मिसळपाव
पुनर्जन्म नाट्य सिद्धांत (भाग 3)
रावणाने रामाच्या हातून मरण येऊन मुक्ती मिळावी म्हणून सीताहरण केले होते असे वाचले. हा विचार पुनर्जन्मनाट्य सिद्धांताशी जुळणारा वाटतो. एक उत्तम अभिनेता या वारंवार चालणाऱ्या खलनायकत्वातून सुटका व्हावी म्हणून एक सर्वोत्तम खलनायक भूमिका सादर करतो. हे मूळ रामायणात आहे की पुढे कोणी केलेल्या कल्पना आहेत? पुनर्जन्म नाट्य सिद्धांताच्या चर्चेत हेदेखील तपासून पाहू या.
.
हा विचार मूळ वाल्मिकी रामायणात नाही, तर तो नंतरच्या काळातील भक्ती संप्रदायाने आणि पुराणांनी विकसित केलेला एक लोकप्रिय विचार आहे.
१. मूळ वाल्मिकी रामायण- महर्षी वाल्मिकींच्या मूळ रामायणात रावणाला एक अत्यंत पराक्रमी, विद्वान पण अहंकारी, कामंध आणि खरोखरचा खलनायक दाखवले आहे.
- तिथे रावण कोणत्याही मुक्तीच्या उद्देशाने सीताहरण करत नाही, तर तो आपल्या अहंकारापोटी आणि वासनेपोटी हे कृत्य करतो.
- वाल्मिकी रामायणात रावण शेवटपर्यंत रामाचा द्वेष करतो आणि एक अभिमानी राजा सारखा लढून मरतो. तिथे 'शापमुक्ती' किंवा 'भक्ती'चा असा दृष्टीकोन नाही.
२. हा विचार आला कुठून?- रावणाला मुक्ती हवी होती आणि त्यासाठी हे त्याचे एक नियोजित नाटक होते, हा विचार प्रामुख्याने भागवत पुराण आणि नंतरच्या भक्तीकालीन रामायणांमधून आला. (जसे संत तुळशीदासांचे रामचरितमानस) यामागे दोन मुख्य कथा आहेत-
जय आणि विजय यांना शाप (भागवत पुराण)
भागवत पुराणातील कथेनुसार, वैकुंठाचे द्वारपाल जय आणि विजय यांना सनकादी ऋषींनी शाप दिला. (सनकादी ऋषी म्हणजे सनक, सनन्दन, सनातन आणि सनत्कुमार) तेव्हा विष्णूने त्यांना दोन पर्याय दिले:
१. विष्णूचे भक्त म्हणून सात जन्म घ्या.
२. विष्णूचे कट्टर शत्रू म्हणून तीन जन्म घ्या.
जय-विजय यांनी विचार केला की, भक्त म्हणून सात जन्म घेतले तर विष्णूपासून खूप काळ दूर राहावे लागेल. त्यापेक्षा शत्रू बनून तीन जन्मांत लवकर शिक्षा भोगून मुक्त झालेले बरे!
याच शापामुळे ते पहिल्या जन्मात हिरण्याक्ष आणि हिरण्यकश्यपू झाले, दुसऱ्या जन्मात रावण आणि कुंभकर्ण झाले, आणि तिसऱ्या जन्मात शिशुपाल आणि दंतवक्र झाले. या कथेमुळे रावणाच्या पात्राला थेट एक 'कॉस्मिक बॅकस्टोरी' मिळाली, की तो मूळचा देवाचा परम सेवकच आहे, जो फक्त शापामुळे विलनचा रोल करत आहे.
'विद्वेष भक्ती' किंवा 'शत्रुभावाने मुक्ती' (अध्यात्म रामायण)
नंतरच्या काळातील ग्रंथांमध्ये (विशेषतः अध्यात्म रामायण, ज्याचा प्रभाव रामचरितमानसावर आहे) रावणाला प्रकांड पंडित दाखवून त्याच्या मनात एक विचार दाखवला आहे: "राम हा साक्षात नारायण आहे. त्याच्याशी सरळ भक्तीने मुक्ती मिळण्यापेक्षा, त्याच्याशी युद्ध करून त्याच्या हाताने मरण आले, तर परमपद (मोक्ष) चटकन मिळेल."
याला अध्यात्मात 'विद्वेष भक्ती' म्हणतात—म्हणजे देवाचा इतका तीव्र द्वेष करणे की रात्रंदिन फक्त देवाचाच विचार मनात राहील. रावणाने याच भावनेने सीतेचे हरण केले जेणेकरून राम स्वतः त्याच्याकडे येईल.
निष्कर्ष
थोडक्यात सांगायचे तर, वाल्मिकी रामायणात रावण हा निव्वळ खलनायक आहे. पण नंतरच्या ऋषींनी, पुराणांनी आणि संतांनी त्याला 'जय-विजय'च्या कथेची जोड देऊन एक महान नायक बनवले, ज्याने विष्णूच्या (दिग्दर्शकाच्या) सांगण्यावरून पृथ्वीवरील धर्माची घडी पुन्हा बसवण्यासाठी हा अत्यंत कठीण आणि बदनामीकारक 'व्हिलनचा रोल' स्वीकारला. मात्र हे टाइपकास्टिंग तोडून स्वत: महानायक बनला.
पुनर्जन्म नाट्य सिद्धांतानुसार पाहिल्यास, भागवत पुराणाने रावणाच्या भूमिकेला दिलेली ही मुरड म्हणजे कॉस्मिक स्क्रीनप्लेच्या टाइपकास्टिंगमधून मुक्त होण्याचे हे एक उत्तम उदाहरण आहे! माझे दुसरे मजेदार निरीक्षण असे की नाटकातली पात्रेच स्वत:साठी स्क्रिप्ट लिहू लागली. म्हणजे भागवत पुराण लेखक आणि त्यांनी बदललेला रावण!
.
हे आवडले असेल तर पुनर्जन्म नाट्य सिद्धांताचा आणखी विचार पुढच्या भागात वाचता येईल.
(मूळ कल्पना अरुण मनोहर, काही विचार AI assisted.)
.
प्रतिक्रिया