँगल पण होतात- मुस्लिमांचे वर्चस्व खिश्चनांना डाचत होते. त्यामुळे हेनरी द नेव्हिगेटरने युरोपिअन देशांनी केलेली पहिली समुद्र मोहिम काढली आणि सेयुटा या मोरोक्कोतील शहरावर नियंत्रण मिळवले. ही गोष्ट १४१५ ची. त्यानंतर १४८० मध्ये पोर्तुगाल आणि स्पेनचे एकीकरण झाले आणि सेयुटावर स्पॅनिशांचे नियंत्रण प्रस्थापित झाले. १५४० मध्ये परत पोर्तुगाल वेगळा झाला तरीही सेयुटावर स्पेनचे नियंत्रण कायम राहिले- आजही आहे. खालील नकाशात सेयुटा स्पेनच्या जवळ आहे हे दिसेल. या नकाशावरून आणखी एक गोष्ट लक्षात येते ती म्हणजे भारताकडे जायचा समुद्रीमार्ग शोधायच्या उद्योगात पोर्तुगीज लोक पुढे का होते. त्याचे कारण पश्चिमेकडे अटलांटिकचा अ‍ॅक्सेस त्यांना जवळ होता आणि आफ्रिका खंडही जवळ होता. तीच गोष्ट स्पॅनिश लोकांची. त्यामानाने इंग्लंड बरेच लांब आहे. त्यामुळे भारतात युरोपिअनांनी हातपाय पसरायला सुरवात केली त्या काळात पोर्तुगीज दिसतील- मग फ्रेंच आणि शेवटी ब्रिटिश. त्याचे कारण या भूगोलात दडले आहे. त्यात इटालियन, ग्रीक आणि जर्मनांचे नावही दिसणार नाही. त्याचे कारणही हा नकाशा बघून समजेल. इटली आणि ग्रीसला अटलांटिकचा डायरेक्ट अ‍ॅक्सेसच नाही कारण भूमध्य समुद्र आणि आजूबाजूचे जमिन यातून जहाजे जाणार कुठून? जर्मनीला थोडासाच अटलांटिकचा अ‍ॅक्सेस आहे पण त्या भागात कदाचित चांगले बंदर असायला परिस्थिती अनुकूल नसावी. त्या तुलनेत डच लोक भारतात पोचले आणि इंडोनेशियातही पोचले. कारण नॉर्थ सी मधून त्यांना अटलांटिकचा अ‍ॅक्सेस आहे. तीच गोष्ट डेन्मार्कची. ते मर्यादित प्रमाणात का होईना भारतात पोचले. कारण त्यांना अटलांटिकचा अ‍ॅक्सेस होता. इतिहास वाचताना असा भूगोलही बघितल्यास अशा बर्‍याच गोष्टींचा उलगडा होतो.

ब्रिटीशांच्या काळातील मुंबै प्रोविन्स शोधत असताना तो फार मोठा होता असे ऐकले. नुकतेच कुठे तरी वाचले की ब्रिटीश मुंबई प्रोव्हिन्स हे ओमान पर्यन्त होते.

छान चर्चा.. भूगोल - इतिहास शाळेत असताना खुप आवडायचा, वाचतो आहे..

जिल्हाकेंद्र - जिल्हाकेंद्र / जिल्ह्याचे मुख्यालय / डिस्ट्रिक हेड क्वार्टर याला राजधानी हा शब्द सध्या अनपेक्षित वाटत असला तरी रुळल्यावर तो योग्य वाटेल असे वाटते. सामान्यतः जिल्ह्याचे नाव व त्या जिल्ह्याच्या राजधानीच्या गावाचे नाव हे एकाच असते. उदाहरण नांदेड या जिल्ह्याची राजधानी नांदेड या नावाच्या गावी (किंवा शहरात) आहे. तथापि, काही ठिकाणी जिल्ह्याचे नाव व त्या जिल्ह्याच्या राजधानीच्या गावाचे नाव ही दोन्ही वेगवेगळी असलेली दिसतात. महाराष्ट्रात रायगड हा बहुधा असा एकाच जिल्हा असावा ज्या जिल्ह्याच्या राजधानीचे नाव वेगळे, अलिबाग हे आहे. आंध्र प्रदेशात (सध्याचा तेलंगणा धरून) मात्र असे अनेक जिल्हे पूर्वी होते. मागच्या दहा-बारा वर्षांत जिल्ह्यांची विभाजने झाली व हा भूगोल काहीसा बदलला. २०१४ पूर्वीची स्थिती - जिल्हा -- राजधानी पूर्व गोदावरी -- काकिनाडा पश्चिम गोदावरी -- एलुरु कृष्णा -- मछलीपट्टणम मेदक -- संगारेड्डी प्रकाशम -- ओंगोल

माझ्याकडे रेल्वेची बरीच पुस्तके आहेत आणि त्यांत भरमसाठ माहिती आहे. माथेरान रेल्वे साठीचा खर्च आजही जीजीभॉय यांनी केला होता. नंतर ती रेल्वे सेंट्रल रेल्वेकडे देण्यात आली. पण आताचे रेल्वे मंडळ ही माहिती त्यांच्या हिल रेल्वेमध्ये देत नाही.

तुमच्या आठवणींत असलेला भूगोल आणि इतिहास इथे मुक्तपणे मांडा. १९९८-९९ साली मी तिसरीत होतो. तेव्हा तिसरीच्या भूगोलात जिल्ह्याची माहिती शिकवली जायची आता शिकवतात का माहीत नाही, तर माझ्या पुस्तकातला धुळे जिल्ह्याचा नकाशा नी वर्गातील इतर मुलांच्या पुस्तकातील धुळे जिल्ह्याचा नकाशा ह्यात मोठा फरक होता, माझ्या पुस्तकातल धुळे जिल्हा भला मोठा होता, हे असे का झाले हे मला नंतर बऱ्याच वर्षांनी कळले, १९९८ साली, नंदुरबार जिल्हा धुळे जिल्ह्यातून वेगळा झाला होता भूगोलाची पुस्तके नवी आली होती, माझ्याकडे मात्र जूनच पुस्तक आल होत. माझे एक चुलत काका जे ९९-९९ व्या वर्षी २ वर्षाआधी गेले ते सांगायचे की जळगाव जिल्ह्यात ते रहायचे तेव्हा काहीही लफडे झाले नि इंग्रज मागे लागले की ते २०-२५ किमीवरील निजामाच्या राज्यात लोक पळून जायचे नि इंग्रज पोलिस काही करू शकायचे नाहीत.

