किंमत स्वप्नांची

1

डॉ. वरुण काळे यांची प्रयोगशाळा म्हणजे अंधुक प्रकाशात न्हाऊन निघालेलं एक निर्जन विश्व होतं. रात्रीचे दोन वाजले होते. बाहेर पुण्यातील रस्त्यांवर शांतता पसरली असली, तरी या प्रयोगशाळेत एक विचित्र चैतन्य होतं. वरुणच्या हातात एक निळसर द्रव्य असलेली परीक्षानळी होती. त्याने या द्रव्याला ‘न्यूरो-रिफ्रेश’ असं सांकेतिक नाव दिलं होतं. गेल्या तीन वर्षांच्या अथक संशोधनानंतर, मेंदूतील न्यूरॉन्समधील थकवा निर्माण करणाऱ्या रासायनिक संयुगांना निकामी करणारं हे तत्त्व त्याने शोधून काढलं होतं. निद्रा ही केवळ शरीराला नाही, तर मेंदूला विषारी प्रथिनांपासून मुक्त करण्यासाठी आवश्यक असते. पण वरुणने तयार केलेलं ‘एनआर-७’ हे संयुग मेंदूच्या लसीका प्रणालीला चारपट वेगाने सक्रिय करत होतं. याचा अर्थ, आठ तासांच्या गाढ झोपेत जे शुद्धीकरण होतं, ते आता केवळ दोन तासांत पूर्ण होऊ शकत होतं.

उंदरांवरील प्रयोग जवळपास शंभर टक्के यशस्वी झाले होते. पण अंतिम मानवी चाचणीचा क्षण आला तेव्हा वरुणच्या हाताची थरथर वाढली. कोणता नैतिक नियम मोडावा हा प्रश्न नव्हता; जगाला एक वेगळं वळण देण्याची जिद्द होती. त्याने स्वतःच्याच हातावर ते निळसर द्रव्य टोचून घेतलं. इंजेक्शन दिल्यावर सुरुवातीला डोक्यात एक गारठा पसरला, जणू बर्फाचं पाणी मेंदूतून वाहत आहे. थोड्याच वेळात शरीर हलकं फुलकं झालं. रात्रभर जागूनही जो मानसिक भार होता, तो नाहीसा झाला. त्याने खुर्चीवर डोळे मिटले. नेमकी दोन तासांनी त्याच्या घड्याळाने अलार्म दिला. डोळे उघडले तेव्हा त्याला जाणवलं की आयुष्यात पहिल्यांदाच तो संपूर्ण ताजातवाना असा जागा झाला आहे. डोक्यात एकही विचारांचा गोंधळ नव्हता, आळसाचं सावट नव्हतं. जणू काही त्याने कित्येक शतकांची गाढ झोप घेतली होती.

पहिलं सार्वजनिक प्रदर्शन आंतरराष्ट्रीय न्यूरोसायन्स परिषदेत झालं. वरुणने ‘सोम्नोलिक्स’ नावाचं औषध सादर केलं. सुरुवातीला अनेक दिग्गजांनी हा पब्लिसिटी स्टंट असल्याचं ठरवलं. पण जेव्हा जगातील तीन स्वतंत्र प्रयोगशाळांनी निकाल पुन्हा तपासून खरे ठरवले, तेव्हा जगभर एकच खळबळ उडाली. ‘झोपेवर विजय’ अशा हेडलाईन्स झळकल्या. फार्मा कंपन्यांनी कोट्यवधी डॉलर्सच्या बोली लावल्या. काही महिन्यांत ‘सोम्नोलिक्स’ हे औषध ‘जीवनरक्षक’ औषधांच्या यादीत टाकण्यात आलं. जगण्याचा नकाशाच बदलून गेला.

सुरुवातीचे दिवस म्हणजे एक उत्सव होता. माणसांना दिवसाला एकवीस-बावीस तास मिळू लागले. कारखान्यांचं उत्पादन दुपटीने वाढलं. सर्जन सलग आठ शस्त्रक्रिया करू लागले, पायलट जगाच्या एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत थकव्याशिवाय उड्डाण करू लागले. ‘रात्र’ ही संकल्पनाच नष्ट झाली. मुंबईतले रस्ते पहाटे तीन वाजताही दुपारसारखे गजबजू लागले. पालकांना मुलांसाठी जास्त वेळ मिळाला, विद्यार्थ्यांना अभ्यास आणि करिअर या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी साध्य करणं शक्य झालं. डॉ. वरुण काळे हे नाव नोबेलच्या शॉर्टलिस्टमध्ये घुसलं. ‘मानवतेचा तारणहार’ या नावाने त्याचं कौतुक होऊ लागलं. पण या सगळ्या चकाकीत एक काळोख दडला होता, हे प्रथम कोणालाच कळलं नाही.

