पोलाद कारखान्यांतील शिसं: दीर्घकालीन दुष्परिणामांपासून मुलांना वाचवा!

सकाळी कामावर जातांना रेडिओवर, चीनच्या हुनान प्रांतातल्या एका शहरातल्या १३०० हून आधिक बालकांवर, नजीकच्या स्टीलच्या कारखान्यांमधून होणार्‍या शिस्याच्या उत्सर्जनामुळे झालेल्या दुष्परिणामांची (lead poisoning) ही बातमी ऐकली. याआधी चीनमधल्या क्षँग्सी प्रांतात अश्याच घटनेत गेल्याच महिन्यात ८५१ मुलांना lead poisoning झाल्याचं ऐकलं होतं. तेंव्हा घरी गेल्यावर या वृत्ताचा, भारतातील मुलांच्या प्रकृतीच्या दृष्टीकोनातून पाठपुरावा करायचं ठरवून आंतर्जालावर शोध घेतला. [इथे हे स्पष्ट करणं महत्वाचं आहे की मी या विषयातला तज्ञ नाही, केवळ ३-४ तासांचं 'खोदकाम' आणि थोडीबहूत मला असलेली शास्त्रीय माहिती याआधारे हे लिहितोय, हे लिखाण 'काथ्याकूट' या सदरात आहे त्यामुळे एका महत्वाच्या विषयावर चर्चा व्हावी हा या लिखाणाचा उद्देश आहे. अर्थात्, इथे लिहिलेली काही माहिती चुकीची असल्यास जाणकारांनी जरूर दुरुस्ती सुचवावी.] मी शोध घेतल्यावर वरील वृत्ताला दुजोरा देणारा हा व्हिडिओ तर सापडलाच, पण या प्रकाराची आधिक माहितीही मिळाली. मँगेनीज धातू पोलाद निर्मिती प्रक्रियेत वापरून पोलादाची tensile strength (कणखरपणा ?) मध्ये वाढ केली जाते. त्याच प्रक्रियेत शिसं का वापरतात ते काही कळत नव्हतं, गुगलबाबाला जवळजवळ दोन तास विचारून काही खास माहिती सापडली नाही. अखेर शास्त्रीय नियतकालीकांचा शोध घेता १९८० साली प्रकाशित झालेल्या article मधलं हे पान सापडलं, त्याचा relevant भाग इथे डकवतोय. थोडक्यात, शिसं वापरून स्टीलची machinability वाढवली जाते, असा कार्यकारण भाग असावा असं वाटतं. तर अशा या शिसं-मिश्रीत स्टीलच्या निर्मितीप्रक्रियेत (smelting) निर्माण होणारा शिस्याचा airborne particulate कचरा बरेचदा (चीन मधील वरील बातम्यांमध्ये दिल्याप्रमाणे) आसमंतात पसरतो. तो आजूबाजूच्या हवेबरोबरच पाण्यातही शिरतो, आणि तिथून मग प्रवेश करतो सजीवांच्या शरीरात. असं हे शिसं आपल्या शरीरात सामान्य प्रमाणापेक्षा (म्हणजे दर डेसिलिटर मध्ये १० माय्क्रोग्रॅम पेक्षा) आधिक प्रमाणात साठायला लागलं की त्याचे दुष्परिणाम दिसायला लागतात. दर डेसिलिटर मध्ये दहा ते सत्तर माय्क्रोग्रॅम शिसं असेल तर अ‍ॅनिमिया, डोकेदुखी, शक्तिहीनता, धाप लागणं, अक्षरं वा आकड्यांची समज कमी होणं (learning disabilities) अशी लक्षणं दिसायला लागतात. शिसं शरीरात साठण्याची क्रिया चवदा वर्षांखालील लहान मुलांमध्ये आधिक आढळते. याचं कारण म्हणजे लहान मुलांच्या शरीरात, विशेषतः त्यांच्या अन्नमार्गात, शिस्याच्या शोषणाचं प्रमाण मोठ्या माणसांपेक्षा आधिक असतं. उपाशीपोटी हे शोषण कितीतरी पटींनी वाढतं. म्हणून आर्थिक दृष्ट्या कमजोर वर्गातील लहान मुलं या विषबाधेला आधिक बळी पडतात. अशा मुलांमध्ये वरील दुष्परिणामांच्या जोडीला मज्जासंस्थेतील दोष, खुंटलेली वाढ असे दोष निर्माण व्हायला लागतात. अशी मुलं या विषबाधेचा सामना करीत मोठी झालीच तर त्यांच्यात कायमचं वंध्यत्व (reproductive disabilities), आकलनशक्तीचा नाश असे दीर्घकालीन दोष निर्माण होतात. शिस्याचं प्रमाण दर डेसिलिटर मध्ये सत्तर माय्क्रोग्रॅमपेक्षा आधिक वाढलं की क्रमाक्रमाने उलट्या, आतडी ओढून काढणारं दुखणं (abdominal spasms), स्नायूंचा नाश, बेशुद्धावस्था (कोमा) आणि शेवटी मरण असे घातक परिणाम उद्भवतात. इतके सगळे दूरगामी परिणाम होण्याचं कारण म्हणजे, शरीरातल्या प्रत्येक अवयवात जिथे जिथे कॅल्शियम, झिंक, आयर्न या धातूंची गरज असते त्या त्या ठिकाणी शिसं या सर्वांची जागा घेतं, आणि मग एक एक महत्वाची शारीरीक क्रिया बंद पाडतं. (उदाहरणार्थ, रक्तपेशींमधील heme या द्रव्यात आयर्नच्या जागी शिसं जाऊन बसल्याने hemoglobin ची निर्मिती