छानच विषय, आणि फिजिओ घेउन तुमची कंबरदुखी थांबली हे वाचुन फारच आनंद झाला. नशीब , तुमची फिजिओ ही कायरो प्रॅक्टीशनर नाही. तो एक भयानक अनुभव आहे. कंबरदुखीसाठी आम्ही एका फिजिओ कम कायरो कम कम कम...अशा बाईकडे गेलो. तिकडे तिने वेगवेगळ्या प्रकारची व्यायाम तर करुन घेतलेच आणि बक्कळ फी सुद्धा घेतली पण "मी भारतातील २० का ३० का ४० कायरो पैकी एक आहे" असे म्हणुन "मान सैल सोडा/ हात सैल सोडा/पाय सैल सोडा ,जबडा सैल सोडा" असे म्हणत म्हणत ईतके अवयव पिळले आणि असे काही पिळले की मूळची कंबरदुखी बाजुला राहुन नवीन नवीन अवयव दुखायला लागले. ते सेशन घेउन आल्यावर जिम मध्ये १ तास व्यायाम केल्यावर जसा थकवा येतो तसेच वाटते आणि झोपण्याशिवाय दुसरे काही करण्याची ईच्छा होत नाही. या पेक्षा सक्तमजुरी परवडली.

आर्‍अ‍ॅच्।च्।आआ.. अरेच्चा. लॅपटॉपीवर ( उशीवर, गादीवर, चादरीवर प्रमाणे) टाईपताना 'क्याप्स्लॉक' का काय म्हणतात ते उघडे होते, त्यामुळे 'अरेच्चा' हे आर्‍अ‍ॅच्।च्।आआ' असे लिहिले गेले. आणि प्रतिसादाचे शीर्षक काय लिहीले होते ते मी 'वयोमाना'मुळे विसरलो, त्यामुळे ते तसेच राहु दिले. -- ते कसे ओळखायचे हे कुणी सांगू शकेल का ? (सध्या मिपावर हुशार हुशार आयायटीयनांचा वावर आहे, त्यापैकी कुणीतरी नक्कीच सांगू शकेल असे वाटते.) असो. नमनालाच पाच उनित वीज घालवून आता पुढचे लिहीतो. आजी, तुम्ही लई म्हणजे लईच खुसखुषीत लिहीता ब्वॉ. (खुसखुशीत' ऐवजी 'खुसखुषीत' जास्त मजेशीर वाटते) तुमच्या त्या इंग्रजी स्पेलिंगांच्या गमती, एमाराय, "धडकने लगता हैं मेरा दिल तेरे नाम से,ऐसा लगता हैं कि अब हम गये कामसे" वगैरेंमुळे तर "कयामत से मेरी जां कम नही हो" असेच म्हणावे लागेल. मस्त. असेच लिहीत रहा.

एकदम मस्त, धमाल...!

काही वर्षांपूर्वी माझ्या आईची एक मैत्रीण ( तेंव्हा वय वर्षे ७५) माझ्या दवाखान्यात सुनेबरोबर आली होती. जाता जाता मला म्हणाली अरे डॉक्टर ( आईची मैत्रीण असल्याने मला अगदी लहानपणापासून ओळखते म्हणून अरे) आजकाल मधून मधून माझे गुढघे आणि कंबर दुखतात. मी त्यांना म्हटलं मावशी तुम्ही घरात फिरून एक गोष्ट तपासून पहा - ७५ वर्षे जुनी कोणती वस्तू आजही चालू आहे का? दोन मिनिटे विचार करून त्या म्हणाल्या अरे हो इतकं जुनं अगदी घड्याळ सुद्धा चालू नाही. मग मी त्यांना म्हणालो मावशी, ७५ वर्षे काम करून तुमचं शरीर झिजलं आहे. तेंव्हा असं थोडं फार चालायचंच. ७५ व्य वर्षी तुम्ही उत्तम चालत्या फिरत्या आहात याचा आनंद मानायचा कि दुःख हे तुम्हीच ठरवा. मंगेश पाडगावकर लिहून गेले आहेत. जगायचं कसं ? कण्हत कण्हत का गाणं म्हणत? त्यावर त्या हसून म्हणाल्या-- बरोबर आहे तुझं!

हलका फुलका लेख..

माझी आई काही वर्षांपूर्वी अगदी याच टप्प्यांमधून गेली होती. पण नंतर फिजिओथेरपीने दुखण्याला उतार पडला. आता बसून खूप वेळ प्रवास केला तर अजून त्रास होतो. त्यामुळे आईनेच लेख लिहिला असे वाटले.

छानच विषय, आणि फिजिओ घेउन तुमची कंबरदुखी थांबली हे वाचुन फारच आनंद झाला. नशीब , तुमची फिजिओ ही कायरो प्रॅक्टीशनर नाही. तो एक भयानक अनुभव आहे. कंबरदुखीसाठी आम्ही एका फिजिओ कम कायरो कम कम कम...अशा बाईकडे गेलो. तिकडे तिने वेगवेगळ्या प्रकारची व्यायाम तर करुन घेतलेच आणि बक्कळ फी सुद्धा घेतली पण "मी भारतातील २० का ३० का ४० कायरो पैकी एक आहे" असे म्हणुन "मान सैल सोडा/ हात सैल सोडा/पाय सैल सोडा ,जबडा सैल सोडा" असे म्हणत म्हणत ईतके अवयव पिळले आणि असे काही पिळले की मूळची कंबरदुखी बाजुला राहुन नवीन नवीन अवयव दुखायला लागले. ते सेशन घेउन आल्यावर जिम मध्ये १ तास व्यायाम केल्यावर जसा थकवा येतो तसेच वाटते आणि झोपण्याशिवाय दुसरे काही करण्याची ईच्छा होत नाही. या पेक्षा सक्तमजुरी परवडली.

आर्‍अ‍ॅच्।च्।आआ.. अरेच्चा. लॅपटॉपीवर ( उशीवर, गादीवर, चादरीवर प्रमाणे) टाईपताना 'क्याप्स्लॉक' का काय म्हणतात ते उघडे होते, त्यामुळे 'अरेच्चा' हे आर्‍अ‍ॅच्।च्।आआ' असे लिहिले गेले. आणि प्रतिसादाचे शीर्षक काय लिहीले होते ते मी 'वयोमाना'मुळे विसरलो, त्यामुळे ते तसेच राहु दिले. -- ते कसे ओळखायचे हे कुणी सांगू शकेल का ? (सध्या मिपावर हुशार हुशार आयायटीयनांचा वावर आहे, त्यापैकी कुणीतरी नक्कीच सांगू शकेल असे वाटते.) असो. नमनालाच पाच उनित वीज घालवून आता पुढचे लिहीतो. आजी, तुम्ही लई म्हणजे लईच खुसखुषीत लिहीता ब्वॉ. (खुसखुशीत' ऐवजी 'खुसखुषीत' जास्त मजेशीर वाटते) तुमच्या त्या इंग्रजी स्पेलिंगांच्या गमती, एमाराय, "धडकने लगता हैं मेरा दिल तेरे नाम से,ऐसा लगता हैं कि अब हम गये कामसे" वगैरेंमुळे तर "कयामत से मेरी जां कम नही हो" असेच म्हणावे लागेल. मस्त. असेच लिहीत रहा.

एकदम मस्त, धमाल...!

