भीमाशंकरच्या देवराईत मिपाकर – भाग १ भीमाशंकर धार्मिकदृष्ट्या महत्त्वाचं, तसंच पर्यावरणदृष्ट्याही अतिशय महत्त्वाचं. आपल्या हिंदू संस्कृतीमध्ये निसर्गाला देवाशी अनेकविध मार्गांनी जोडलेलं आहे, त्यापैकी एक म्हणजे ‘देवराई’ (देवासाठी राखून ठेवलेलं रान). देवराईमध्ये कोणीही शिकार अथवा वृक्षतोड करत नाही. त्यामुळे तिथल्या स्थलविशिष्ट (endemic) वनस्पतींचं आणि प्राणिसृष्टीचं संरक्षण आणि संवर्धन होतं. महाराष्ट्राचा राज्यप्राणी असलेलं ‘शेकरू’ म्हणूनच इथे तग धरून आहे. कोकणात देवराया पाहायला मिळतात, तशाच इथेही. इथे भीमा नदीचा उगम होतो. १९८४ साली इथल्या १३० चौ.मी. दाट जंगल परिसराला अभयारण्याचा दर्जा देण्यात आला आणि हा परिसर संरक्षित केला गेला. ‘निमसदाहरित विषुववृत्तीय पावसाळरान’ (semi-evergreen tropical rain forest) या प्रकारात हे जंगल मोडतं. अधूनमधून जंगलतोड झाली आहे, पण देवरायांमुळे जंगल टिकूनही राहिलं आहे. काही ठिकाणी तर सूर्यप्रकाश जमिनीवर जेमतेम पोहोचेल इतकी दाट झाडी आहे. या दाट जंगलात दोन दिवस-रात्र मस्त भटकंती केली. जांभळ्या सुंदर फुलांचा अंजन (स्थानिक नाव – करप), वारस, आंबा, माकडलिंबू, शेंदरी, अशा खास या मातीतल्या अनेक वृक्षांनी हे जंगल समृद्ध आहे. जंगलात गेल्यावर प्राणी दिसणं तसं दुर्मीळच. (प्राणी बघायचे असतील, तर प्राणिसंग्रहालयात जावं.) पण प्राण्यांच्या अस्तित्वाच्या विविध खुणा मात्र जागोजागी दिसतात. बिबट्याची विष्ठा - यात भेकर/रामगाय यासारख्या प्राण्याच्या मांडीचं हाड स्पष्ट दिसत आहे. (यावरून भक्ष्य आणि भक्षक या दोघांचंही अस्तित्व लक्षात येतं.) शेकरू (Giant Indian Squirrel, Ratufa Indica Elphinstony) हा इथला मुख्य प्राणी. महाराष्ट्राचा राज्यप्राणी. शेकरू खूप लाजाळू असल्यामुळे ते पटकन दिसत नाही. उंच वृक्षांच्या शेंड्यांवर ते वाळक्या पानांची तीन-चार घरटी बांधतं आणि आपली पिल्लं आळीपाळीने या घरट्यामध्ये ठेवतं. इथे राणी पाकोळी (Blue Mormon) हे भारतातलं दुसऱ्या क्रमांकाचं मोठं फुलपाखरू खूप सापडतं, पण त्याचा फोटो काढता आला नाही. मात्र क्र.२च्या (लेसर ग्रास ब्लू) या चिमुकल्या फुलपाखराचा फोटो घेता आला. आणि हे फनेल स्पायडरचं जाळं. आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण कीटक इथे सापडला – सिकाडा (मराठीत झिल्ली) नर. (नर कशावरून?) त्याच्या छातीच्या दोन्ही बाजूंना हवेच्या पिशव्या दिसताहेत. त्यात हवा भरून तो कर्रर्र कर्रर्र आवाज काढतो. अंड्यातून बाहेर पडलेलं पिलू आधी मातीखाली आणि नंतर खोडाच्या सालीखाली सुप्तावस्थेत राहून झाडाच्या रसावर जगतं. ही सुप्तावस्था काही जातींमध्ये सतरा वर्षं इतकी असते. मग प्रौढ नर/मादी कीटक बाहेर पडतो, जोडीदाराबरोबर मिलन होतं आणि काही दिवसांतच कीटकाचा मृत्यू होतो. (मादीला मात्र आवाज करता येत नाही. म्हणूनच एका इंग्लिश कवीने म्हटलं आहे – ‘Happy the cicada lives, They have voiceless wives.’ ते असोच.) आमचं जंगलप्रेम पाहून तिथल्या वनरक्षकांनी रात्री पाणथळीवर जायचा बेत आखला. अंधार पडतापडताच आम्ही वीर तळं नावाच्या पाणथळीवर जाऊन पोहोचलो. थोडासा प्रकाश होता. सन्नाटा अंगावर काटा आणत होता. थोड्या वेळाने मोराचं एक जोडपं सावधपणे पावलं टाकत आलं आणि शेजारच्या झाडीत निघून गेलं. पुन्हा निरव शांतता. मग एक भेकर हळूहळू येताना दिसलं. आमच्या अगदी जवळ आलं, आणि... आम्ही त्याच्या दृष्टीस पडलो. त्याबरोबर ‘भॉऽक’ असा घुमावदार आवाज काढून क्षणार्धात दिसेनासं झालं. थोड्याच वेळात मागच्या झाडीतून खसफस ऐकू आली. एक हुप्प्या नर आमच्यावर इतका वेळ नजर ठेवून होता, आणि आम्हाला त्याचा पत्ताच नव्हता. त्याने खकर्रर्र असा खर्जातला आवाज काढला आणि आम्ही तिथून उठलो. धोक्याच्या या दोन इशाऱ्यांनंतर निदान एक तासभरतरी कोणताही प्राणी इकडे फिरकणार नाही, याची खातरी होती. रविवारी सकाळी गुप्त भीमाशंकरच्या रानवाटेवर शेकरू अगदी अचानक दिसलं. त्याचा फोटो/व्हिडिओ काढता आला नाही, मात्र शेवटचा दिस गोड झाला! मग न्याहारी करून निघालो.

परतीच्या प्रवासातली खादाडी

पहिल्या दिवशी ज्या हॉटेलमध्ये जेवलो होतो, तिथेच जेवायचा बेत होता. पुणे-नाशिक महामार्गावरच नारायणगावजवळ हे हॉटेल आहे. आई-बाबा, त्यांची दोन मुलं आणि मुलांच्या बायका असं सगळ कुटुंब मिळून ते चालवतात. हॉटेल प्रशस्त, हवेशीर आहे. जेवणाची सुरुवात करायला आपला मराठमोळा ‘स्टार्टर’ – नाचणी पापड. इथली खासियत म्हणजे पिठलं आणि मेथी-लसूण भाजी, झणझणीत लाल ठेचा आणि खुरासणी, शेंगदाणा आणि जवस या तीन चटण्या (तेलासहित). पिठल्याबरोबर गरम गरम भाकरीही हवीच! याच्या जोडीला कारलं, अळूवडी आणि व्हेज कोल्हापुरी असा फक्कड बेत जमला.