थांबते, रक्तपेशींची oxygen carrying capacity कमी होते, परिणामः hypochromic, normocytic अ‍ॅनिमिया.) भारतात, विशेषतः महाराष्ट्रात स्टील smelting चे कारखाने कुठे आहेत ते शोधण्यासाठी मी Google search run केला (steel smelting Maharashtra असे शोधशब्द देऊन), तर मुंबईत आणि आसपासच्या परिसरातच निदान ५ कारखाने आहेत असं दिसलं. हे कारखाने शिस्याचं अनियंत्रित प्रदूषण करतात असा बिनबुडाचा आरोप मला करायचा नाही, म्हणून मी त्यांची नावं द्यायचं टाळतो आहे. फक्त ते कारखाने मालाड, तळोजा, पाचपाखाडी (पोखरण रोड, ठाणे), मुरबाड, अशा ठिकाणी आहेत एवढंच सांगेन; त्या ठिकाणी असं प्रदुषण होतं का, हे तिथे वावर असणार्‍या मिपा वाचकांना माहीत असेल, नसल्यास आधिक जागरूकपणे ते, किंवा इथे मिपावर वावर असणारे पत्रकारितेमधील मंडळी, या ठिकाणांवर आणि आसपासच्या मुलांच्या प्रकृतीच्या वर दिलेल्या लक्षणांच्या तक्रारींवर लक्ष ठेवतील अशी आशा ठेवायला हरकत नाही. मी आधिक शोध घेता, हे शिसं प्रदुषण केवळ स्टीलच्या कारखान्यांमुळेच होतं असं मुळीच नसून, इतरही अनेक घटक याला कारणीभूत आहेत हे लक्षात आलं. यांत सिरॅमिकची (चिनी मातीची) स्वयंपाकाची भांडी, सॉल्डरींग करण्याची वायर व gun, अशा अनेक रोजच्या वापरात असू शकणार्‍या गोष्टींचा समावेश आढळला. स्वयंपाक करताना चिनी मातीच्या भांड्यांतून शिसं अन्नामार्गे शरीरात शिरू शकतं. शिस्याची जोडणी केलेल्या जुन्या घरांतील नळांमधून बरेचदा शिसं पाण्यात शिरतं. म्हणून अशा घरांमध्ये ६-७ तासांपेक्षा आधिक साठून राहिलेलं पाणी न पिता वाहून जाऊ द्यावं अशी सूचना दिलेली आढळली. [इथे मला लहानपणी आई नेहेमी सकाळी 'नळाचं पहिलं पाणी वाहून जाऊ दे आणि मग पी' असं म्हणायची त्याची आठवण झाली.] (अमेरिकेतील बर्‍याच शहरांमध्ये जेंव्हा एखादं घर विक्रीला येतं, तेंव्हा जुन्या घरमालकांना किंवा गृहनिर्माणसंस्थेला त्या घराच्या आसपासच्या परिसरात शिस्याचं प्रमाण किती आहे ते नव्या घरमालकाला लेखी स्वरूपात देणं बंधनकारक आहे.) जुन्या घरांमधील शक्य असलेला आणखी एक दोष म्हणजे भारतात बरीच वर्षं वापरात असलेला रंगांमधील शिस्याचा वापर. शिसं घातलं की रंग आधिक टिकतात हे इजिप्शियन लोकांना पुरातन कालापासून माहीत असलेलं 'शास्त्र' याच्या मुळाशी आहे. आता आता कुठे भारतात 'आमच्या शिसंविरहित रंगात तुमचं घर सजवा' अशा जाहिराती यायला लागल्या आहेत. या बाबतीत आधिक जनजागृती होणं महत्वाचं आहे. या संदर्भात आणखी एक निरीक्षणः अशा शिसं-मिश्रीत रंगाला एक गोडसर चव असते! त्यामुळे बरेचदा लहान मुलं (विशेषतः ८ महिने ते सव्वा वर्ष या वयोगटात असतांना दात येत असतांना जेंव्हा चाव-चाव करतात तेंव्हा!) खिडकीच्या गजांना धरून उभं राहतांना असा रंग चाटत असतात हे मी बरेचदा पाहिलंय! इकडेही घरातल्या ज्येष्ठांनी लक्ष दिलेलं उत्तमच. अमेरिकेतील मिपाकरांसाठी गेल्या काही वर्षांतील लक्षणीय lead alerts खालीलप्रमाणे: शिस्याचं प्रमाण आधिक आहे म्हणून 'सूरमा' या डोळ्याला लावण्याच्या मध्यपूर्वेतील प्रकाराला अमेरिकेत बंदी आहे. २००८ साली इलिनॉय इथल्या प्रसिद्ध राजा फूड्स या कंपनीच्या 'स्वाद' ब्रँडच्या सिंदूर वर याच कारणासाठी बंदी घालण्यात आली. हा सिंदूर विशेषतः वंगभगिनी आणि पंजाबी महिला भांगात घालायला वापरतात. अमेरिकेत बंदी घातलं गेलेलं आणखी एक भारतीय प्रॉडक्ट म्हणजे 'घसर्द' किंवा 'बाळगोळी' या नावाने ग्राईप वॉटर मध्ये विरघळवून लहान बाळांच्या पोटदुखीसाठी वापरलं जाणारं औषध. शेवटी धोक्याची सूचना इथल्या मांसाहारी मंडळींसाठी: जर शिसं-मिश्रीत सांडपाण्यावर गुजराण करणारे प्राणीमात्र (डुकरं, मासे, वगैरे) तुमच्या आहारात आले, तर तुम्हाला या toxicity चा धोका संभवतो, तेंव्हा आपण भक्षण करतो त्या 'खाद्याचं खाद्य' काय आहे इकडेही नजर ठेवलेली बरी!