काही वर्षांपूर्वी माझ्या आईची एक मैत्रीण ( तेंव्हा वय वर्षे ७५) माझ्या दवाखान्यात सुनेबरोबर आली होती. जाता जाता मला म्हणाली अरे डॉक्टर ( आईची मैत्रीण असल्याने मला अगदी लहानपणापासून ओळखते म्हणून अरे) आजकाल मधून मधून माझे गुढघे आणि कंबर दुखतात. मी त्यांना म्हटलं मावशी तुम्ही घरात फिरून एक गोष्ट तपासून पहा - ७५ वर्षे जुनी कोणती वस्तू आजही चालू आहे का? दोन मिनिटे विचार करून त्या म्हणाल्या अरे हो इतकं जुनं अगदी घड्याळ सुद्धा चालू नाही. मग मी त्यांना म्हणालो मावशी, ७५ वर्षे काम करून तुमचं शरीर झिजलं आहे. तेंव्हा असं थोडं फार चालायचंच. ७५ व्य वर्षी तुम्ही उत्तम चालत्या फिरत्या आहात याचा आनंद मानायचा कि दुःख हे तुम्हीच ठरवा. मंगेश पाडगावकर लिहून गेले आहेत. जगायचं कसं ? कण्हत कण्हत का गाणं म्हणत? त्यावर त्या हसून म्हणाल्या-- बरोबर आहे तुझं!

हलका फुलका लेख..

माझी आई काही वर्षांपूर्वी अगदी याच टप्प्यांमधून गेली होती. पण नंतर फिजिओथेरपीने दुखण्याला उतार पडला. आता बसून खूप वेळ प्रवास केला तर अजून त्रास होतो. त्यामुळे आईनेच लेख लिहिला असे वाटले.

पृथ्वीवर, माणूस उपराच....

मस्त लेख. याविषयी काहीही माहिती नव्हते. हे सॅम डॅरलिंपल विलिअम डॅरलिंपलचे कोणी नातेवाईक आहेत का? विलिअम डॅरलिंपलनी ब्रिटीश भारतावर लिहिलेले अ‍ॅनार्की हे पुस्तक मस्त आहे.

आफ्रिकेमध्ये म्यानमार मध्ये किंवा इतर दक्षिण आशियाई देशांमध्ये व्यापारा निमित्त किंवा अन्य काही कारणांनी गेलेले भारतीय युद्धामुळे यादवीमुळे परत आले, कित्येक गेले मात्र त्यांच्या कुणाच्या स्टोरी फारशा मांडल्या गेलेल्या नाहीत. रंगून मंडाले सिलोन हे शब्द ब्रिटिश साम्राज्याची छाप भारतावरून जसजशी भेटली तसतसे गायब झाले. मेरे पिया गये रंगून किया है वहा से टेलीफोन अशी गाणी एके काळी भारतात लोकप्रिय होती. साऱ्या भारतीय उपखंडातील आणि दक्षिण आशियाई देशांनी एकत्र येऊन युरोपियन युनियन सारखा प्रयोग करावा असे काही जुन्या विचारवंतांच्याही मनात येत असे एकेकाळी मात्र असे युनिफिकेशनचे विचार आता कोणीही करत नाही

वासुदेव बळवंत फडकेंना एडनला कारावासात ठेवले गेले होते आणि त्यांचा मृत्यू तिथेच झाला.

मुळातच त्या वातावरणातून आल्यामुळे ते अन्य लोकांपेक्षा यशस्वी ठरले तर नवल ते काय. मारवाडी लोकांबद्दलही असे म्हणता येईल.

सहमत. मारवाड भागात वाळवंट असल्याने तिथे राहून काही होणार्‍यातले नव्हते. त्यामुळे मारवाडी लोकं तिथून बाहेर पडून सगळीकडे पसरले. अगदी बंगाल आणि आसामातही मारवाडी लोक सापडतात. आणि ही गोष्ट आजची नाही तर बरीच जुनी आहे. बंगालमधे जगत सेठ ही उपाधी असलेले प्रचंड श्रीमंत (अगदी दिल्लीच्या बादशाहला पैसे कर्जाऊ देणारे) पिढीजात मारवाडी सावकार होते. फर्रूखसिय्यर बादशाहला त्यांनी सत्तेवर यायला मदत केली होती म्हणून त्याने त्यांना जगत सेठ ही उपाधी दिली होती. मारवाडी लोकांना ते राहायचे तिथली प्रतिकूल परिस्थिती हे बाहेर पडण्यासाठी हातपाय मारायला कारण झाले असे म्हणता येईल.

>> एवढे होऊनही कितीतरी भारतीय मलेशियात राहिले…. स्वतंत्र मलेशियात नंतर भारतीय लोक आणखीनच बाहेर फेकले गेले, बहुतेक चुकून मलेशिया टाइपलं गेलंय, संपादकांना सांगून तेवढं दुरूस्त करून घ्या! बाकी लेख उत्तम, शेवटचा परिच्छेद एकदम मस्त! - (मलेशिया कर्मभूमी असलेला) सोकाजी

माहितीपुर्ण इतिहास... या बद्दल कधी वाचण्यात आले नव्हते ... जिज्ञासाही वाटली नवह्ती !

म्यानमारमधील भारतीय एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यावर आजचा म्यानमार तत्कालीन ब्रिटिश वसाहतवादी आक्रमणात सापडला आणि तेव्हापासून ब्रिटिश भारताचा एक प्रांत झाला. त्यामुळेच भारतीयांची मुक्त ये-जा सुरु झाली. भारतातील लोकांना म्यानमारमध्ये जाण्याची परिस्थिती निर्माण झाली ती म्यानमारमधील वाढत्या तांदूळ उत्पादनामुळे. अमेरिकेतील यादवी युद्धामुळे तिथून पुरवल्या जाणाऱ्या तांदुळावर परिणाम झाला. त्यामुळे तांदूळ उत्पादनासाठी नव्या प्रदेशाच्या शोधात ब्रिटिश होतेच. त्यातूनच म्यानमारमध्ये तांदूळ लागवडीमध्ये मोठ्या प्रमाणात वाढ झाली. त्यामुळे तेथील शेतात कामगार म्हणून जाण्यासाठी भारतीयांनी सुरुवात केली, त्यात बंगाल, बिहार, तामिळनाडू आणि आंध्र येथील लोकांचा मुख्य समावेश होता. त्याकाळी बंगाल-बिहार येथील लोकांना जमिनीमार्गे म्यानमार मध्ये जाणे शक्य होते आणि समुद्रमार्गे जायचे तर चेन्नई येथून रंगूनला जाता येई त्यामुळे वरील प्रदेशातील कामगारांची संख्या जास्ती राहिली. यातूनच तामिळनाडू मधील चेट्टीयार जातीतील लोकांनी आपला बँकिंग व्यवसाय थाटला. त्यातूनच इंडियन ओव्हरसिज बँक आणि इंडियन बँक यांची स्थापना झाली. १९३१ साली १.४ करोड लोकसंख्या असलेल्या म्यानमारमध्ये १० लाखाहून अधिक भारतीय वास्तव्यास होते. म्यानमारमध्ये त्यावेळी बोलल्या जाणाऱ्या भारतीय भाषांची आकडेवारी उपलब्ध आहे. त्यात बंगाली, तामिळ आणि तेलगू यांची संख्या अधिक असून १५ हजार पंजाबी बोलणाऱ्या लोकांचाही समावेश आहे. म्यानमारमधील तत्कालीन अर्थव्यवस्थेत अगदी मजुरांपासून वरिष्ठ पदांपर्यंत भारतीय लोक प्रस्थापित झालेले होते.

