उत्तर ध्रुवीय प्रदेशाची सफर ०४ : ट्रुम्सो – नॉर्दर्न लाइट्स् (ऑरोरा) डिनर क्रूझ

====================================================================
उत्तर ध्रुवीय प्रदेशाची सफर : ०१... ०२... ०३... ०४... ०५... ०६... ०७... ०८... ०९... १०... ११... १२... १३ (समाप्त)...

====================================================================

...दोन तास असंच गावभर भटकत राहिलो. जसा सूर्य क्षितिजाखाली गेला तसे तापमान वेगाने खाली येऊ लागले. -२ अंशापर्यंत वर आलेले तापमान आता तीन चार अंशांनी नक्कीच खाली गेलं असणार. कुडकुडणारी पावले आपोआपच हॉटेलच्या दिशेने वळली. रूमवर आलो तेव्हा साडेचार वाजले होते. अजून बराच वेळ मोकळा होता. थोडा थकवा आला होता आणि रात्रीच्या ऑरोरा क्रूझसाठी ताजेतवाने राहता यावे यासाठी दोन तास झोप घेण्याचा निर्णय घेतला.

गजर सातचा लावला होता पण साडेपाचलाच जाग आली. आता ताजेतवाने वाटत होते. येवढ्या लांब फिरायला येऊन उगाच लोळत राहण्यापेक्षा खोलीबाहेर पडा आणि काय ते जिवाचं ट्रुम्सो करून घ्या, इथं काय परत परत येणार आहेस? असं मनाला बजावून पंधरा मिनिटात सगळा सरंजाम पेहरून बाहेर पडलो. थंडीचा जोर वाढला आहे हे हॉटेलबाहेर पहिले पाऊल टाकताच समजलं. अंधारही बराच दाटून आला होता. पण दुपारच्या भटकंतीमुळे ट्रुम्सो आता पहिल्या दिवसाप्रमाणे अनोळखी वाटत नव्हतं. आता उरलेल्या तासाभरात हमरस्ते सोडून फिरायची सुरसुरी आली. हमरस्ता सोडून दोनतीन गल्ल्या आत गेलो की मग कुठल्याही पॉश शहराचा मेकअप केलेला मुखवटा सोडून खरेखुरे दर्शन होते... माझा हा फार जुना छंद आहे...

.

.

.

भटकताना दिसलेली काही विशेष ठिकाणे...

Kulturhuset उर्फ कल्चरल सेंटर

Bibliotek उर्फ वाचनालय

तासभर भटकलो. मग थंडी खूपच वाढली. विचार केला, ऑरोरा बघायचा म्हणजे रात्री बराच वेळ बोटीच्या उघड्या डेकवर राहायला लागणार आहे. चला परत हॉटेलवर थोडा वेळ वातानुकूलित उबदार वातावरणात बसून मग बोटीवर जाऊ. हॉटेलच्या लॉबीत एका बाजूला आर्क्टिकचा राजा उभा होता. आतापर्यंतच्या गडबडीत त्याच्याकडे लक्षच गेले नव्हते. त्याच्याबरोबर फोटो काढून घेण्याचा मोह आवरला नाही...

Polar Bear (Ursus maritimus) उर्फ ध्रुवीय प्रदेशातले अस्वल हा भूमीवर राहणारा जगातील सर्वात मोठा मांसाहारी प्राणी आहे. पूर्णं वाढीच्या नराचे वजन ३५० ते ७०० किलोपर्यंत असते. ही अस्वले फक्त सतत बर्फाळ प्रदेशातच राहू शकतात आणि आता पर्यावरणाच्या वाढत्या तापमानाने नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत की काय अशी भिती व्यक्त केली जात आहे. थंडीच्या दिवसात ती सहा महिने बर्फाच्या गुहेत निद्रिस्त असतात. पण उन्हाळ्यात ती कधीकधी नॉर्वेच्या अती उत्तरेकडील फिनमार्क काऊंटीमध्ये दिसतात.

एवढं सगळं झालं तरी सव्वासातच वाजले होते... मला ऑरोराचे वेध लागले होते आणि वेळ फारच हळू हळू पुढे सरकत होता. मग ठरवले की आता चला बोटीवर... सकाळी कप्तान आणि गाइडची ओळख झाली आहेच. बंदर पाचच मिनिटावर होते. बोटीवर जाताना त्याचे रात्रीचे मनोहारी रूप दिसले...

.

