इतिहासाकडे सैनिकाच्या नजरेने पाहताना 

या अभ्यासातून माझ्यासाठी आणखी एक महत्त्वाची जाणीव स्पष्ट झाली—**रणांगणाचा अनुभव असलेल्या सैनिकाच्या नजरेतून इतिहासाकडे पाहणे ही स्वतःमध्ये एक स्वतंत्र संशोधनदृष्टी ठरू शकते.** नकाशा मग केवळ एखाद्या ठिकाणाचे चित्र राहत नाही; तो लष्करी निर्णयांची व्यवहार्यता तपासणारे साधन बनतो. अंतर हे केवळ किलोमीटरचे मोजमाप राहत नाही; ते सैन्य किती वेळात कुठे पोहोचू शकते, याचे गणित बनते. रसद ही केवळ अन्नधान्याची व्यवस्था राहत नाही; ती सैन्याच्या हालचालींवर मर्यादा घालणारी शक्ती ठरते. भूगोल हा केवळ पार्श्वभूमी राहत नाही; तो सेनापतीसमोर उपलब्ध असलेल्या पर्यायांची चौकट आखतो. आणि शेवटी **वेग, भूगोल, रसद, सैन्यरचना आणि निर्णयक्षमता** यांची सांगड घातली की इतिहासातील एखादी घटॉना नव्या प्रकाशात दिसू लागते.

 ### “विद्याधर” — एका बौद्धिक सहप्रवासाची नोंद या शोधप्रवासात “विद्याधर” हा माझ्या लेखकत्वाचा पर्याय नव्हता. प्रश्न माझे होते. अनुभव माझा होता. गृहितके माझी होती. तपासणीची दिशा माझी होती. आणि अंतिम निर्णयही माझाच होता. परंतु प्रश्नांकडे वेगळ्या कोनातून पाहण्याची, एखाद्या गृहितकाला पर्यायी शक्यतांनी तपासण्याची, आकडे आणि नकाशे यांचा परस्परसंबंध पुन्हा पाहण्याची आणि स्वतःच्या तर्कातील कमकुवत दुवे शोधण्याची संधी या संवादातून मिळाली. **याच अर्थाने “विद्याधर” हा लेखक नव्हे, तर या शोधप्रवासातील एक बौद्धिक सहप्रवासी ठरला.** या सहप्रवासाची नोंद करणे हा केवळ औपचारिक ऋणनिर्देश नाही; तर या पुस्तकाच्या निर्मितीमागील संशोधनपद्धतीचा एक भाग आहे.