खुपच रोचक माहिती ! धन्यवाद !

हे असे लेख मला खूप आवडतात! खूप छान माहिती, दुर्दैवाने अश्या ठिकाणी जाऊन नंतर मेलेले लोक कुणाला माहीतही नसतात! :(

स्थलांतरित लोक - हा परीच्छेद जास्त आवडला. आणि बर्‍याच अंशी सहमत आहे. रच्याकने - अभिनेत्री हेलन ही काही अपरीहार्य कारणास्तव रंगून पासून चालत भारतात आली असे ती एका मुलाखतीत म्हणाली. कदाचीत मोठ्या स्थलांतराच्या वेळेस हे झाले असावे.

ब्रिटिश भारतीय साम्राज्याच्या फाळणी उल्लेखात तुम्ही सविस्तर लिखाण केले आहेत. यात तुम्ही आखाताचा सुध्दा उल्लेख केलात.

या कालखंडात एक लहान घटना भारतात घडली

भारतात IMA ( Indian Military Academy ) ची स्थापना झाली
IMA ची पहिलि तुकडी १९३५ साली बाहेर पडली, या तुकडीला "The Pioneers" म्हणुन ओळखले गेले. या "The Pioneers" तुकडीचे ३ कॅडेटनी पुढे जाऊन ३ वेगवेगळ्या देशांच्या लष्कराचे सरसेनापती पद भुषवुन त्या देशांच्या लष्कराचे नेतृत्व केले.

१ भारत- फिल्ड मार्शल सॅम माणैकशॅ
२ बर्मा - स्मिथ ड्युन
३. पाकिस्तान - मोहम्मद मुसा खान

एकमेव योगायोग

पृथ्वीवर, माणूस उपराच....

मस्त लेख. याविषयी काहीही माहिती नव्हते. हे सॅम डॅरलिंपल विलिअम डॅरलिंपलचे कोणी नातेवाईक आहेत का? विलिअम डॅरलिंपलनी ब्रिटीश भारतावर लिहिलेले अ‍ॅनार्की हे पुस्तक मस्त आहे.

आफ्रिकेमध्ये म्यानमार मध्ये किंवा इतर दक्षिण आशियाई देशांमध्ये व्यापारा निमित्त किंवा अन्य काही कारणांनी गेलेले भारतीय युद्धामुळे यादवीमुळे परत आले, कित्येक गेले मात्र त्यांच्या कुणाच्या स्टोरी फारशा मांडल्या गेलेल्या नाहीत. रंगून मंडाले सिलोन हे शब्द ब्रिटिश साम्राज्याची छाप भारतावरून जसजशी भेटली तसतसे गायब झाले. मेरे पिया गये रंगून किया है वहा से टेलीफोन अशी गाणी एके काळी भारतात लोकप्रिय होती. साऱ्या भारतीय उपखंडातील आणि दक्षिण आशियाई देशांनी एकत्र येऊन युरोपियन युनियन सारखा प्रयोग करावा असे काही जुन्या विचारवंतांच्याही मनात येत असे एकेकाळी मात्र असे युनिफिकेशनचे विचार आता कोणीही करत नाही

वासुदेव बळवंत फडकेंना एडनला कारावासात ठेवले गेले होते आणि त्यांचा मृत्यू तिथेच झाला.

मुळातच त्या वातावरणातून आल्यामुळे ते अन्य लोकांपेक्षा यशस्वी ठरले तर नवल ते काय. मारवाडी लोकांबद्दलही असे म्हणता येईल.

सहमत. मारवाड भागात वाळवंट असल्याने तिथे राहून काही होणार्‍यातले नव्हते. त्यामुळे मारवाडी लोकं तिथून बाहेर पडून सगळीकडे पसरले. अगदी बंगाल आणि आसामातही मारवाडी लोक सापडतात. आणि ही गोष्ट आजची नाही तर बरीच जुनी आहे. बंगालमधे जगत सेठ ही उपाधी असलेले प्रचंड श्रीमंत (अगदी दिल्लीच्या बादशाहला पैसे कर्जाऊ देणारे) पिढीजात मारवाडी सावकार होते. फर्रूखसिय्यर बादशाहला त्यांनी सत्तेवर यायला मदत केली होती म्हणून त्याने त्यांना जगत सेठ ही उपाधी दिली होती. मारवाडी लोकांना ते राहायचे तिथली प्रतिकूल परिस्थिती हे बाहेर पडण्यासाठी हातपाय मारायला कारण झाले असे म्हणता येईल.

>> एवढे होऊनही कितीतरी भारतीय मलेशियात राहिले…. स्वतंत्र मलेशियात नंतर भारतीय लोक आणखीनच बाहेर फेकले गेले, बहुतेक चुकून मलेशिया टाइपलं गेलंय, संपादकांना सांगून तेवढं दुरूस्त करून घ्या! बाकी लेख उत्तम, शेवटचा परिच्छेद एकदम मस्त! - (मलेशिया कर्मभूमी असलेला) सोकाजी

माहितीपुर्ण इतिहास... या बद्दल कधी वाचण्यात आले नव्हते ... जिज्ञासाही वाटली नवह्ती !

म्यानमारमधील भारतीय एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यावर आजचा म्यानमार तत्कालीन ब्रिटिश वसाहतवादी आक्रमणात सापडला आणि तेव्हापासून ब्रिटिश भारताचा एक प्रांत झाला. त्यामुळेच भारतीयांची मुक्त ये-जा सुरु झाली. भारतातील लोकांना म्यानमारमध्ये जाण्याची परिस्थिती निर्माण झाली ती म्यानमारमधील वाढत्या तांदूळ उत्पादनामुळे. अमेरिकेतील यादवी युद्धामुळे तिथून पुरवल्या जाणाऱ्या तांदुळावर परिणाम झाला. त्यामुळे तांदूळ उत्पादनासाठी नव्या प्रदेशाच्या शोधात ब्रिटिश होतेच. त्यातूनच म्यानमारमध्ये तांदूळ लागवडीमध्ये मोठ्या प्रमाणात वाढ झाली. त्यामुळे तेथील शेतात कामगार म्हणून जाण्यासाठी भारतीयांनी सुरुवात केली, त्यात बंगाल, बिहार, तामिळनाडू आणि आंध्र येथील लोकांचा मुख्य समावेश होता. त्याकाळी बंगाल-बिहार येथील लोकांना जमिनीमार्गे म्यानमार मध्ये जाणे शक्य होते आणि समुद्रमार्गे जायचे तर चेन्नई येथून रंगूनला जाता येई त्यामुळे वरील प्रदेशातील कामगारांची संख्या जास्ती राहिली. यातूनच तामिळनाडू मधील चेट्टीयार जातीतील लोकांनी आपला बँकिंग व्यवसाय थाटला. त्यातूनच इंडियन ओव्हरसिज बँक आणि इंडियन बँक यांची स्थापना झाली. १९३१ साली १.४ करोड लोकसंख्या असलेल्या म्यानमारमध्ये १० लाखाहून अधिक भारतीय वास्तव्यास होते. म्यानमारमध्ये त्यावेळी बोलल्या जाणाऱ्या भारतीय भाषांची आकडेवारी उपलब्ध आहे. त्यात बंगाली, तामिळ आणि तेलगू यांची संख्या अधिक असून १५ हजार पंजाबी बोलणाऱ्या लोकांचाही समावेश आहे. म्यानमारमधील तत्कालीन अर्थव्यवस्थेत अगदी मजुरांपासून वरिष्ठ पदांपर्यंत भारतीय लोक प्रस्थापित झालेले होते.

