नि:शब्द

पुण्याच्या 'वैकुंठ स्मशानभूमीत' गेल्या तीस वर्षांपासून 'महादेव' हे मृतदेह जाळण्याचे काम करायचे. अंगावर एक मळकट धोतर, राखेने माखलेले शरीर आणि कपड्यांना येणारा जळक्या लाकडांचा व मांसाचा उग्र वास... हीच महादेव यांची ओळख होती. त्यांच्या या कामामुळे त्यांना समाजात कोणीही जवळ करत नसे.

महादेव यांचा एकुलता एक मुलगा, 'केदार', हा अतिशय हुशार आणि महत्त्वाकांक्षी होता. पण केदारला स्वतःच्या बापाची आणि त्यांच्या त्या 'स्मशानातल्या' नोकरीची भयंकर किळस यायची.

"तुमच्या अंगाला कायम प्रेतांचा वास येतो. तुम्ही गिधाडासारखे लोक कधी मरतात याची वाट बघत बसता. मृतदेहांवरचे उरलेले पैसे आणि सोनं चोरून तुम्ही मला वाढवताय. मला माझ्या मित्रांसमोर सांगायला लाज वाटते की माझा बाप स्मशानात प्रेतं जाळतो!" केदार अनेकदा रागाने वडिलांचा अपमान करायचा.

महादेव कधीही उलटून बोलले नाहीत. ते फक्त स्वतःचे राखेने माखलेले हात जोडायचे आणि मान खाली घालून मुकाट्याने स्मशानात निघून जायचे.

जेव्हा केदारला अमेरिकेत एका मोठ्या सॉफ्टवेअर कंपनीत नोकरी लागली, तेव्हा त्याने कायमचे घर सोडले. "मी अमेरिकेला जातोय, तिथे माझ्या हाय-क्लास जगात तुमच्यासारख्या स्मशानातल्या माणसाला कोणतीही जागा नाही. इथून पुढे माझ्या आयुष्यात येण्याचा प्रयत्न करू नका," असे अत्यंत कठोर शब्द सुनावून केदार निघून गेला. महादेव यांनी फक्त डोळ्यांत पाणी आणून त्याला निरोप दिला.

या घटनेला दहा वर्षे उलटली. केदारने अमेरिकेत स्वतःचे मोठे विश्व थाटले होते. तो बापाला पूर्णपणे विसरला होता.

आज अचानक पुण्याहून त्याला फोन आला. रात्रंदिवस चितेचा धूर फुफ्फुसात गेल्यामुळे महादेव यांना 'लंग कॅन्सर' (Lung Cancer) झाला होता आणि त्यातच त्यांचा भयंकर तडफडून मृत्यू झाला होता.

केवळ कायदेशीर सोपस्कार पूर्ण करण्यासाठी केदार नाईलाजाने पुण्यात आला. अंत्यविधी आटोपल्यावर स्मशानभूमीच्या मॅनेजरने केदारच्या हातात एक अत्यंत गंजलेली, लोखंडी 'पत्र्याची पेटी' दिली. "तुझ्या बापाची हीच एकमेव संपत्ती आहे," मॅनेजर म्हणाला.

केदारने ती पेटी स्वतःच्या गाडीत टाकली. "या म्हाताऱ्याने नक्कीच आयुष्यभर प्रेतांवरून चोरलेले सोन्याचे दागिने आणि पैसे या पेटीत लपवले असतील. किती नीच काम होतं यांचं," असा विचार करत केदारने रागाने एक लोखंडी पट्टी घेतली आणि त्या पेटीचे गंजलेले कुलूप फोडले.

कुलूप तुटले. केदारने नापसंतीने पेटीचे झाकण उघडले.

पण... आतले दृश्य बघताच केदारच्या हातातली ती लोखंडी पट्टी खाली निसटली. त्याच्या कपाळावर भयंकर आठ्या पडल्या आणि श्वास छातीतच गोठला.

त्या पेटीत कोणतेही चोरीचे सोने, दागिने किंवा पैसे नव्हते.

तिथे 'पुणे अंधशाळा आणि नेत्र रुग्णालयाच्या' शेकडो पावत्या रचून ठेवल्या होत्या. त्या प्रत्येक पावतीवर '५०,००० रुपये देणगी' आणि 'नेत्रदानासाठी' असे लिहिले होते. त्या पावत्यांच्या खाली एक अत्यंत जुनी, पिवळी पडलेली ससून हॉस्पिटलची मेडिकल फाईल आणि एक लाल डायरी होती.

केदारने थरथरत्या हातांनी ती फाईल उघडली. त्यात केदारच्या बालपणीचा फोटो होता. त्या फोटोत केदारचे दोन्ही डोळे पूर्णपणे पांढरे होते. तो जन्मापासून १००% 'आंधळा' होता!

