कृत्रिम बुद्धिमत्ता (ए०आय०) : डॉट-कॉम बबलसारखी अवस्था आहे का?

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (ए०आय०) : डॉट-कॉम बबलसारखी अवस्था आहे का? -राजीव उपाध्ये ए०आय०चा बुडबुडा फुटणार अशा आरोळ्या ऐकायला मिळाल्या की मला पञ्चतंत्रातील बैलाचे वृषण आज ना उद्या गळून पडतील आणि आपल्याला मस्त मेजवानी मिळेल या आशेने मागेमागे जाणार्‍या दोन कोल्ह्यांची आठवण होते. अलीकडच्या काही वर्षांत कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – ए०आय०) या तंत्रज्ञानाने जगभरात अभूतपूर्व वेगाने प्रसार केला आहे. उद्योग, वित्त, आरोग्यसेवा, शिक्षण, संरक्षण आणि दैनंदिन जीवन—असे जवळजवळ सर्व क्षेत्र ए०आय० च्या प्रभावाखाली आले आहेत. २०२६ च्या सुरुवातीला तंत्रज्ञान आणि अर्थविश्वात एकच प्रश्न मोठ्या प्रमाणावर चर्चिला जात आहे: "ए०आय० ही देखील १९९० च्या दशकातील डॉट-कॉम बबलसारखीच एक तात्पुरती फुगलेली अवस्था (bubble) आहे का?" या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी डॉट-कॉम काळाची पार्श्वभूमी, ए०आय० चे सध्याचे आर्थिक स्वरूप आणि त्यातील वास्तव यांचा सखोल विचार करणे आवश्यक आहे. डॉट-कॉम बबल आणि ए०आय० यांतील मूलभूत फरक १९९० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात जेव्हा इंटरनेट क्रांती सुरू झाली, तेव्हा अनेक कंपन्यांकडे ठोस उत्पन्न मॉडेल नसतानाही केवळ “डॉट-कॉम” नावावर त्यांना प्रचंड मूल्यांकन (Valuations) मिळत होते. त्यावेळी अपेक्षा आणि वास्तव यांत मोठी दरी होती, ज्यामुळे अखेर तो फुगा फुटला. मात्र, ए०आय० च्या बाबतीत परिस्थिती बरीच वेगळी आहे. आजचे ए०आय० तंत्रज्ञान केवळ कल्पनेवर आधारित नसून ते प्रत्यक्ष उपयोगात आहे. २०२६ पर्यंत, 'एजंटिक ए०आय०' (मानवी हस्तक्षेपशिवाय कामे पूर्ण करणारे ए०आय०) मुळे औद्योगिक स्वयंचलन आणि वित्तीय जोखीम व्यवस्थापनात मोठी क्रांती दिसून येत आहे. आजचे ए०आय० तंत्रज्ञान शोध यंत्रांपासून ते जटिल शस्त्रक्रियां पर्यंत सर्वत्र कार्यक्षमता वाढवताना दिसत आहे. आर्थिक पायाभूत रचना आणि नफाक्षमता डॉट-कॉम काळातील कंपन्या मोठ्या प्रमाणावर कर्जावर आणि गुंतवणुकीवर अवलंबून होत्या. याउलट, आज ए०आय० क्षेत्राचे नेतृत्व करणाऱ्या कंपन्या (उदा. NVIDIA, Microsoft, Alphabet, Meta) या जगातील सर्वात जास्त नफा कमावणाऱ्या संस्था आहेत. त्यांच्याकडे प्रचंड रोख रक्कम (Cash Flow) आणि जास्त नफा मार्जिन आहे. बुडबुडासदृश लक्षणे आणि आव्हाने ए०आय० क्षेत्र पूर्णपणे सुरक्षित आहे असे म्हणणे चुकीचे ठरेल. यातही काही ठिकाणी 'बुडबुडा' सदृश लक्षणे दिसत आहेत: १. अति-केंद्रीकरण: २०२५ च्या अखेरीस, अमेरिकन शेअर बाजारातील (S&P 500) एकूण मूल्यापैकी ३०% हिस्सा केवळ ५ मोठ्या ए०आय० कंपन्यांचा होता. हे धृवीकरण बाजारासाठी धोकादायक ठरू शकते. २. गुंतवणुकीवर परतावा (ROI Gap): अनेक संस्थांनी ए०आय० मध्ये अब्जावधी डॉलर्स गुंतवले आहेत, परंतु २०२५ च्या एका अहवालानुसार, अजूनही ९५% संस्थांना त्यातून अपेक्षित आर्थिक लाभ मिळालेला नाही. ३. प्रचंड खर्च: केवळ डेटा सेंटर्स उभारण्यासाठी पुढील काही वर्षांत ट्रिलियन डॉलर्स खर्च केले जाणार आहेत. जर यातून अपेक्षित महसूल मिळाला नाही, तर बाजारात मोठी घसरण होऊ शकते. संभाव्य परिणाम: 'कोसळणे' की 'सुधारणा' (Correction)? ए०आय० च्या बाबतीत १९२९ सारखे महासंकट येण्यापेक्षा, 'मार्केट करेक्शन' होण्याची शक्यता अधिक आहे. २०२५ मध्ये चीनच्या 'DeepSeek' सारख्या मॉडेल्सनी कमी खर्चात प्रगत ए०आय० उपलब्ध करून दिल्याने, मोठ्या कंपन्यांच्या मक्तेदारीला धक्का बसला आहे. यामुळे गुंतवणूकदार आता सावध झाले असून ते केवळ 'ए०आय०' या नावावर पैसे न लावता प्रत्यक्ष उपयोगावर (Utility) भर देत आहेत. यामुळे भविष्यात कमकुवत कंपन्या नष्ट होतील आणि खरोखर मूल्य निर्माण करणाऱ्या कंपन्या अधिक बळकट होतील. निष्कर्ष थोडक्यात सांगायचे तर, ए०आय० स्वतः एक बुड्बुडा नसून, त्याभोवती असलेल्या गुंतवणुकीच्या अपेक्षांचा काही भाग फुगलेला असू शकतो. इंटरनेटचा फुगा फुटल्यानंतर जसे Amazon आणि Google सारखे दिग्गज उदयाला आले, तसेच ए०आय० च्या बाबतीतही घडेल. ए०आय० हा केवळ एक तात्पुरता ट्रेंड (Fad) नसून, ते मानवी संस्कृतीला व अर्थव्यवस्थेला कलाटणी देणारे एक दीर्घकालीन परिवर्तन आहे. येत्या काळात या क्षेत्रात 'भ्रमनिरास' होईल, पण जे तंत्रज्ञान टिकेल ते मानवी जीवनाचा अविभाज्य भाग बनेल हे निश्चित.