खुपच रोचक माहिती ! धन्यवाद !

हे असे लेख मला खूप आवडतात! खूप छान माहिती, दुर्दैवाने अश्या ठिकाणी जाऊन नंतर मेलेले लोक कुणाला माहीतही नसतात! :(

स्थलांतरित लोक - हा परीच्छेद जास्त आवडला. आणि बर्‍याच अंशी सहमत आहे. रच्याकने - अभिनेत्री हेलन ही काही अपरीहार्य कारणास्तव रंगून पासून चालत भारतात आली असे ती एका मुलाखतीत म्हणाली. कदाचीत मोठ्या स्थलांतराच्या वेळेस हे झाले असावे.

ब्रिटिश भारतीय साम्राज्याच्या फाळणी उल्लेखात तुम्ही सविस्तर लिखाण केले आहेत. यात तुम्ही आखाताचा सुध्दा उल्लेख केलात.

या कालखंडात एक लहान घटना भारतात घडली

भारतात IMA ( Indian Military Academy ) ची स्थापना झाली
IMA ची पहिलि तुकडी १९३५ साली बाहेर पडली, या तुकडीला "The Pioneers" म्हणुन ओळखले गेले. या "The Pioneers" तुकडीचे ३ कॅडेटनी पुढे जाऊन ३ वेगवेगळ्या देशांच्या लष्कराचे सरसेनापती पद भुषवुन त्या देशांच्या लष्कराचे नेतृत्व केले.

१ भारत- फिल्ड मार्शल सॅम माणैकशॅ
२ बर्मा - स्मिथ ड्युन
३. पाकिस्तान - मोहम्मद मुसा खान

एकमेव योगायोग

उत्तम आणि समयोचित (एपस्टीन प्रकरणाच्या पार्श्वभूमीवर) लेख!

महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे भारतीय संस्कृती भौतिक सुख नाकारत नाही, तर त्याला मर्यादा घालते. वेद देखील भौतिक सुखाला नाकारत नाहीत, पण ते अपूर्ण आणि क्षणभंगुर असल्याचे स्पष्ट करतात.

_/!\_ - ('कोहम्'चा प्रवासी) सोकाजी

हा अत्यंत चुकीचा दावा आहे. बहुतेक भारतीयांना अलीकडे असे वाटत आहे की पाश्चात त्यांनी फक्त मटेरियल गोष्टींमध्ये आनंद शोधला आहे परंतु हे एका विवक्षित न्यूनगंडातून मांडले जाणारे अत्यंत उथळ असत्य. युरोपात अनेक ठिकाणी जुन्या मॉनेस्टरीज आहेत जिथे ऐहिक सुखांचा पूर्ण त्याग करून लोक अध्यात्म साधना करतात. पाश्चा त्यांनी एक प्रश्न सोडवले का तर सोडवले आणि त्यातून त्यांना आज उत्तम जीवनशैली मिळालेली आहे. एखाद्या खेडेगावात राहणारे युरोपियन कुटुंब आणि भारतात अगदी मोठ्या शहरात देखील राहणारे भारतीय कुटुंब यांच्यामध्ये युरोपियन कुटुंब हे जास्त सुखी आणि समाधानी आहे. शिवाय युरोपियन धर्मांमध्ये सुद्धा देखील ऐहिक सुखांची निर्भत्सनासच केलेली आहे. ला ग्रांडे बेलेजझा हा सोरिंतीनोचा चित्रपट पहा. त्यामधली नन म्हणते की मी दारिद्र्याचे व्रत घेतले आहे. एक फार सुंदर प्रसंग या चित्रपटात आहे. एका धन दांडग्या माणसाच्या घरात ही नन मुक्कामाला थांबलेली असते मात्र सुख सुखासीन बेडवरती न झोपता ती तिच्या सवयीने खाली फरशीवरच झोपते. पहाटे बाहेर बाल्कनीत येते तेव्हा तिथे बाल्कनीत अनेक फ्लेमिंगो उतरलेले असतात. काल झालेल्या रात्री झालेल्या अत्यंत lavish डिनर मध्ये उरलेले अन्नपदार्थ हे फ्लेमिंगो खात असतात. आणि ही नन एक हळुवार फुंकर घालते आणि हे फ्लेमिंगो त्यांच्या पुढच्या प्रवासासाठी मार्गस्थ होतात. ॲनी बेझंट त्यांनी भारतामध्ये थिऑसॉफिकल सोसायटीची स्थापना केली असे आम्ही शाळेत वाचले होते. यामध्ये भारतीय आणि पाश्चात्य दोन्ही धर्मांच्या शिकवणुकीचा तौलनिक अभ्यास करणारी माणसे असावेत. पाश्चात्य तत्त्वज्ञ लोकांमध्ये तुम्ही म्हणता तशी मांडणी अजिबात दिसत नाही त्यामुळे तुमचे आकलन उथळ आहे एवढेच नमूद करू इच्छितो

वेदांकडे चला स्वामी दयानंद सरस्वतींनी ‘वेदांकडे चला’ असा संदेश दिला आहे. तो सर्वकाल सुसंगत आहे. आज स्वामीजींची २०२ वी जयंती आहे. त्यांना विनम्र अभिवादन _/\_

एपिस्टन फाईलचे अनेक रील, त्याची माहिती एकामागून एक पाहिली.ते पाहताना अक्षरशः भडभडून ओकून द्यावं वाटल. जग हॆ सैतान प्रवृत्तीने भरलेलेच आहे. सत्ता, पैसा, व्यभिचार याने बरबटलेले आहे.तरीही या जगात आपल्याला जगायचं आहे. मी पण त्या दिवशी "ज्ञानयोग" पुस्तक वाचले .तेव्हा कुठे शांत झाले ... अशा वेळी मला वेदांत, अद्वैत यांचा खूप आधार होतो.विवेकानंद यांच्या भाषेतलं वेदान्त म्हणजे "व्यावहारिक सत्य"प्राचीन ज्ञानाने उलगडणे.जीवनाचे सर्वोच्च सत्य आणि अंतिम उद्दिष्ट प्राप्त करण्यासाठी प्रयत्नशील असलेल्या साधकांसाठी ते एक व्यावहारिक मार्गदर्शक आहे.

