येथे आलेल्या प्रतिसादांना एकत्रीत उत्तर देयचे होते/आहे. त्या आधी सर्व वाचक-प्रतिसादकांना धन्यवाद. श्री. इन्द्रराज पवार यांचा नेहमीच्या पद्धतीत खूप माहितीपूर्ण प्रतिसादतर मस्तच! काही खुलासे: श्री.विकास यांच्या धाग्यातील प्रमुख मुद्दा "नेतृत्व" तयार कसे होते हा असल्याने या प्रतिसादात टिळक आणि गांधी यांच्या नेतृत्वशैलीवरच प्रामुख्याने चर्चा त्याना अपेक्षित असणार हे उघडच आहे. वास्तवीक तसा उद्देश नव्हता. मात्र, "दोन्ही महान नेते देशाच्या गळ्यातील ताईत होते होते आणि भारतीय स्वातंत्र्याच्या लढ्यात या दोन नावानंतरच तिसरे नाव येईल." हा विचार असल्याने आणि दोघांकडे काँग्रेसचे औपचारीक नेतृत्व (अध्यक्षपद) नसताना देखील स्वांतसुखाय नेतृत्वास "बिझनेस अ‍ॅज युज्वल" अशा वृत्तीतून बाहेर ओढून आणले इतकेच म्हणायचे होते. तरी देखील आपण दिलेली माहीती नक्कीच महत्वाची आणि या चर्चेत शोभणारी आहे. त्यासंदर्भात जाता जाता: स्वातंत्र्याचा लढा हा बंदुकीच्या मार्गाने चालावा असे 'जहाल' टिळकांनी कधीही मानले नाही खरे आहे. वासुदेव बळवंत फडके हे त्यांच्या क्रांतीकार्याच्या वेळेस तत्कालीन विशीतील टिळकांना भेटले होते. मात्र टिळ्कांचे आणि त्यांचे पद्धतीवरून मतभेद झाले होते. फडक्यांनी तलवारच हातात ठेवली आणि टिळकांनी लेखणी + लोकसंग्रह. "जर आज गांधीजी असते तर .." उघड आहे की हा प्रश्न 'हायली हायपोथेटिकल' आहे; मला वाटते येथे माझा लेखनदोष अथवा मर्यादा समजावीत. हा प्रश्न जरी "जर-तर"च्या रुपात दिसत असला तरी उद्देश गांधीजी कसे वागले असते वगैरे नसून आत्ताच्या भारतात जे काही सर्वपक्षियांनी आणि राजकारण्यांनी तळ गाठला आहे आणि जनतेचा त्रास हा वाढतच चालला आहे त्या वेळेस नक्की कसे वागावे ह्या संबंधातील मुद्दा होता. म्हणून "गांधी पुण्यतिथीनिमित्ताने..." असे म्हणले. जर गांधीजी असे वागले असते (अथवा गांधीजींच्या ऐवजी, इतर कुठल्याही लाडक्या/पटणार्‍या नेत्याचे नाव घालता येईल) वगैरे म्हणत तसेच वागून आपण पुढे जाऊ शकणार आहोत का? नाहीतर समाजातील वाढणारी दरी, चिडचिड यातून वेगळ्या पद्धतीने इजिप्तची लाट येऊ शकते का आणि आल्यास त्या लाटेला दिशा देणारा लायकीचा लोकनायक नसणे हा मुद्दा आहे. असो...

दुसर्‍या शब्दात 'या बागेतील फुले तोडू नका...' हा आदेश धुडकावून लावून गुलाब तर तोडायचेच पण त्याचबरोबर त्याची किंमतही तेथील माळ्याकडे सुपूर्द करायची, जमीन माफियांची कार्यपद्धती अशीच असते (थोडी अजून वाईट). हे तर साफ चूक आहे

पण... माझ्या मनात वेगळा विचार येतो. टिळक जहाल गटाचे नेतृत्व करीत हे तर खरेच पण तो जहाल गट वेगळ्या उद्देशाने कार्यरत होता. तेव्हाचे जहाल आणि मवाळ गट होते ते तत्कालिन काँग्रेसमधे. वेळोवेळी भारतीय राजकीय आकांक्षा जसजश्या वाढत गेल्या तसतसे काँग्रेसचे नेतृत्व, कार्य, मागण्या सर्वच बदलत गेले. काँग्रेसचे मुळ अ‍ॅलन ह्युम, बेझंटबाई इत्यादींमधे. हे सर्व इंग्रज आणि ह्युम तर परकी साम्राज्याचे नोकरशहा. स्थापनेच्या वेळी साहजिकच काँग्रेसचे उद्दिष्ट स्वातंत्र्य नसणार. किंबहुना स्वातंत्र्याच्या इतद्देशीयांच्या आकांक्षेस आळा घालणे, अश्या खटाटोपांपासुन जनतेला दुर ठेवणे हेच काँग्रेसच्या स्थापनेचे इंगित असावे. भारतात कंपनी