बाजीरावांची मनःस्थिती: एक रणनीतिक चिंतन

ऐतिहासिक नोंद : पुढील प्रसंग हा त्या काळातील ऐतिहासिक वातावरणाची आणि बाजीरावांच्या मनात निर्माण झाल्या असण्याची शक्यता असलेल्या रणनीतिक विचारांची कल्पनात्मक पुनर्रचना आहे. हे प्रत्यक्षदर्शी वृत्तांतावर आधारित दृश्य नाही. बाजीरावांना जोडलेले विचार आणि संवाद हे इतिहासात प्रत्यक्ष नोंदवलेले नसून, ऐतिहासिक परिस्थितीच्या आधारे केलेले विवेचनात्मक लेखन आहे.

नकाशासमोरचा सेनापती

रात्र गडद झाली होती. छावणीतील हालचाली हळूहळू मंदावत होत्या. दिवसभराच्या प्रवासाने थकलेले सैनिक विश्रांती घेत होते. कुठे घोड्यांना चारा घातला जात होता, तर कुठे पाण्याची व्यवस्था केली जात होती. एखाद्या शेकोटीजवळ पहारेकरी जागे होते. मात्र, या शांततेच्या आड एका मोठ्या मोहिमेचे प्रश्न अजूनही जागे होते.

आकाशात ताऱ्यांची नक्षी पसरली असली, तरी बाजीरावांचे लक्ष त्या अथांग नभाकडे नसून समोर अंथरलेल्या नकाशावर खिळले आहे. त्यांच्या थकलेल्या चेहऱ्यावर, दोन दिवसांच्या वाढलेल्या  दाढीत आणि धुळीने माखलेल्या पांढऱ्या अंगरख्यावर केवळ शारीरिक थकवा नाही, तर संपूर्ण सैन्याची काळजी स्पष्ट दिसत आहे.

सैन्याला सतत गतिमान ठेवणारा सेनापती एका क्षणी थांबून विचार करत होता—वेग हे माझे  सामर्थ्य ; पण तो वेग टिकवून ठेवण्यासाठी विश्रांतीचे नियोजनही तितकेच महत्त्वाचे होते.

बाजीरावांची दूरदृष्टी 

या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना आर्थिक साधने आणि मुत्सद्देगिरी यांना लष्करी रणनीतीपासून वेगळे ठेवता येत नाही. सैन्याला सुरक्षित मुक्काम मिळवून देणे, त्याची कार्यक्षमता पुनर्स्थापित करणे आणि पुढील हालचालींसाठी आवश्यक साधने उपलब्ध ठेवणे—या सर्व गोष्टी एकाच व्यापक नियोजनाचा भाग ठरतात.

छोटा उदेपूरची किंवा कवांटची निवड प्रत्यक्षात झाली होती की ती केवळ संभाव्य पर्यायांपैकी एक होती, हे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे ठरवावे लागेल. मात्र, या प्रसंगातून एक महत्त्वाचा लष्करी सिद्धान्त स्पष्ट होतो: वेगवान सैन्याला केवळ वेग पुरेसा नसतो; तो टिकवून ठेवण्यासाठी नियोजित विश्रांती, स्थानिक सहकार्य आणि सक्षम रसदव्यवस्था आवश्यक असते.

संभाव्य लष्करी पुनर्रचना — विश्रांती, रसद आणि आर्थिक मुत्सद्देगिरी

दीर्घकाळ चाललेल्या लष्करी हालचालींनंतर सैन्याची कार्यक्षमता केवळ त्याच्या संख्येवर अवलंबून राहत नाही. घोडदळाचा वेग टिकवणे, घोड्यांना पुरेसा चारा-पाणी मिळवून देणे, सैनिकांच्या आरोग्याची काळजी घेणे आणि पुढील मोहिमेसाठी आवश्यक रसद उपलब्ध ठेवणे, हे तितकेच महत्त्वाचे घटक ठरतात.