बहुतेक धर्म हे ऐहीक भोगांना कमी प्रतीचे किंवा पाप मानतात. मात्र परलोकात गेल्यावर पुण्य मिळवले असेल तर हेच सारे भोग सुखसुविधा म्हणून मिळतील असे सांगतात. हे असे का?

Epstein फाईल्स मध्ये नसलेल्या गोष्टी किंवा बादरायणी संबंध लाऊन अचाट दावे सध्या नेटवर पसरले आहेत. आपण काळजी घ्यावी. तुम्ही दिलेले उदाहरण घ्या. मेलमध्ये कॅनिबल हा शब्द आला म्हणजे एपस्टीन मानवी ऑर्गनचे बुफे भरून जेवायचा असा अर्थ होत नाही. त्या मेल्समध्ये casual मेल पण आहेत. उगाच शब्द त्यात आला म्हणजे काही गुन्हा घडला असे नाही. बाकी लेख अत्यंत एकसुरी वाटला. ह्यात मांडण्यासारख्या अनेक दुसऱ्या बाजू आहेत. पश्चिमी कसे खराब आणि आपण कसे हुच्च ह्याच्या अगदी विरोधी मत मांडणारा लेख सुद्धा सहज पाडता येईल.

इथे रेंगाळले अध्यात्म.

चौकात लाल सिग्नल लावा. एक भारतात लावा. एक युरोपात लावा. फरक डोळ्यांनी बघा. कोणतेही कुकर्म करताना भारतीय मन शंभर वेळा विचार कसे व्यवस्थित करते. ते बघा. टोलच्या रांगात सगळे कसे व्यवस्थित लायनीत जातात. एकमेकांना कसे घूसू देतात. बघा मजा. लहान मुलांना कानफटवणे हे ज्यांच्या अंगवळणी पडले आहे त्यांना पेशन्सने बोलणे कसे शिकवणार. भारतवर्षाचा अभिमान जरूर वाटावा. पण जे चूक आहे ते मान्य तर करायला शिका.

एकदा खचाखच भरलेल्या रेल्वेच्या डब्ब्यातून मी ट्रेकला जात होतो. जागा नसल्याने दोन सीटच्या गॅप मध्ये उभा होतो, एक कला अध्यात्म, धर्म, देव ह्याबद्दल दुसऱ्या काकाना सांगत होते, अतिशय मंत्रमुग्ध वातावरण होते, अर्ध्या एका तासाने त्या काकानी हातातली शेंगा खाऊन उरलेली टरफल्यांची पिशवी खिडीकी बाहेर टाकली.

नागनिका जी, आपले चिंतन वाचले. लहानपणी मला आणि बहुतांश लोकांना आपण म्हणता तसेच वाटत आले आहे. शरीराच्या पलिकडे असलेल्या स्व व अस्तित्वावर अत्यंत सखोल चिंतन भारतीय तत्वज्ञानात आहे, हे मान्य. पण जाण आल्यावर हळू हळू भारतीय संस्कृतीबाबतचा तथाकथीत अभिमान गळून पडला. इथे लिहिलेले विचार भाबडे आहेत की धूर्त आहेत असा प्रश्न पडला. त्यामुळे मनात आलेले काही प्रश्न आपल्यासमोर ठेवत आहे. त्याबद्दल आपल्याला काय वाटते ते वाचायला आवडेल. १. भारतीय संस्कृती प्राचीन आहे त्यामुळे ती जास्त प्रगत असायला हवी होती. तसे काही सध्या आढळून येते का? आपला समाज जगातील इतर समाजांच्या तुलनेत अधिक सुखी समाधानी आहे का? भारताचा आनंद निर्देशांक जगात तळाला का असावा? २. भारतीय मनाची बैठक समरसतावादी आहे, समतावादी नाही. नेता अचानक गेल्यानंतर त्या पक्षातील सर्वात लायक माणसाला कधीच संधी मिळत नाही. नेत्यालाही ती विशिष्ट घराण्यातले असल्यामुळेच मिळाली होती. कितीही गैरप्रकार समोर आले तरी लोकांना त्याचे काहीच वाटत नाही. उलट लोक असेच होणार हे मानून पुढे गेले. ही कसली महान संस्कृती? सर्व नागरीक समान आहेत असे मानणारी लोकशाही भारतात का रूजू शकली नसावी? ३. आर्थिक विषमता व वर्गाधारीत शोषण सर्वच समाजात आढळून येते. अधिक क्षमता असलेले लोक आर्थिकदृष्ट्या प्रबळ समाज गट तयार करतातच. पण 'जात' ही फक्त आणि फक्त जन्माधारीत संकल्पना फक्त दक्षिण पूर्व आशियातच का आढळून येत असावी? आपल्याच रक्तामासाच्या बांधवांचे केवळ जातीआधारित शोषण जगात इतर कुठेही नाही. तसेच स्त्रियांना जरूर देवी बनवून देव्हार्‍यात बसवले गेले पण तिला समान मानले का नसावे, तिचे शोषण हजारो वर्षे का झाले असावे? ४. भारतीय संस्कृतीतले सगळेच संत बंडखोर होते. त्यांचा तत्कालीन समाजाने छळच केला व नंतर त्यांची पूजा केली. हे अगदी ज्ञानेश्वरांपासून र धों कर्वे, महात्मा फुले यांच्यापर्यंत हे असेच आहे. एवढे सांस्कृतीक संचित असलेल्या भारतीय समाजाला चांगले काय हे वेळीच का ओळखता आले नसावे? ४. चांगल्या संस्कृतीचा सर्वात मोठा मानक न्याय असावा. पण भारतीय समाजात नेहमीच न्याय का नसावा? अगदी मर्यादा पुरूषोत्तम राम हाही न्यायासाठी नाही तर वडीलांच्या इच्छेचा मान म्हणून वनवासाला गेला. न्याय महत्वाचा असता तर त्याने वडीलांच्या इच्छेपेक्षा त्यांना तत्कालीन न्याय्य काय हे सांगायला हवे होते. सीतेशी राम जसा वागला (अग्नीपरिक्षा), तसे आजच्या काळात कोणी वागले तर तो माणूस वंदनीय ठरेल काय? न्यायापेक्षा वडीलधारे, परंपरा काय म्हणते हेच इथे का महत्वाचे आहे? न्यायासाठी भांडणारे आयुष्य खर्च करतात, पुस्तके लिहितात. आपल्या समाजात न्याय मुळीच सहज नाही. म्हणून बहुसंख्य लोकांना सुखी समाधानी आयुष्य लाभते असे वाटत नाही. संघर्ष अटळ का?

