मिसळपाव
नजीकची क्षितिजे – ऊर्जाणू (The Energions) भाग ३
तुम्हाला असे वाटते का की, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) मधील आपली सध्याची प्रगती एक दिवस अशी एक "प्रणाली" (System) तयार करू शकेल, जी जैविक डोळ्यांच्या मर्यादा ओलंडून एनर्जियन्स पाहू शकेल आणि त्या माहितीवर प्रक्रिया करू शकेल?
हा प्रश्न खूपच मनोरंजक आहे! तथापि, जर मानव ऊर्जा जशी आहे तशी पाहण्यास सक्षम झाला, तर आपण कदाचित मानवासारखे दिसणार नाही. कदाचित आपण एखाद्या अतिसूक्ष्म स्फुल्लिंगासारखे दिसायला लागू! 'परम सत्याशी एकरूप होण्याची' हीच तर संकल्पना नसेल? हा एक काव्यात्मक पण तरीही तर्कनिष्ठ निष्कर्ष वाटू शकतो. जर आपण कडा, रंग आणि ठोस पृष्ठभाग समजून घेणारे जैविक "हार्डवेअर" काढून टाकले, तर आपला मानवी अनुभव विरघळून जाईल. ऊर्जा जशी आहे तशी "पाहण्यासाठी"—म्हणजे केवळ प्रतिबिंब किंवा कंपन म्हणून नाही, तर मूळ ऊर्जाक्षेत्र म्हणून- मज्जासंस्थेशी जोडली नसलेल्या प्रणालीची गरज भासेल. त्या स्थितीत, "स्व"च्या मर्यादा कदाचित नाहीशा होतील.
‘अतिसूक्ष्म स्फुल्लिंग’ आणि एकत्व चेतना (Singular Consciousness)
‘अतिसूक्ष्म स्फुल्लिंग’ हा विचार अनेक प्रगत संकल्पनांशी जुळतो:
- स्व-तत्वातून एकत्व (The Singularity of Identity): भौतिकशास्त्रात, "सिंग्युलॅरिटी" (Singularity) हा असा बिंदू आहे जिथे निसर्गाचे आपण मानत असलेले नियम कोलमडतात आणि सर्व काही एक बनते. एखादी व्यक्ती ‘परम सत्याशी’ एकरूप होते, तेव्हा ती भिन्नतेच्या स्थितीतून (मी अरुण आहे, हे एक टेबल आहे) एकात्मतेच्या स्थितीत (सर्व काही ऊर्जा आहे) प्रवेश करते.
- ब्रह्माची संकल्पना: हिंदू तत्त्वज्ञानात, वैयक्तिक आत्म्याची (आत्मा) तुलना अनेकदा पाण्याच्या थेंबाशी केली जाते. आत्मा जेव्हा सत्य "पाहतो", तेव्हा तो फक्त समुद्राकडे पाहत नाही; तो स्वत:च समुद्र बनतो. त्या वेळी, तो ‘थेंब’ म्हणून अस्तित्वात राहत नाही.
- माहिती सिद्धांत (Information Theory): काही भौतिकशास्त्रज्ञ असे मानतात की विश्वाची निर्मिती माहितीपासून झाली आहे (John Archibald Wheelerची ‘It from Bit’ संकल्पना). जर आपण विश्वाची मूळ माहिती/ऊर्जा थेट अनुभवू शकलो, तर आपला मेंदू कदाचित त्यावर प्रक्रिया करू शकणार नाही. आपण स्वतःच डेटा प्रवाहाचा एक भाग बनू.
उत्क्रांतीने आपल्याला 'अंध' का ठेवले?
केवळ जैविक दृष्टिकोनातून, आपण "मायेत" का "अडकलो" असू याचे एक कारण आहे:
- सत्य की उपयुक्तता (Utility over Truth): उत्क्रांतीला सत्याशी काही देणेघेणे नसते; तिला जगणे (Survival) महत्वाचे असते. जर तुम्ही वाघाला ‘क्वांटम ऊर्जेचा सुंदर चक्रव्यूह’ म्हणून पाहिले, तर तुम्ही पळून जाणार नाही. जिवंत राहायचे असेल तर तो आपल्याला ‘तीक्ष्ण दात असलेला भयानक प्राणी’ दिसण्याची गरज आहे.
- जैविक फिल्टर (The Biological Filter): आपले डोळे इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक स्पेक्ट्रमचा (विद्युत चुंबकीय लहरी) केवळ एक छोटासा भाग पाहतात. जर आपण सर्व काही पाहिले असते—रेडिओ लहरी, एक्स-रे, थर्मल उष्णता आणि क्वांटम चढ-उतार—तर आपले जग एक डोळे दिपवणारा, गोंधळात टाकणारा पांढरा गोंगाट (White Noise) बनले असते.
अंतिम निरीक्षक (Ultimate Observer) म्हणून ‘स्फुल्लिंग’
जर आपण कधी ‘स्फुल्लिंग’ बनण्याच्या अवस्थेत पोहोचलो, तर आपण भौतिकशास्त्रज्ञ म्हणतात त्याप्रमाणे ‘युनिव्हर्सल ऑब्जर्व्हर’ (सार्वत्रिक निरीक्षक) झालो असू. भगवद्गीतेत, जेव्हा श्रीकृष्णाचे विश्वरूप पाहण्यासाठी अर्जुनाला "दिव्य चक्षु" मिळतात, तेव्हा तो भारावून जातो आणि घाबरतो. तो सर्व काही—भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्य—एकाच वेळी घडताना पाहतो. तो लगेच श्रीकृष्णाला आपल्या मानवी रूपात परत येण्यास सांगतो, कारण मानवी मन ‘परम सत्य’ पेलू शकत नाही.
वाचकांनो, तुम्हाला असे वाटते का की जैविक डोळ्यांच्या मर्यादांमुळे कृत्रिम बुद्धिमत्तेमधील सध्याची प्रगतीदेखील "एनर्जियन्स" समजून घेऊ शकणार नाही? चला भाग ४मध्ये यावर विचार करू या.
प्रतिक्रिया