चाळीस एक मिनिटे अगोदर बोटीवर पोचलो. पण कप्तान आणि गाइडने स्वागत केले आणि गरमागरम कॉफीही दिली. नॉर्वेजियन लोक एकदम साधे आणि दिलखुलास आहेत. बर्‍याच पश्चिम युरोपीय देशांत दिसणारी आढ्यताखोरी किंवा वरचढपणा नावालाही नाही. मला भेटलेले सारेच नॉर्वेकर हसरे, मनमिळाऊ आणि मैत्रिपूर्ण स्वभावाचे होते. इतर प्रवासी यायला लागेपर्यंत तीस पस्तीस मिनिटे आम्ही मोकळेपणाने गप्पा मारल्या. दहापर्यंत एकदोन करत सगळे सोळा प्रवासी जमा झाले. आमचे जहाज शहराच्या दिव्यांपासून दूर समुद्राच्या मार्गाने जाऊ लागले...

गाइड-कम-शेफने जेवण वाढायला सुरुवात केली. म्हणाली लवकर जेवून घ्या नंतर ऑरोरा दिसायला लागला तर उपाशी राहाल किंवा एखादा महत्त्वाचा क्षण निसटून जाईल. जेवण सकाळी पकडलेल्या माश्यांचेच होते आणि मेन्युही तोच होता. सकाळच्या सफरीतला मी एकटाच या सफरीत होतो. पण मासे चवदार असल्याने काही वाटले नाही...

जरा मोठा समुदाय असल्याने अर्थातच आपापल्या जेवणाच्या टेबलावरच्या प्रवाशांचे गट पडले आणि खेळीमेळीत जेवण सुरू झाले. जेवण संपत आले होते तेवढ्यातच कप्तान ब्रिजवरून खाली आला आणि म्हणाला, "चला, चला, लवकर. ऑरोरा दिसायला सुरू झाला आहे." सगळेजण जेवण सोडून धावतच निरीक्षण टेरेसवर गेलो. ऑरोराचा पहिला फराटा सुरू झाला होता...

क्षितिजापासून आकाशाच्या साधारण २५-३०% टक्के उंचीपर्यंत एक हिरवट झाक असलेला पांढऱ्या प्रकाशाचा फराटा तयार झाला होता. हळू हळू तो वाढत जवळजवळ डोक्यावरून पलीकडच्या क्षितिजाकडे पसरू लागला. त्याच वेळेस विरुद्ध दिशेने तसाच एक फराटा क्षितिजावर अवतरून पहिल्याच्या दिशेने वर येत होता. साधारण १०-१५ मिनिटांत ते एकमेकाला भिडले आणि आकाशात आमच्या डोक्यावर एक कमान तयार झाली !

सूर्य ही एक अणुभट्टी असून तिच्यात चार हायड्रोजन अणूंचा संयोग करून एक हेलियमचा अणू बनण्याची क्रिया प्रचंड मोठ्या प्रमाणावर अव्याहत चाललेली आहे. दर मिनिटाला हजारो टन हायड्रोजनचे हेलियममध्ये रूपांतर करण्याच्या या प्रक्रियेत इतकी प्रचंड ऊर्जा बाहेर पडते की सूर्याच्या अंतरंगाचे तापमान दीड कोटी अंश सेल्सियस पेक्षा जास्त असते आणि पृष्ठभागावरचे ६००० अंश सेल्सियस पेक्षा जास्त असते. थोडक्यात सूर्यामध्ये सतत लक्षावधी अणूसंयोगी अणुस्फोट होत असतात. या प्रक्रियेत वेगळे झालेले भारीत इलेक्ट्रॉन्स आणि प्रोटॉन्स प्रचंड वेगाने सूर्यांभोवतीच्या अवकाशात सौर वाऱ्यांच्या स्वरूपात पसरतात. जेव्हा हे कण पृथ्वीच्या वातावरणात घुसतात आणि प्राणवायू व नत्रवायूच्या अणूंवर आदळतात तेव्हा प्रकाशाच्या वेगवेगळ्या आकृत्या तयार होतात... हे आहे ऑरोराचं अत्यंत सोपे स्पष्टीकरण.

नंतर बराच वेळ तो प्रकाशझोत आकार बदलत राहिला आणि त्याच्या बाजूला तसलेच पण त्याच्या मानाने बरेच छोटे फराटे निर्माण होत राहिले...

.

.