मला एक प्रश्न नेहमी पडतो. सध्याच्या काळातील पाश्चिमात्य तत्वज्ञ आपलेच तत्वज्ञान अधिक सोप्या पध्दतीने उलगडून सांगतात. वेन डायर, बॉब प्रॉक्टर, एकहार्ट टोली वगैरे बोलतात तेव्हा कुठेतरी जाणवते की निदान तेवढ्यापुरते तरी ते आपलेच तत्वज्ञान सांगत आहेत. नॉर्मन व्हिन्सेंट पील हे तर ख्रिस्ती धर्मगुरूच होते त्यामुळे त्यांच्या बोलण्यात बायबलचा उल्लेख येतो ते सोडून देऊ. त्याप्रमाणेच नेव्हिल गॉडर्ड यांच्या बोलण्यात आणि लिखाणातही जिससचा उल्लेख येतो ते सोडून देऊ. मात्र इतरांच्या बोलण्यात/लिहिण्यात जिसस किंवा ख्रिस्ती धर्माचा उल्लेख क्वचितच येतो. तसेच ते कुठेतरी आपलेच तत्वज्ञान सांगत आहेत पण अधिक सुलभ पद्धतीने असे जाणवते. उगीच कसलाही अभिमान नाही (ज्याला मी उपहासाने वेदकालीन जंगलात भटकणे म्हणतो), हे जग म्हणजे सगळी माया आहे, त्यात गुरफटून जाऊ नका आणि आपले चित्त प्रभूचरणी लीन ठेवा म्हणजे भवसागर तरून जाल वगैरे दिसायला भारदस्त दिसणारी पण त्यातून नक्की काय करायचे याचा कसलाही अर्थबोध न होणारी भाषा वापरत नाहीत. उलट काय करणे अपेक्षित आहे हे अधिक सोप्या पध्दतीने उलगडून सांगतात. हे असे का होत असावे? दुसरे म्हणजे नॉर्मन व्हिन्सेंट पील किंवा नेव्हिल गॉडर्ड अगदी बायबलमधील भाषा बोलत जरी असले तरी ते जे काही बोलतात ते मला तरी नक्कीच पटते. बायबलमध्ये मला माहित नसलेल्या पण अनेकांना आक्षेप असलेल्या काही गोष्टी असतील त्याविषयी मला काहीच भाष्य करता येणार नाही कारण त्या गोष्टी माहित नाहीत. मात्र अगदी बायबलमध्ये जरी सकारात्मक विचारांविषयी काही उल्लेख असतील तर माझ्या 'सहिष्णू' हिंदू आणि भारतीय मनाला ते अजिबात खटकत नाही. तस्मात वेदांमध्ये किंवा भारतीय तत्वज्ञानात चांगल्या गोष्टी आहेत हे मान्य केले तरी मात्र भारतीय तत्वज्ञानातच सगळे काही आहे आणि इतर ठिकाणी भुसा भरला आहे अशी परिस्थिती कदाचित नसावी. दुसरे म्हणजे भारतीय तत्वज्ञान महान आहे असा दावा करणार्‍यांपैकी किती जणांंनी त्याचा खरोखरच अभ्यास केलेला असतो हा प्रश्नही पडतो. आणि आपले तत्वज्ञान पाश्चिमात्य तत्वज्ञानापेक्षा श्रेष्ठ आहे हा दावा करायचा असेल तर दोन्हींचा तुलनात्मक अभ्यास करायला हवा. असे दावे करणार्‍या किती जणांनी तो खरोखरच केलेला असतो हा पण प्रश्न पडतो. ही एक जनरल गोष्ट लिहित आहे- इथल्या चर्चेतील कोणालाही उद्देशून ते नाही तेव्हा अकारण गैरसमज नसावा. भारतीय तत्वज्ञान म्हटले की आम्हीच काय ते श्रेष्ठ आणि इतरांना काही कळत नाही या गृहितकापासून सुरवात करून मग आपल्या गृहितकाला अनुसरून असलेली तेवढीच वाक्ये उचलणारे लोक वैयक्तिक चर्चेत बघितले आहेत. माझी जी काही थोड्याफार लोकांशी याविषयी चर्चा केली आहे त्या मर्यादीत सॅम्पल सेटवर आधारीत विधान आहे. ते सर्वांना लागू पडेल असा माझा अजिबात दावा नाही. असे लोक अर्थातच मिपावर नाहीत आणि त्यापैकी बरेच आता या जगातही नाहीत त्यामुळे त्यांना इथे चर्चेत बोलावता येणार नाही. पण अशा अ‍ॅप्रोचमधून वृथा अभिमान निर्माण होणे आणि आपलीच कॉलर ताठ करणे सोडून फार काही साध्य होते असे वाटत नाही. असो.

नेहरूंचे सचिव एम.ओ.मथाईंचे Reminiscences of the Nehru Age हे पुस्तक आहे. मला वाटते ते भारतात मिळत नाही. ते पुस्तक मी अमेरिकेतील विद्यापीठाच्या ग्रंथालयातून वाचले होते. त्यात एक उल्लेख होता. आंतरजालावर त्या पुस्तकाचे पी.डी.एफ अगदी सहज उपलब्ध आहेत. त्यात आपले दुसरे राष्ट्रपती सर्वपल्ली राधाकृष्णन यांच्याविषयी काही उल्लेख आहेत. राधाकृष्णन हे मोठे तत्वज्ञ होते आणि भारतीय तत्वज्ञानाचा त्यांचा गाढा अभ्यास होता हे तर सर्वमान्य आहे. १९५२ ते १९६२ या काळात राजेंद्रप्रसाद राष्ट्रपती असताना राधाकृष्णन उपराष्ट्रपती होते. त्याकाळी सुरवातीला पदांची हायरारकी- राष्ट्रपती- पंतप्रधान यानंतर तिसर्‍या क्रमांकावर उपराष्ट्रपती होते. तेव्हा राधाकृष्णन यांनी नेहरूंकडे आग्रह धरला होता की हायरारकी राष्ट्रपती-उपराष्ट्रपती-पंतप्रधान अशी हवी. म्हणजे थोडक्यात मला दुसर्‍या क्रमांकाचे पद हवे असा त्यांचा आग्रह होता. इतकेच नाही तर त्यावेळेस सुरवातीला राष्ट्रपती आणि पंतप्रधान या दोघांनाच हवाई दलाची विमाने वापरायचा अधिकार होता. तो अधिकार उपराष्ट्रपतींनाही- म्हणजे स्वतःला मिळाला पाहिजे असा आग्रह राधाकृष्णन यांनी नेहरूंकडे धरला होता. हे दोन्ही आग्रह नेहरूंनी मान्य केले. १९५७ मध्ये पाच वर्षे पूर्ण झाल्यावर परत राष्ट्रपती पदाची निवडणुक होती तेव्हा राधाकृष्णन यांना राष्ट्रपती व्हायचे होते पण तेव्हाही उपराष्ट्रपती पदावर समाधान मानावे लागले म्हणून ते रूसून बसले होते. तेव्हा नेहरूंनी तुम्हाला पुढच्या वेळेस राष्ट्रपती करू असे आश्वासन दिले. हा सगळा विरोधाभास वाटत नाही का? एकीकडे भारतीय तत्वज्ञान beyond body and time जाते पण त्याचवेळेस मला दुसर्‍या क्रमांकाचे पद हवे, पहिल्या क्रमांकाचे पद मिळाले नाही म्हणून रुसून बसायचे, मला हवाईदलाची विमाने वापरायला मिळाली पाहिजेत हा आग्रह धरायचा हे काही समजले नाही. त्यापेक्षा- हो मला श्रीमंत व्हायचे आहे म्हणून मला लॉ ऑफ अ‍ॅट्रॅक्शन वापरायचा आहे आणि त्यासाठी गरजेचे असेल इतके आध्यात्म मी वापरेन असा अ‍ॅप्रोच असलेले बॉब प्रॉक्टर अधिक श्रेष्ठ नाहीत का? निदान जगासमोर दाखवायला दोन वेगळे चेहरे तरी नाहीत.