सरकारचा एकछत्री अंमल सुरु झाला १८२० पासुन. पण लगेचच त्याला स्थानिकांकडुन आव्हान देखील मिळु लागले होते. पेशव्यांचा पराभव होऊन त्यांना महाराष्ट्राबाहेर तडीपार झाल्यावर लगेचच शनिवारवाड्यावरचा युनियन जॅक जाळण्यात आला होता. तत्कालिन काहीमाजी पेशवाई सैनिकांनी गारद्यांशी हातमिळवणी करुन इंग्रजी सत्तेविरोधी कारवाया देखील सुरु केल्या होत्या. (हा काळ म्हणजे लहुजी वस्ताद साळवे, त्यांचे शिष्य उमाजी नाईक यांचा.) या कारवायांचीच परिणिती वासुदेव बळवंत फडकेंच्या बंडात (किंवा क्रांतीत) झाली. या सर्वांमधे इंग्रजी सत्ता उलथवुन लावणे हाच हेतु होता. अश्याच कारवाया अन्यत्र देखील सुरु असाव्यात. आणि त्यांचा समग्र परिणाम १८५७ च्या स्वातंत्र्ययुद्धात झाला असावा. १८५७ मधेच कंपनी राज्य संपले आणि राणीचा अंमल व उदारीकरणाची प्रक्रिया सुरु झाली. अश्या वेळी एतद्देशीयांच्या आकांक्षाना वेगळी दिशा देण्याची गरज ओळखुन ह्युम प्रभृतींनी काँग्रेसची स्थापना केली असावी. याचा अर्थ असा की मुळ काँग्रेस स्वातंत्र्याकरता नव्हती तर एतद्देशीयांच्या असंतोषास वाट देणारा एक फोरम म्हणुन होती. (काँग्रेसचा उगमच होम रुल लीग मधुन आहे.) टिळकांपुढे व तत्कालिन नेतृत्वापुढे अर्थातच स्वातंत्र्यासाठी बंड किंवा सनदशीर मार्गाने काँग्रेसच्या माध्यमातुन राजकीय सुधारणांसाठी (स्वराज्य किंवा होम रुल) प्रयत्न करणे हे पर्याय तेव्हा होते. हे प्रयत्न कितपत आक्रमकतेने करायचे याबाबत मतभेद असु शकतील पण उद्दीष्टांमधे नसावेत. (टिळकांनी स्वातंत्र पेक्षा स्वराज्य या शब्दाचाच अधिक वापर केलेला दिसतो.) पण १९३५ मधे प्रांतिक सरकारे आली आणि स्वराज्य ही मागणी बरीचशी साध्य झाली. अश्या परिस्थितीत स्वातंत्र्य ही पुढची मागणी होणे साहजिक होते आणि तेच गांधीजींच्या नेतृत्वाखालील काँग्रेसने केले. असा विचार केला तर ह्युम, फिरोजशहा मेहता-न्या. रानडे इ, टिळक्-बिपिनचंद्र पाल- लाला लजपतराय इ. व त्यानंतर ना. गोखले-गांधी ही साहजिक प्रोग्रेशन ठरते. व टिळक आणि गांधी परस्परविरोधी न ठरता परस्परपुरक ठरतात.

तेव्हा पर्याय कोणता असणार होता? सगळी परिस्थिती विचारात घेतली तर लोकमान्य टिळक काँग्रेसमधे सामील झाले १८९० च्या सुमाराला, म्हणजे १८५७ नंतर तीस वर्षात. १८५७ हा इंग्रजांना मोठा धक्का होता. तत्कालिन परिस्थिती पाहिली तर इंग्रजांनी उच्चकुलीन मुस्लीम व हिंदुंमधील नेतृत्व सांभाळणार्‍या उच्चवर्णियांना १९व्या शतकाच्या सुरुवातीसच एकटे पाडले होते. (अगदी महाराष्ट्रापुरता विचार केला तरी दलितांमधील, बहुजन समाजातील अनेकजण पेशवाईच्या पराभवाआधीच इंग्रजांना सामील झालेले होते. अर्थातच त्यात केवळ इंग्रजांचे कौशल्य नाही तर तत्कालीन इतद्देशीय नेतृत्वातील स्वार्थीपणा, जातीपातींमुळे आलेली विषमता यांचाही तो परिपाक होता.) अश्या परिस्थितीत इंग्रजांचा भक्कम सपोर्ट बेस १८२० नंतर केवळ ३०-४० वर्षातच कोलमडला व इंग्रजांविरोधात अनेक जाती धर्माचे लोक एकजिनसी नेतृत्व नसतानाही मोठ्या भुभागात एकत्र येऊन लढले, ते बंड अमानुष क्रौर्य दाखवुन चिरडावे लागले आणि तरीही कंपनी राज्य त्यामुळे मोडीत गेले. या इतिहासाच्या पार्श्वभुमीवर इंग्रज इतद्देशीयांबाबत संशयी असणे साहजीकच होते. १८५७ च्या अपयशाने