हंपीचा ध्यास -हंपी इतिहास

हंपी नावाचा एक मराठी सिनेमा आहे. ठीकठाक आहे, पण तेव्हापासून हंपीचा ध्यास लागला होता.

हंपीला जाण्याआधी मी मिपावर जयंत कुलकर्णी यांची "विजयनगर साम्राज्याची मालिका" नीट वाचून काढली. युट्युबवर शेकडो व्हिडिओ पाहिले. प्रत्यक्ष हंपी फिरताना "सफर हंपी - बदामीची आणि गदग परिसराची" हे आशुतोष बापट यांचे पुस्तक सतत सोबत होते. एक-दोन ठिकाणी गाईड घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, तेही केले.

तरी घरी आल्यावर ते भग्न अवशेष, तरीही ती भव्यता हे सर्व कसे साकार झाले आणि मग हे सर्व कसे नष्ट झाले, याचे मनाला खूप कुतूहल होते. यासाठी मग पुस्तक वाचायला सुरुवात केली.

रोबर्ट सेल चे A Forgotten Empire: Vijayanagar – A Contribution to the History of India पुस्तक आणि Fritz & Michell चे Hampi Vijayanagara आंतरजालावर उपलब्ध आहे. या पुस्तकांत डोमिंगोस पेस (१५२०-२२) आणि फर्नाओ नुनिज (१५३५-३७) यांनी हंपीला भेट दिल्याचे वर्णन आहे. तसेच तारीख-ए-फरिश्ता (गुलशन-ए-इब्राहीमी) हे पुस्तकाचाही संदर्भ म्हणून वापर केला आहे

हे सर्व वाचून आकलन होण्यासाठी तीन महिने लागले. मी अजूनही या सर्वांचे बारकाईने वाचन करत आहे.

समजलेली माहिती उतरवून त्यावरून AI ने सुरेख चित्रे तयार केली, जी खरोखरच खूप रोचक आहेत.

मिपाची गरिमा पाहता, पूर्ण बारकाईने काही पैलू अभ्यासल्यावरच लिखित माहिती द्यावी, असा मानस आहे.

तूर्तास ज्यांना हंपीला भेट द्यायची असेल, त्यांच्यासाठी ही हंपी इतिहासाची चित्रमालिका आहे. हंपी स्थापत्याबाबत इथे निवांतपणे लिहिणारच आहे.

ही मालिका हंपी (विजयनगर साम्राज्य) चा इतिहास सोप्या, वाचनीय मराठीत आहे. पौराणिक कथा, राजवंश (संगम → सालुवा → तुलुवा → आरविडू), युद्धे, राजकीय डावपेच आणि सांस्कृतिक पैलू यांचा सविस्तर आढावा घेतला आहे. एकूण ७-८ भाग आहेत

१.उगम आणि पौराणिक कथा: पम्पा-शिव कथा, हेमाकुटा, विरुपाक्ष मंदिराचा इतिहास, किष्किंधा (रामायण काळ) यांचा उल्लेख. चालुक्य, होयसळ, कंपिली राजवटींचा परिचय. उत्तर भारतातील मुस्लिम आक्रमणे आणि दक्षिणेतील धोका याचे चित्रण केले आहे.भाग-१

२.संगम राजवंश (हरिहर-बुक्का): हरिहर-बुक्का बंधू, होयसळ साम्राज्याचा अंत, बहमनी सत्तेचा उदय (गंगू ब्राह्मण कथा), प्रारंभिक विस्तार. इब्न बतूताच्या वर्णनातून मदुराई सुलतानाची क्रूरता दाखवली आहे.
भाग-२

३.हरिहर द्वितीय,पंगळ युद्ध (बहामनींवर निर्णायक विजय).
भाग  ३

४.देवराय प्रथम: अडोनी वेढा, गोवा-चौल जिंकणे, पार्थल (सोनाराची मुलगी) प्रेमकथा (फेरिश्ता नुसार, अतिरंजित असू शकते),  देवराय प्रथमने सैन्य सुधारणा, घोडदळ मजबूत करणे यावर भर.
भाग-४

५.देवराय द्वितीय: बहमनी व गजपतींशी अनेक युद्धे, मुस्लिम धनुर्धाऱ्यांची भरती, दक्षिण व पूर्वेकडे विस्तार. संगम वंशाचा ऱ्हास.
भाग ५

६.सालुवा राजवंश: नरसिंह देवराय, गजपतींशी उदयगिरी युद्ध (पराभव), पश्चिम किनाऱ्यावरील बंदरे जिंकणे. छोटा पण महत्वाचा संक्रमण काळ.

भाग ६

७.कृष्णदेवराय (सुवर्णकाळ): तुलुव वंश, रायचूर युद्ध (१५२०), गजपती मोहीम (उदयगिरी, कोंडाविडू, कटक), १४ लढाया जिंकणे, प्रशासन, साहित्य (अमुक्तमाल्यदा), पोर्तुगीज संबंध. त्यांचे व्यक्तिमत्त्व, योद्धा व राजा म्हणून विस्तृत वर्णन.
भाग ७

८.अंतिम काळ: रामराय, राक्षस-तंगडी (तालीकोटा) युद्ध (१५६५), पाच सुलतानांची युती, पराभव आणि साम्राज्याचा ऱ्हास.
भाग ८