पहिलं विचित्र प्रकरण एका नामवंत चित्रकाराचं होतं. सतत पुरस्कार मिळवणारी व्यक्ती अचानक पांढरं कॅनव्हास समोर ठेवून बसू लागली. “मला रंगच दिसत नाहीत,” ती हतबलपणे म्हणाली. नंतर संगीतकारांच्या बाबतीत घडलं; त्यांच्या सुरांत गहिराई उरली नाही, शब्द येईनात. साहित्यिक कोरे कागद घेऊन बसले. याचं रूपांतर एका जागतिक महामारीत झालं, जिला डॉक्टरांनी ‘रॅपिड अनिमिया ऑफ इमॅजिनेशन’ असं नाव दिलं. लोक शारीरिकदृष्ट्या शंभर टक्के सक्षम होते, पण त्यांच्या डोळ्यांत ती जुनी स्वप्नाळू चमक नव्हती. प्रेम होतं पण कविता नव्हत्या, संभोग होता पण उत्कटता नव्हती, यश होतं पण समाधान नव्हतं. मानसोपचार तज्ज्ञांच्या दवाखान्याबाहेर रांगा लागल्या. नैराश्याने ग्रासलेले चेहरे आरशासमोर उभे राहून स्वतःला “मी कोण आहे?” असा प्रश्न करू लागले.

वरुणला हे समजण्यास फार वेळ लागला नाही. त्याने स्वतःच्याच मेंदूचा तपशीलवार एमआरआय स्कॅन केला. रिपोर्ट बघून त्याच्या हातून कप खाली पडला. ‘सोम्नोलिक्स’ मेंदूच्या विषारी घटकांना ज्या वेगाने साफ करत होतं, तो वेग खूपच जास्त होता. या प्रक्रियेत ते मेंदूच्या आरईएम झोपेच्या अवस्थेला पूर्णपणे बायपास करत होतं. स्वप्नं पडण्यासाठी, कल्पनाशक्तीला खतपाणी मिळण्यासाठी आवश्यक असलेली मेंदूतील अनियमित विद्युत स्पंदनं हे औषध पूर्णपणे थांबवत होतं. माणसं जिवंत होती, पण त्यांच्या मेंदूतील विसंगती, वेडेपणा, भावनाविवशता — माणुसकीची खरी ओळख — ती हळूहळू नष्ट होत होती. जग उत्पादनक्षम रोबोट्सची वसाहत बनत चाललं होतं.

वरुणवर दबाव वाढला. जागतिक आरोग्य संघटनेने औषधावर बंदी घालण्याचा विचार केला, पण तोपर्यंत जगातील सत्तर टक्के प्रौढ लोक या औषधाचे व्यसनी बनले होते. जर अचानक औषध बंद केलं, तर मेंदूला पुन्हा साधारण झोपेची सवय लागण्यासाठी वर्ष लागणार होतं आणि तोपर्यंत जागतिक अर्थव्यवस्था कोलमडली असती. वरुणला स्वतःला टोकाचा अपराधीपणा जाणवू लागला. लोक त्याच्याकडे आशेने बघत होते, पण काही जण द्वेषानेही बघत. त्याच्याच पत्नीने, अदितीने, एके दिवशी सांगितलं, “वरुण, मी काल स्वप्न पडल्याचा आव आणण्याचा प्रयत्न केला. पण खरंच, मला माहिती नाही की मी स्वप्न पाहिलं की नाही. माझ्या आठवणी स्वच्छ पाटीसारख्या झाल्या आहेत, पण त्या निर्जीव आहेत.”

