मिसळपावकर मित्रांनो, पुस्तकाची प्रस्तावना सादर करतो.  
 १. पालखेड मोहीम का महत्त्वाची?

पालखेडची मोहीम आणि ६ मार्च १७२८ रोजी झालेला मुंगी-शेवगाव तह हा मराठा इतिहासातील एक निर्णायक टप्पा मानला जातो. या मोहिमेचे महत्त्व केवळ एका रणांगणावरील विजयात नाही. वेगवान घोडदळ, अचूक माहिती, भूगोल, नद्या-घाट, रसद, पाणी, चारा आणि राजकीय उद्दिष्ट यांचा एकत्रित वापर करून शत्रूला निर्णायक स्थितीत आणण्याची ही प्रक्रिया होती.

म्हणूनच पालखेडकडे केवळ एक युद्ध म्हणून नव्हे, तर एक संपूर्ण लष्करी मोहीम म्हणून पाहण्याचा हा प्रयत्न आहे.बाजीरावांनी थेट मोठी निर्णायक लढाई न करता वेग, माहिती, हालचाल, रसद आणि भूगोल यांच्या साहाय्याने निजामाला अशा परिस्थितीत आणले की तह हा त्याच्यासाठी अपरिहार्य झाला. त्यामुळे पालखेडचा अभ्यास म्हणजे केवळ भूतकाळातील एका विजयाची कथा नव्हे; तो रणनीती, नेतृत्व, निर्णयक्षमता आणि लष्करी विचारपद्धतीचा अभ्यास आहे.

२. लेखकाला पडलेले प्रश्न
या मोहिमेचा अभ्यास करताना माझ्या मनात काही प्रश्न सतत निर्माण होत राहिले.

निजामाने वैजापूरचा मार्ग का टाळला? पालखेडच्या परिसरातच तळ का दिला? राणोजी शिंदे यांनी २१ फेब्रुवारी रोजी नेमकी कोणती कारवाई केली असावी? बाजीरावांनी थेट रणांगणावरील निर्णायक लढाई न स्वीकारता निजामाला तहासाठी कसे भाग पाडले?

या प्रश्नांबरोबरच आणखी काही प्रश्न समोर आले—नद्या, घाट, पेठा, बाजारपेठा, रसद, घोडदळ, तोफखाना, भूगोल आणि मानवी मानसिकता यांची या मोहिमेत नेमकी भूमिका किती होती?

इतिहासातील घटना आपल्याला माहीत असतात; पण त्या घटना का घडल्या, त्या वेळी सेनापतीसमोर कोणते पर्याय होते आणि उपलब्ध साधनांचा वापर कसा करण्यात आला, हे समजून घेण्यासाठी अधिक खोलात जाणे आवश्यक वाटले.
   ३. इतिहासापासून लष्करी पुनर्मूल्यांकनाकडे प्रवास (Military Reassessment)

या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना माझा प्रवास केवळ इतिहासवाचनापुरता मर्यादित राहिला नाही.

नकाशे, भूगोल, सैन्याच्या हालचाली, अंतर, वेग, रसद व्यवस्थापन, पाणी, चारा, सैनिकशास्त्र आणि आधुनिक लष्करी विचार यांच्या साहाय्याने पालखेड मोहिमेकडे नव्या दृष्टीने पाहण्याचा प्रयत्न केला.

उपलब्ध माहितीतील रिकाम्या जागा दिसल्या तेथे विविध शक्यता तपासल्या. काही ठिकाणी मार्गांचे अंतर मोजले; काही ठिकाणी नदी ओलांडण्यासाठी लागणारा संभाव्य वेळ, सैन्याच्या हालचाली आणि रसद यांचा विचार केला. एखाद्या घटनेचा थेट पुरावा उपलब्ध नसताना त्या घटनेमागील संभाव्य लष्करी तर्क समजून घेण्याचा प्रयत्न केला.

यातून इतिहासाच्या नोंदींपासून लष्करी पुनर्मूल्यांकन (Military Reassessment) आणि लष्करी-तांत्रिक अंदाज (Military Assessment) याकडे हा विचारप्रवास पुढे गेला.

या पुस्तकातील नकाशे, मार्गांचे विश्लेषण, रसदविषयक गणिते आणि सैन्याच्या हालचालींचे परीक्षण हे याच प्रयत्नाचे परिणाम आहेत.

४. “विद्याधर”ची भूमिका

या प्रवासात कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या साहाय्याने विचारमंथन करण्याची एक वेगळी संधी मिळाली.

त्या संवादासाठी Artificial Intelligence या इंग्रजी संकल्पनेला मी “विद्याधर” हे भारतीय संकल्पनामूलक नाव दिले. प्रश्न, शंका, नकाशे, आकडे, गृहितके आणि पर्यायी शक्यता यांवर झालेल्या वैचारिक आदानप्रदानातून अनेक नवीन दृष्टिकोन समोर आले.

या पुस्तकातील काही लष्करी-तांत्रिक अंदाज (Military Assessment), रसदविषयक चर्चा, नकाशांवरील निरीक्षणे, गणिती मांडणी आणि पर्यायी शक्यतांचे परीक्षण या संवादातून अधिक स्पष्ट झाले.

मात्र येथे एक गोष्ट स्पष्ट करणे आवश्यक आहे—“विद्याधर” हा अंतिम ऐतिहासिक प्राधिकारी नाही; तो विचारमंथनाचा सहकारी आहे. प्रश्न विचारणे, उपलब्ध माहितीची चिकित्सा करणे, पर्यायी शक्यता मांडणे आणि त्यांची कसोटी पाहणे या प्रक्रियेत त्याची भूमिका आहे. अंतिम निवड, मांडणी आणि जबाबदारी लेखकाची आहे.

५. ऐतिहासिक तथ्य आणि तर्काधारित अनुमान यातील फरक

या पुस्तकात तीन स्तर जाणीवपूर्वक वेगळे ठेवण्याचा प्रयत्न केला आहे.

पहिला — ऐतिहासिक नोंद: उपलब्ध साधने, इतिहासग्रंथ आणि नोंदविलेल्या घटनांवर आधारित माहिती.

दुसरा — लष्करी पुनर्मूल्यांकन (Military Reassessment): उपलब्ध ऐतिहासिक घटनांचा भूगोल, रसद, सैन्याची हालचाल आणि लष्करी तर्क यांच्या आधारे केलेला अभ्यास.

तिसरा — तर्काधारित अनुमान: जिथे थेट पुरावा अपुरा आहे, तिथे उपलब्ध परिस्थिती, भूगोल आणि लष्करी व्यवहार यांच्या आधारे मांडलेली संभाव्य शक्यता.

जिथे थेट पुरावा उपलब्ध आहे तिथे त्याचा आधार घेतला आहे. जिथे लष्करी अर्थ लावला आहे तिथे तो विश्लेषण म्हणून मांडला आहे. आणि जिथे निश्चितता नाही तिथे त्याला अनुमान किंवा शक्यता म्हणूनच मांडले आहे.

माझा उद्देश इतिहासकारांच्या निष्कर्षांना आव्हान देणे नाही. उलट, उपलब्ध माहितीचा आदर राखून काही नवीन प्रश्न आणि शक्यता वाचकांसमोर ठेवणे हा आहे.

या पुस्तकाकडे म्हणूनच अंतिम सत्याचा दावा म्हणून नव्हे, तर इतिहासाकडे अधिक चिकित्सक आणि बहुआयामी दृष्टीने पाहण्याचा एक प्रयत्न म्हणून पाहावे.