कोणतेही कुकर्म करताना भारतीय मन शंभर वेळा विचार करते .

फक्त दोनचार दिवस 'क्राईम पॅट्रॉल' चे काही भाग बघा. भारतातल्या सर्वसाधारण, अगदी निरुपद्रवी वाटणार्‍या व्यक्ती देखील किती अमानुष, भयंकर गुन्हे करत असतात, याचे आश्चर्य वाटेल. थोड्याफार फरकाने जगभरातल्या मनुष्यप्राण्याचे अंतरंग सारखेच असल्याचे आढळून येते.

लेख वाचून 'आपला तो बाब्या, दुसर्‍याचे ते कार्टे' ही अत्यंत समर्पक म्हण आठवली.

कोणतेही कुकर्म करताना भारतीय मन शंभर वेळा विचार करते. . कोणतेही कुकर्म करताना हिंदू मन शंभर वेळा विचार करते. असं म्हणायला हवं. बातम्यांतून, आजूबाजूच्या सामाजिक वर्तनातून दिसणारे अपवाद वगळा. "सर्वे संतु सुखिनः, सर्वे संतु निरामया" व "जो जे वांछील तो ते लाहो | प्राणिजात ||" असं म्हणणारे हिंदू संस्कृती आणि "काफिरांना संधी मिळताच ठार मारा, त्यांची संपत्ती लुटा, स्वर्गप्राप्ती होईल" असं म्हणणारी परकीय संस्कृती यापैकी काय खरोखर श्रेष्ठ असणार हे निश्चितपणे ठरवता येत नसेल त्यांच्याकडून अध्यात्म,भोग, त्याग इत्यादी वरच्या मताची अपेक्षा करणे कितपत योग्य आहे ?

उत्तम आणि समयोचित (एपस्टीन प्रकरणाच्या पार्श्वभूमीवर) लेख!

महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे भारतीय संस्कृती भौतिक सुख नाकारत नाही, तर त्याला मर्यादा घालते. वेद देखील भौतिक सुखाला नाकारत नाहीत, पण ते अपूर्ण आणि क्षणभंगुर असल्याचे स्पष्ट करतात.

_/!\_ - ('कोहम्'चा प्रवासी) सोकाजी

हा अत्यंत चुकीचा दावा आहे. बहुतेक भारतीयांना अलीकडे असे वाटत आहे की पाश्चात त्यांनी फक्त मटेरियल गोष्टींमध्ये आनंद शोधला आहे परंतु हे एका विवक्षित न्यूनगंडातून मांडले जाणारे अत्यंत उथळ असत्य. युरोपात अनेक ठिकाणी जुन्या मॉनेस्टरीज आहेत जिथे ऐहिक सुखांचा पूर्ण त्याग करून लोक अध्यात्म साधना करतात. पाश्चा त्यांनी एक प्रश्न सोडवले का तर सोडवले आणि त्यातून त्यांना आज उत्तम जीवनशैली मिळालेली आहे. एखाद्या खेडेगावात राहणारे युरोपियन कुटुंब आणि भारतात अगदी मोठ्या शहरात देखील राहणारे भारतीय कुटुंब यांच्यामध्ये युरोपियन कुटुंब हे जास्त सुखी आणि समाधानी आहे. शिवाय युरोपियन धर्मांमध्ये सुद्धा देखील ऐहिक सुखांची निर्भत्सनासच केलेली आहे. ला ग्रांडे बेलेजझा हा सोरिंतीनोचा चित्रपट पहा. त्यामधली नन म्हणते की मी दारिद्र्याचे व्रत घेतले आहे. एक फार सुंदर प्रसंग या चित्रपटात आहे. एका धन दांडग्या माणसाच्या घरात ही नन मुक्कामाला थांबलेली असते मात्र सुख सुखासीन बेडवरती न झोपता ती तिच्या सवयीने खाली फरशीवरच झोपते. पहाटे बाहेर बाल्कनीत येते तेव्हा तिथे बाल्कनीत अनेक फ्लेमिंगो उतरलेले असतात. काल झालेल्या रात्री झालेल्या अत्यंत lavish डिनर मध्ये उरलेले अन्नपदार्थ हे फ्लेमिंगो खात असतात. आणि ही नन एक हळुवार फुंकर घालते आणि हे फ्लेमिंगो त्यांच्या पुढच्या प्रवासासाठी मार्गस्थ होतात. ॲनी बेझंट त्यांनी भारतामध्ये थिऑसॉफिकल सोसायटीची स्थापना केली असे आम्ही शाळेत वाचले होते. यामध्ये भारतीय आणि पाश्चात्य दोन्ही धर्मांच्या शिकवणुकीचा तौलनिक अभ्यास करणारी माणसे असावेत. पाश्चात्य तत्त्वज्ञ लोकांमध्ये तुम्ही म्हणता तशी मांडणी अजिबात दिसत नाही त्यामुळे तुमचे आकलन उथळ आहे एवढेच नमूद करू इच्छितो

वेदांकडे चला स्वामी दयानंद सरस्वतींनी ‘वेदांकडे चला’ असा संदेश दिला आहे. तो सर्वकाल सुसंगत आहे. आज स्वामीजींची २०२ वी जयंती आहे. त्यांना विनम्र अभिवादन _/\_

एपिस्टन फाईलचे अनेक रील, त्याची माहिती एकामागून एक पाहिली.ते पाहताना अक्षरशः भडभडून ओकून द्यावं वाटल. जग हॆ सैतान प्रवृत्तीने भरलेलेच आहे. सत्ता, पैसा, व्यभिचार याने बरबटलेले आहे.तरीही या जगात आपल्याला जगायचं आहे. मी पण त्या दिवशी "ज्ञानयोग" पुस्तक वाचले .तेव्हा कुठे शांत झाले ... अशा वेळी मला वेदांत, अद्वैत यांचा खूप आधार होतो.विवेकानंद यांच्या भाषेतलं वेदान्त म्हणजे "व्यावहारिक सत्य"प्राचीन ज्ञानाने उलगडणे.जीवनाचे सर्वोच्च सत्य आणि अंतिम उद्दिष्ट प्राप्त करण्यासाठी प्रयत्नशील असलेल्या साधकांसाठी ते एक व्यावहारिक मार्गदर्शक आहे.