या दृष्टीने छोटा उदेपूर  या शिवाय  आदिवासी कवांट भागात मुक्काम करण्याची शक्यता विचारात घेतल्यास, प्रश्न केवळ सुरक्षित विश्रांतीच्या जागेचा राहत नाही. स्थानिक राजसत्तेचे सहकार्य, भौगोलिक परिस्थिती, उपलब्ध अन्नधान्य, पाण्याचे स्रोत, चारा आणि आर्थिक मोबदल्याची व्यवस्था—या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करावा लागतो.

बाजीरावांनी अशा प्रकारचा विचार केला असता, तर त्यांच्यासमोर तीन प्रमुख निकष असू शकले असते. पहिला, सैन्याला मुख्य शत्रूच्या हालचालींपासून तुलनेने सुरक्षित अंतरावर ठेवणे. दुसरा, घोडदळ आणि त्याच्याशी संबंधित रसदव्यवस्थेला आवश्यक साधने उपलब्ध करून देणे. तिसरा, स्थानिक सत्ताधीशांशी असे संबंध प्रस्थापित करणे की सैन्याच्या मुक्कामामुळे संस्थानावर अनियंत्रित आर्थिक भार पडू नये.

आर्थिक मुत्सद्देगिरीची संभाव्य भूमिका

मोठ्या सैन्याचा मुक्काम हा स्थानिक राज्यासाठी केवळ राजकीय प्रश्न नसतो; तो आर्थिक आणि प्रशासकीय प्रश्नही असतो. सैन्याला अन्नधान्य, घोड्यांना चारा, वाहतुकीसाठी जनावरे, वैद्यकीय मदत आणि इतर आवश्यक वस्तू पुरवाव्या लागतात. त्यामुळे संभाव्य मुक्कामापूर्वीच स्थानिक सत्ताधीशांशी आर्थिक अटी आणि रसदपुरवठ्याबाबत वाटाघाटी करणे हा व्यवहार्य पर्याय ठरू शकतो.

या संदर्भात विश्वासू प्रतिनिधी किंवा वकील पाठवणे, मुक्कामाची पूर्वतयारी करणे आणि आवश्यक खर्चासाठी आगाऊ आर्थिक तरतूद करणे, ही संभाव्य कार्यपद्धती म्हणून विचारात घेता येते. तथापि, छोटा उदेपूर येथे अशा प्रकारची बोलणी झाली, धनाच्या थैल्या किंवा सोन्याच्या मोहरा पाठवण्यात आल्या अथवा महिनाभराच्या मुक्कामाचा करार झाला, असे सांगण्यासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आवश्यक आहे.

शेकोटीच्या मंद प्रकाशात नकाशावर नजर ठेवून असलेल्या बाजीरावांच्या थकलेल्या चेहऱ्यावर आता एक वेगळेच समाधान उमटले होते. जरी शरीर थकलेले असले, तरी डोक्यातील ही पैशांची आणि सुरक्षिततेची गणिते पक्की झाल्यामुळे, वकिलांना गुप्त मार्गाने रवाना करण्याचा हुकूम सोडण्यासाठी ते सज्ज झाले. फौज पोहोचण्यापूर्वीच तिथे सोन्याच्या मोहरांच्या बळावर आदरातिथ्य आणि रसदीची चोख व्यवस्था झालेली असेल, या विचाराने त्यांच्या मनात चाललेली घालमेल आता शांत झाली होती. 

कवांट सधन गाव नर्मदा तटाच्या जवळ आहे. राजधानी प्रमाणे डोळ्यात न येणारे, वर्दळीपासून दूर आडभागात आहे. यावर आपल्या सरदारांशी विचारणा करायला हरकत नाही असे वाटले.या चित्रातील बाजीराव हे केवळ एक योद्धे नसून, आपल्या सैन्याची आईच्या मायेने काळजी घेणारे आणि त्याच वेळी शत्रूवर वचक ठेवणारे एक अत्यंत संवेदनशील आणि चतुरस्त्र छत्रपतींचे प्रधानपंत म्हणजेच पेशवे म्हणून समोर येतात.

मित्रांनो, बाजीरावांचा पालखेडचा गळफास वर्णन करताना फारसे चर्चेत न येणारे काही भाग सादर करत आहे.