केदारच्या डोक्याला मुंग्या येऊ लागल्या. त्याला स्वतःच्या हृदयाचे ठोके ऐकू येऊ लागले. त्याने कापाऱ्या हातांनी ती डायरी उघडली. त्यात महादेव यांच्या विस्कळीत आणि राखेने माखलेल्या हातांच्या ठशांसोबत लिहिले होते—

"माझ्या केदार... तू जन्मापासून आंधळा होतास. डॉक्टरांनी डोळ्यांच्या ऑपरेशनसाठी दोन लाख रुपये मागितले होते. माझ्याकडे खायला अन्न नव्हतं, तिथे मी एवढे पैसे कुठून आणणार? मी रोज रात्री स्मशानात जाऊन देवाकडे रडत बसायचो. पण एके दिवशी एका खूप मोठ्या साहेबाच्या तरुण मुलाचा अपघात झाला. मी रात्रभर मुसळधार पावसात स्वतःच्या अंगावरची कांबळ (घोंगडी) त्या चितेवर धरून ठेवली आणि तो अंत्यविधी पूर्ण केला. त्या साहेबांनी माझ्या उपकारापोटी मला दोन लाख रुपये दिले आणि तुझ्या डोळ्यांचं ऑपरेशन झालं."

पानांवर पडलेले अश्रूंचे डाग स्पष्ट दिसत होते.

"तुला दृष्टी मिळाली... पण मी देवाला शब्द दिला होता की या उपकाराची परतफेड म्हणून मी माझं संपूर्ण आयुष्य याच स्मशानात राखेमध्ये जाळून टाकेन. तू मला गिधाड म्हणायचास, प्रेतांवरचे पैसे चोरणारा चोर म्हणायचास... पण बाळा, मी जे पैसे कमवायचो, ते स्वतःसाठी नाही, तर तुझ्यासारख्या इतर ५० आंधळ्या पोरांच्या डोळ्यांच्या ऑपरेशनसाठी त्या हॉस्पिटलला गुपचूप दान करायचो. मला कॅन्सर झालाय हे मला माहीत होतं, पण मी उपचाराला पैसे लावले नाहीत... कारण त्या पैशांतून आणखी दोन अंध पोरांना जग बघता येणार होतं."

डायरीचा शेवटचा परिच्छेद वाचून केदारच्या पायाखालची जमीनच फाटली.

"तू माझ्या अंगाला येणाऱ्या वासाचा भयंकर तिरस्कार करायचास, मला शिव्या द्यायचास... पण मला त्याचं कधीच दुःख वाटलं नाही रे. कारण, तू ज्या तिरस्काराने माझ्याकडे बघायचास... ते तुझे डोळे उघडे बघण्याचं माझं एकमेव स्वप्न होतं. माझा पोरगा आज स्वतःच्या डोळ्यांनी जग बघतोय, यातच माझा जन्म सार्थकी लागला."

डायरी केदारच्या हातातून खाली गळून पडली.

ज्या डोळ्यांनी तो बापाचा तिरस्कार करत होता, ज्या डोळ्यांनी त्याने अमेरिकेचे स्वप्न पाहिले होते... ते डोळे त्या बापाने स्मशानातल्या चितेची राख खाऊन आणि स्वतःचे फुफ्फुस जाळून त्याला मिळवून दिले होते! बापाने स्वतः मरेपर्यंत स्मशानातली राख अंगावर फासून इतर शेकडो आंधळ्यांच्या आयुष्यात प्रकाश निर्माण केला होता, आणि या गर्विष्ठ मुलाने त्याच बापाला 'गिधाड' म्हटले होते.

केदार त्या पत्र्याच्या पेटीसमोर गुडघ्यावर कोसळला. त्याने स्वतःचे ते उघडे डोळे दोन्ही हातांनी घट्ट दाबून धरले. तो एका लहान मुलासारखा ओक्साबोक्शी रडू लागला, पण त्याचा आवाज त्याच्याच घशात अडकला होता. पैशांचा आणि अमेरिकेचा तो सगळा अहंकार आज त्या स्मशानातल्या राखेसमोर कायमचा धुळीला मिळाला होता. पश्चात्तापाची ती भयंकर, सुन्न करणारी शांतता आज मरणाहूनही जीवघेणी होती.

आपल्याला जे जीवन आणि यश अत्यंत सहजतेने मिळालेले वाटते, त्यामागे आपल्या जन्मदात्यांनी स्वतःच्या अस्तित्वाची कोणती भयंकर राखरांगोळी केली आहे, हे आपल्याला कधीच दिसत नाही. माणसाची पारख त्याच्या कपड्यांवरून किंवा व्यवसायावरून करू नका, कारण अनेकदा राखेने माखलेले हातच जगातील सर्वात सुंदर स्वप्ने विणत असतात.

(ही कथा आधी कुठं वाचली असेल असं वाटत असेल तर तुम्ही बरोबर आहात  ही आमची कॉपी पेस्ट करागिरी आहे )