कालावधी द्यायला हवा होता. ५००० वर्षां नंतर काय परिस्थिती असेल हे मी आज कसे सांगू. सहमत आहे. पण... पुढे दोनशे वर्षानंतर कदाचित जाती व्यवस्था नष्ट होईल असे ग्रहीत धरले तर तसे होण्यासाठी त्याची कुठे तरी पायाभरणी आज व्हायला हवी आहे. म्हणजे जातीविरहीत समतेचा विचार आज घरोघर जायला नव्हे रुजायला हवा होता, पण तशी परिस्थिती आज नसल्यामुळे दोनशे वर्ष पुढे स्वप्न पाहणे अतिशियोक्तीचे होईल. त्याचे कारण आमच्यापुर्ते आम्ही असे घेतो की, हजारोवर्षापासून असलेली जातीव्यवस्था ज्यांनी टिकवून ठेवली, ( संस्कृती,समाज,परंपरा, रुढी, इ.इ.) किंवा टिकवली गेली आहे. (क्षमा असावी ) ते पुढील काही वर्ष इतक्या सहजासहजी बदल होऊ देतील का ? असो,.....पाच हजार वर्षानंतर काय होईल हे नक्कीच आज तरी सांगता येणार नाही.

आंतर्जातिय विवाहासंबंधात (बेटबंदी, रोटीबंदी) आणि एकंदरीतच सात बंद्यांसंबंधात सावरकरांचे लिखाण वाचण्यासारखे आहे. आंतर्जातिय विवाह होणे गरजेचे आहे पण ते मारून मुकटून होऊ शकणार नाहीत. जातीचा उपयोग करणे हे सर्वांनीच बंद करण्याची गरज आहे. (हे मी राखीव जागा संदर्भात म्हणत नाही, ती वेगळी चर्चा आहे). सरकारी फॉर्मवर जशी जात/धर्म लिहीण्याची अनाठायी गरज नको तसेच वृत्तपत्रांनी जातीच्या अटी असलेल्या लग्नाच्या जाहीराचा छापायला बंदी केली पाहीजे असे वाटते. बाकी जातीयवाद जाण्यासाठी आधी प्रत्येक जातीच्या सुशिक्षितांनी आधी जातीचा चष्मा आणि उल्लेख जनातून आणि मनातून वापरणे थांबवणे गरजेचे आहे. बाकी अजून नंतर...

सुनीलरावांशी सहमत आहे. जातीजातीतील कटुता हद्दपार होणार आहे. वेगाने होणारे शहरीकरण जातीपातीतील कटुता हद्दपार करण्यास कारणीभूत होईल. मात्र त्यासाठी सुधारणांचा भडिमार करणे आवश्यक आहे. वरवर कटु वाटणारे निर्णय मोठ्या प्रकारे समाजाला ढवळून काढणारे असतात. आपला, (आशावादी) आजानुकर्ण