ते वाक्य वरुणच्या काळजात रुतलं. त्या रात्री त्याने औषध घेणं थांबवलं. अंगात ताप भरल्यासारखी घडी आली, डोकं भणाणलं. सलग चाळीस तास तो बेशुद्ध झोपेत होता. उठल्यावर शरीर जड झालं होतं, पण एक लहानसं स्वप्न पडल्याचा भास त्याला झाला. एका उद्यानात तो आणि अदिती हातात हात घालून बसले होते, आणि जवळच अबोल रंगांची फुलपाखरं उडत होती. जाग आल्यावर त्या आठवणीने त्याला हलवून सोडलं. स्वप्नांची किंमत आता त्याला पूर्णपणे उमगली.

त्याने प्रयोगशाळेत स्वतःला कोंडून घेतलं. नवीन आव्हान होतं: एक असं संयुग तयार करायचं, जे मेंदूची सफाई तर वेगाने करील, पण स्वप्नांचा मेंदूशी संवाद तुटू देणार नाही. दोन तासांच्या झोपेत एक छोटीशी पण सुरक्षित ‘ड्रीम विंडो’ उघडी ठेवणं गरजेचं होतं. महिने गेले. हजारो सूत्रं अयशस्वी झाली. अखेर, त्याने मेंदूच्या थॅलेमस भागाला उत्तेजित करणारं एक सौम्य प्रोटीन आवरक तयार केलं. या नवीन औषधाने माणूस अवघ्या दोन तासांत शारीरिकदृष्ट्या पूर्णपणे ताजातवाना होत असे, पण त्यातला किमान वीस मिनिटांचा टप्पा आरईएम झोपेसाठी राखीव होता. या टप्प्यात मेंदू मागच्या आठवणी, कल्पना आणि भावना यांची पुनर्बांधणी करी.

या नव्या औषधाला त्याने ‘रेव्हेरी-२’ असं नाव दिलं. जगभरात याची घाईघाईने वितरण सुरू झालं. जुन्या ‘सोम्नोलिक्स’च्या व्यसनमुक्तीसाठी मोठं अभियान राबवलं गेलं. सुरुवातीला लोकांना दोन तासांच्या या नव्या झोपेत पुन्हा स्वप्नं पडू लागली, तेव्हा एक विलक्षण सामूहिक उत्सव साजरा झाला. चित्रकार पुन्हा रंग ओळखू लागले, कवी प्रेमगीतं गुणगुणू लागले. ती रिकामी, निर्जीव स्वच्छता नाहीशी होऊन मेंदू पुन्हा गुंतागुंतीच्या, पण सृजनशील अवस्थेत रमू लागले. मानवतेने एक नवीन समतोल साधला: अवघ्या दोन तासांची शारीरिक विश्रांती, पण ती स्वप्नांच्या सोबतीने.

डॉ. वरुण काळे पुन्हा एकदा नोबेल व्यासपीठावर उभे राहिले. पण यावेळी त्यांच्या बोलण्यात विजयाचा अहंकार नव्हता. “मी पहिलं औषध बनवताना मेंदूची सफाई करण्याच्या नादात त्याचा आत्माच धुवून टाकला होता. खऱ्या आयुष्यासाठी स्वप्नं हवीत. विश्रांती हवी, पण नव्या उद्याची स्वप्नं पाहण्यासाठीसुद्धा झोप लागते,” ते शांतपणे म्हणाले. सभागृह टाळ्यांच्या कडकडाटात दणाणून गेलं.

आज पुण्यातील त्या प्रयोगशाळेत एक कोपरा आहे, जिथे एक जुनी परीक्षानळी जतन करून ठेवली आहे. तिच्याखाली एक चिठ्ठी आहे: “जीवन लांबवण्यापेक्षा ते अर्थपूर्ण करणं अधिक महत्त्वाचं.” वरुणला ठाऊक आहे की आयुष्य हे केवळ जागृत तासांच्या संख्येत मोजलं जात नाही, तर डोळे मिटल्यावर दिसणाऱ्या रंगीत, भाबड्या, धडपडणाऱ्या स्वप्नांत खरं आयुष्य दडलेलं असतं. जगाने सहा तास काम करून दोन तास झोपायचं आणि एक तास स्वप्न रंगवण्यासाठी राखून ठेवायचं, हे नवं सूत्र आत्मसात केलं. कारण शेवटी, माणसाला फक्त जगायचं नसतं, त्याला जगण्याचं कारणही हवं असतं — आणि ते कारण नेहमी एखाद्या सुंदर स्वप्नातूनच जन्म घेतं.