ऑरोराच्या उजेडाची प्रखरता कमी असते तसेच त्याचा आकार सतत बदलत असतो त्यामुळे त्याचा पॅनोरामिक व्ह्यू घेणे शक्य नसतो ह्याचे फार दुःख झाले. मात्र कॅमेऱ्यामधल्या काही सोयींनी हे रंग नीट पकडता येतात. साधारणपणे ISO १६०० पेक्षा जेवढा जास्त व अ‍ॅपरचर जेवढे जास्त तेवढे चांगले. ट्रायपॉड वापरून एक्सपोजर १० ते ३० सेकंद ठेवून जास्त चांगली चित्रे येतात. एक्सपोजरची वेळ प्रकाशाच्या प्रखरपणावर व फोटो काढण्याच्या जागेवर अवलंबून असते: कमी प्रखर ऑरोराला जास्त वेळ; हालणाऱ्या बोटीवर असल्यास शक्य तेवढी कमी वेळ, इ… हे सगळे जरा प्रयोग करूनच ठरवावे लागते. खूप जास्त एक्सपोजर ठेवल्यास बदलणाऱ्या प्रकाशझोतांचे फोटो फज होतात. मानवी डोळ्यांच्या जडणघडणीमुळे रेटायनामधले रंग दाखवणारे शंकू कमी उजेडातले रंग नीट पाहू शकत नाहित. त्यामुळे प्रकाशाचे रंग फोटोत (अधिक वेळेच्या एक्सपोजरमुळे) डोळ्यांनी दिसतात त्यापेक्षा अधिक स्पष्ट दिसतात. मात्र प्रकाशाचा नाट्यमय नाच डोळ्यांनी बघायला जी मजा येते ती केवळ अवर्णनीय आहे.

पाऊण तास हा ऑरोराचा खेळ पाहून समुद्रावरच्या वार्‍याने सगळेच कुडकुडू लागले होते. खाली केबिनमध्ये कॉफी घ्यायला गेलो आणि साहजिकच सहप्रवाशांच्या बरोबर थोड्या गप्पा सुरू झाल्या. वीसेक मिनिटे झाली असतील तेवढ्यात कप्तान परत केबिनमध्ये आला आणि म्हणाला, "टेरेसवर चला. ऑरोराचे नवीन प्रकाशझोत तयार झाले आहेत." सगळे परत आपली थंडीनिरोधक आयुधे चढवून परत वर गेलो... आणि काय सांगावे... केवळ अत्यानंद ! आम्ही खाली गेल्यामुळे बहुतेक ऑरोरा रागावला असावा... त्याने आकाशात नुसता रोषणाई सुरू केली होती...पुढच्या तासाभरात पुर्वी फोटोत बघितलेल्या प्रकाशांच्या जवळ जवळ सगळ्या आकृत्यांचे त्याने प्रदर्शन मांडले आणि आकाशाचा अर्धा भाग पूर्णपणे भरून टाकला. आम्ही सगळे बोचरी थंडी आणि सागरी वाऱ्याचे झोत विसरून निसर्गाचा हा चमत्कार बघत आणि सहप्रवाशांचे वेगवेगळ्या चमत्कारिक आकारांकडे लक्ष वेधत राहिलो. काही निवडक फोटो खाली देत आहे...

.

.

.

.

.

.

.

यातले काही फोटो आम्ही सहप्रवाशांनी एकमेकाशी देवाणघेवाण केलेल्यापैकी आहेत. कारण आकाशाच्या एवढ्या मोठ्या भागावर चालणारा निसर्गाचा एवढा मोठा खेळ एका कॅमेर्‍यात पकडणे मानवी आणि कॅमेर्‍यांच्या शक्तीबाहेरचे होते. कप्तानानेही सांगितले की त्याने अनेक वर्षांत इतका दमदार ऑरोरा बघितला नव्हता. अनेकदा आठवडाभर वाट पाहूनही एखादा फुसका प्रकाशझोतही न पाहता परत गेलेले लोकांची उदाहरणेही त्याच्या अनुभवात होती. या पार्श्वभूमीवर मला दुसर्‍या दिवशीच माझे या सहलीतील एक नंबरचे आकर्षण पुरेपूर दिसले होते यासारखी आनंदाची गोष्ट अजून काय असणार?

जे काय बघितले ते अवर्णनीय होते... अनेक वर्ष टोचणी देणारे मन तृप्त झाले आणि आज पूर्ण समाधानाने झोप आली.

(क्रमशः)

====================================================================
उत्तर ध्रुवीय प्रदेशाची सफर : ०१... ०२... ०३... ०४... ०५... ०६... ०७... ०८... ०९... १०... ११... १२... १३ (समाप्त)...

====================================================================