जातीविरहीत एक भारतीय (किंवा हिंदू म्हणा हवा तर) समाज निर्माण कधीच होणार नाही. जाती ह्या राहतीलच. खरे आहे. बर्‍याचदा धर्मांतराला प्रोत्साहन देणारे, विशेष करून ख्रिश्चन मिशनरीज आणि मुस्लीम संघटना ह्या हिंदू धर्मातील तथाकथीत कनिष्ठ जातींच्या लोकांना आमच्यात जात कशी नाही ते सांगतात. पण एकदा का धर्मांतर केले की त्यांचा आकडा फुगतो पण जे धर्मांतर करतात त्यांच्यावरील जातीचा शिक्का आणि त्याबरोबर मुळातून असलेले भेद हे तसेच नवीन धर्मातपण रहातात. - थोडक्यात "जात" हा प्रकार भारतीयांच्या नसानसात आहे. तो जातीभेद आणि त्याहूनही अधिक अस्पृश्यतेमुळे अधिकच अक्षम्य झाला होता/अजूनही आहे. पण भारतीयांच्या बाहेर जाऊन बघूया- पाकीस्तान अगदी "शुद्ध" (पाक) इस्लामी राज्य, पण तेथील मुस्लीमांना अरब मुसलमान कमीच लेखतात. तीच व्यथा इस्लामीक रीपब्लीक ऑफ बांग्लादेश च्या मुसलमानांची. वर्णभेद, वंशभेद, लिंगभेद आणि राष्ट्राधारीत (म्हणजे कुठल्या देशातील मूळचा) यावर आधारीत भेद असे ज्याला जन्मावर आधारीत भेद आहेत (त्यात धर्म येत नाही, पण तो पण भेद आहेच) त्यांच्या गोष्टी अमेरिकेपासून सुदान पर्यंत पहायला मिळतात. थोडक्यात हा मानवी स्वभावाचा आणि कळपाचा एक विशेष आहे. त्यावर १+१=२ इतके सोपे उत्तर नाही. म्हणून सरकारी हस्तक्षेप आणि स्वतःला सुशिक्षित आणि सुसंस्कृत समजणार्‍यांचा पुढाकार याने जाती जरी राहील्या तरी जातीयता आणि जातीभेद कमी कमी होऊ शकतील - इतके की आपण मान्य करू शकू आता जातीभेद नाही.. आज विचार करा, दक्षिणेतील राज्ये स्वतःला वेगळे समजायची त्याची इंटेंसिटी ही ५० च्या दशकातली आणि २१व्या शतकातली यात फरक पडला आहे. भाषाद्वेष बर्‍यापैकी कमी झाला आहे, "आम्ही द्रविड" असे म्हणणारे महाभाग आजही असले तरी त्यांची संख्या, क्षमता आणि त्यांना गांभिर्याने घेणारे ह्यांच्यात खूप तफावत आहे. याचे मुख्य कारण, उद्योगधंदे आणि अर्थशास्त्राने केलेली चांगल्या अर्थी उलथापालथ ज्यामुळे सर्व भारतीय वेगवेगळ्या ठिकाणी स्वतःचा प्रांत सोडून राहू लागले. ते होत असताता घर्षण नक्की झाले पण हळूहळू "गिव्ह अँड टेक" पण होऊ लागले. विचार करा ६०च्या दशकातील दाक्षिणात्यांच्या विरोधातील मुंबईची चळवळ आणि आज त्यांच्या विरोधात काय आहे ते. तसेच त्या काळातील स्वतःला वेगळे ठेवणारे दाक्षिणात्य आणि आजचे मुंबईकर दक्षिणात्य... शिवाय त्यात "मराठीने केला मद्रासी भ्रतार" आणि "उलट" होवून अनेक (विविधप्रांतीय) मिश्रणे तयार झाली... त्याचा चांगला उपयोग होत आहे. तसे होणे चांगले आणि अधिकाधिक (जबरदस्तीने नाही पण) होणे महत्वाचे आहे. तेच जातीव्यवस्थे संदर्भात म्हणता येईल. तसेच शतशः आभार बॉलीवूडचे आणि त्यातही लता-आशा-किशोर-रफी यांचे! :-) कधीकाळी लता-आशाला, "ये घाटी लडकीया हिंदी गाना क्या गा सकेंगी" असे दिलीप कुमार म्हणाला होता. आज ह्या घाटी त्याच्या इतक्याच बुढ्ढ्या होऊन देखील गात आहेत... तरी देखील समाजातील विविध भेद (फक्त भारतातील जातीभेदच कशाला?) १००% जायला पाहीजे असे म्हणणे आदर्श असले तरी काल्पनीकच आहे. त्यावर सामाजीक आणि कायद्याने बंधने आणून आणि लोकशिक्षणाने त्यांचे महत्व अथवा वाईट परीणाम कमी करणे मात्र १००% शक्य आहे. पण ते "रेडीओऍक्टीव्ह डिके" सारखे "ऍसेम्प्टोटीक" नक्कीच करता येईल. कारण शेवटी, "ऍसेम्प्टोटीक ग्राफची" एक बोलकी व्याख्या याला चपखल लागू होते: "एव्हर ऍप्रोचेस बट, नेव्हर रीचेस!"

आंतरजातीय विवाहाने प्रश्न सुटणार नाही. कारण, लग्नानंतर नवर्‍याचीच 'जात' बायको आणि मुले लावतात. म्हणजे 'जात' काही जात नाही. ती राहतेच.

एक मुलगा त्याच्या आई-बाबांबरोबर समुद्रावर खेळायला जातो. खेळताना हाताची पाची बोटं वाळूत रुतवतो आणि पाच रेघा मारतो. अर्थात, काही रेघा जाड येतात काही बारीक. पण सगळ्या रेघा अगदी रेखीव असतात, एकत्र छान दिसत असतात. आणि मग हा मुलगा आणि त्याचे आई-बाबा पुढे जातात. तेवढ्यात एक दुसरा मुलगा येतो, तो या रेघा बघतो आणि म्हणतो, "ती जाड रेघा आहे ना, ती एकदम मस्त आहे, तिचं लाटांपासून रक्षण केलं पाहिजे." म्हणून जाड रेघेच्या बाजूला वाळूची तटबंदी बनवायला लागतो आणि या प्रयत्नात बारक्या रेघा पुसल्या जायला सुरूवात होते. रेघा बनवणारा विरोध करायला नसतोच तिथे, त्यामुळे हा दुसरा मुलगा जे काही करत असतो ते होऊन जातं. थोड्या वेळानी वारा आणि पाण्यामुळे सगळ्या रेघा नष्ट होतात, शेवटी उरते फक्त वाळूची तटबंदी!