खचलेले लोक देखील निराश, उदासीन असणार होते. हे लक्षात घेता तातडीने कोणतीच इंग्रजविरोधी कारवाई करणे शक्य नव्हते. त्यामुळे सुसरीबाई तुझी पाठ मऊ असा दृष्टीकोण अपरिहार्य होताच. तो स्वीकारला नसता तर राजकीय चळवळीसाठी जनता एकत्र आलीच नसती कदाचित. हाच प्रश्न जाती-धर्माबाबतही होता. आधीच पिचलेल्या, संशयी आणि आधी एतद्देशीय आणि नंतर इंग्रज अत्याचारांनी खचलेल्या बहुजन व दलित समाजातुन फारसे काही साध्य होणे कदाचित तत्कालिन नेतृत्वाला शक्य वाटले नसेल. त्यामुळे एकेकाळी सत्तेचा लाभ मिळालेल्या व इंग्रज राज्यात महत्व कमी झालेल्या समाजघटकांमधुन पाठिंबा मिळवणे हे प्राधान्याचे झाले असेल. कदाचित त्या कंपल्शन्समुळे वेदोक्त प्रकरणासारख्या प्रसंगी टोकाची भुमिका घेणे घडु शकते. सार्वजनिक गणेशोत्सवाबाबत बोलायचे तर मुळात त्यामागे धार्मिक भाग कमी आणि सामाजिक्-राजकीय भाग अधिक होता असे मला वाटते. मुळ गणेश संप्रदायाचा उत्कर्ष झाला पेशवे काळात, आणि त्यात बरीच कर्मठता होती. परंतु सार्वजनिक स्वरुपात गणपतीची पुजा सुरु झाली ती बडोद्याला. (बडोद्यातले सुधारक वातावरण याबाबत फारसा उहापोह गरजेचा नसावा.) तेथुन ती आली पुण्यात. ती देखील दारुवाला पुलावर झालेल्या धार्मिक दंगलींच्या पार्श्वभुमीवर. त्याआधीच मुस्लीम्-इंग्रज हनिमुन सुरु झाला होता. अर्थातच तिचे स्वरुप अधिक व्यापक सामाजिक असणे अपेक्षित असणार. गणेशोत्सवाच्या सुरुवातीच्या काळात सोवळे ओवळे नाकारणे, देव सार्वजनिक करणे ही तत्कालीन समाजाला क्रांतीकारक घटना वाटलेली असणारच. पण त्याही काळात एकदा रमजान व गणेशोत्सव एकत्र आले तेव्हा एकाच मांडवात ताबुत व गणपती बसवले असे उल्लेख आहेत. हे त्यातील धार्मिकतेला छेद देते. शिवजयंती तर सरळ सरळ ब्राम्हण्-अब्राम्हणांना एकत्र आणण्याच्या उद्देशाने सुरु झाली होती. तीच गोष्ट फॅमिन अ‍ॅक्ट चळवळीचीही. या सर्वातुन हळुहळु काँग्रेसचा मास बेस तयार होत गेलेला असावा. त्याचा परिणाम स्वराज्याची मागणी आधी टिळकांनी (स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे...) व त्यानंतर गांधीजींनी करण्यात होणे सहज शक्य झाले. १९४२ पर्यंत स्वराज्य हीच काँग्रेसची मागणी होती. आणि तत्कालिन परिस्थितीत काँग्रेस कितपत सर्वसमावेशक होती हे देखील तपासावे लागेल. मुस्लीमांनी काँग्रेसला फारसा प्रतिसाद उत्स्फुर्तपणे दिलेला दिसत नाही. मौ. आझादांसारखे हाताच्या बोटावर मोजण्याएव्हढेच (कि आझाद एकटेच) मुस्लीम नेते काँग्रेसमधे सामील झाले. अश्या परिस्थितीत काँग्रेस फक्त हिंदुंची संघटना नाही, ती सर्व इतद्देशीयांचे प्रतिनिधित्व करते हे दर्शवण्यासाठी गांधीजींना देखील लीग सारख्या पक्ष व मौलाना अहमद अली, शौकत अली सारख्या नेत्यांना बरोबर घेण्याचे कंपल्शन असावे. दुसर्‍या बाजुला जहाल गट (त्यातले प्रमुख सावरकर असे समजु) देखील अश्याच धर्मसंकटात असणार. हाती पडेल ते आधी ताब्यात घेण्याचे कंपल्शन त्यांनाही असणार. कदाचित त्यामुळेच हिंदु महासभेने सिंध, बंगालच्या प्रांतिक सरकारांमधे लीगबरोबर समझोता केलेला असु शकेल. असा विचार केला तर तत्कालिन परिस्थितीतील काँग्रेसला मुस्लीम अनुनयाचा दोष देणे अवघड होईल आणि सावरकरांवरही मुस्लीम द्वेषाचा आरोप करता येणार नाही.