The Man Who Knew Infinity

सिनेमा ह्या दृकश्राव्य माध्यमामध्ये बरीच ताकद आहे. दिग्दर्शक आपल्या प्रतिभेतून अजरामर अशी कलाकृती निर्माण करू शकतो, जी इतर माध्यामापेक्ष्या प्रेक्षकांना विचार करायला जास्त प्रवृत करते. सिनेमा आपल्याला प्रेक्षक न ठेवता, प्रत्यक्ष कथेचं एक पात्र बनवतो. असाच एक सिनेमा पाहण्यात आला "The Man Who Knew Infinity". थोर भारतीय गणिततज्ञ रामानुजन ह्यांच्या जीवनाचा आणि कार्याचा हा प्रवास. गोष्ट सुरु होते मद्रास मध्ये एका नोकरीसाठी वणवण फिरणाऱ्या तरुणापासून. गणितामध्ये अतिशय हुशार असणाऱ्या ह्या तरुणाकडे कोणतीही पदवी नाही प्रत्यक्षात त्याला गणित सोडून दुसर्या कशातच रस नाही. पहिल्या महायुद्धाच्या काळातील ब्रिटीश साम्राज्यात एका पदवी नसलेल्या तरुणाचे नोकरी मिळवताना कशे हाल होतात ह्याच छान सादरीकरण दिग्दर्शक Matthew Brown ह्यांनी केल आहे. अतिशय हालाकीत दिवस काढणाऱ्या या युवकाला शेवटी एक आशेचा किरण दिसतो, Sir Francis Spring ह्या भारतात काम करणाऱ्या ब्रिटीश सिव्हिल इंजिनियरच्या एका कारकुनाला ह्या तरुणाविषयी आत्मीयता वाटते आणि तो ह्याची शिफारस स्प्रिंग यांच्याकडे करून त्याला नोकरी मिळवून देतो, मात्र एका अटी वरती. ती अट म्हणजे तरुणाने म्हणेजच रामानुजनने आजपर्यंत गणितामध्ये केलेले काम त्या कारकुनाला समजून सागणे. रामानुजन ह्याला तयार होतो. यथावकाश तो कारकून रामानुजनची आणी त्याच्या परिवाराची रहायची व्यवस्था करतो. आपली आई आणी बायकोला मद्रासला घेऊन आल्यानंतर रामानुजन मान्य केल्याप्रमाणे त्या कारकुनाला त्याने आत्तापर्यंत केलेले कार्य दाखवतो ते अर्थातच त्या काराकुनासाठी समजण्यास खूप अवघड असते. मात्र एक भारतीय अशाप्रकारे काही करू शकतो ह्याचा त्याला अभिमान वाटतो आणी तो रामानुजनला हे पब्लिश करायचा सल्ला देतो. ह्यासाठी ते मी. स्प्रिंगला विचारणा करतात. मी. स्प्रिंग त्यांना Trinity कॉलेजचे प्राध्यापक आणि गणितज्ञ प्रा. हार्डी ह्याचाशी संपर्क करण्याचा सल्ला देतात. रामानुजन प्रा. हार्डीना एक पत्र लिहितो, त्यात तो करीत असलेल्या "Infinite Series" वरील संशोधनाचा काही भाग पाठवतो आणी त्यांच्या सल्ल्याविषयी विचारतो. जेंव्हा हे पत्र प्रा. हार्डीना मिळते तेंव्हा प्रथमतः त्यांना यात काही विशेष वाटत नाही, पण जेंव्हा ते परत एकदा रामानुजनच पत्र पाहतात तेंव्हा त्यांना रामानुजांच्या कामाचे वैशिष्ट लक्षात येत. ते रामानुजनला Cambridge ला बोलावतात. इथून सुरु होतो दोन गणित वेड्या मित्रांचा प्रवास. भारतीय असल्यामुळे रामानुजांना सोसावा लागणारा त्रास, त्यांच्या पाठीशी खंबीरपने उभा राहणारे प्रा. हार्डी आणी त्यांचे मित्र लिटिलवुड ह्याच सुरेख चित्रण ह्या चित्रपटात आहे. कोणालाही सहज जवळ न करण्याची ब्रिटीश वृती, पण एकदा व्यक्तीमधील गुणाची पारख झाली की त्याच्यासाठी ठामपणे समाजाशी लढण्याची तयारी असणारी मानसिकता दिग्दर्शकाने सुरेख मांडली आहे. ह्या मैत्रीसाठी आणी प्रत्येक गोष्ट सिद्ध करण्याचा ब्रिटीश सवयीसाठी हा चित्रपट अवश्य पाहावा. मला प्रकर्षाने आवडलेली गोष्ट म्हणजे ब्रिटीश आणी भारतीय व्यक्तीच्या विचार करण्याच्या पद्धतीत असणारा फरक. कित्येकवेळा रामानुजन अफलातून फ़ोर्मुले हुडकून काडतात पण हे तू सिद्ध कशे करशील असे विचारल्यावर त्याची गडबड उडते. एका संवादात तर प्रा. हार्डी म्हणतात " I don't believe in god because I cannot prove it" प्रा. हार्डी मात्र आपल्या मित्राला ह्यातून बाहेर काढतात आणी प्रत्येक गोष्ट सिद्ध करायची सवय लावतात. हा चित्रपट पाहिल्यानंतर उगीचच अस वाटत कि कदाचित हा सिद्ध न करण्याचा गुण कितीतरी भारतीय शोधांना मारक तर ठरला नसेल ? रामानुजनयांना गणिताची इतकी आवड असते कि एकदा लिटिलवुड म्हणतात " Ramanujan has special friendship with integers". कलाकारानी आपापले काम खूप छान केले आहे. देव पटेलने रामानुजनची भूमिका छान निभावली आहे. Jeremy Irons मात्र प्रा. हार्डीच्या भूमिकेत खूपच उठून दिसतात. अनुभव आल्याशिवाय विश्वास न ठेवणारी सत्याच्या बाजूने ठाम उभे राहाणारी व्यक्तिरेखा त्यानी खूपच छान साकारली आहे. सगळ्यात भाव खाउन जातात ते Toby जोनेस, लिटिलवुड हे प्रा. हार्डीच्या समोर काहीसा झाकळलेलि , नेहमी चेष्टेचा विषय बनणारी ही व्यक्तिरेखा अतिशय उत्कुष्ट साकारलेली आहे.