मराठी साहित्य, संस्कृती आणि लेखनाचे व्यासपीठ

संत एकनाथांचा प्रतिमा आणि मुर्ती पुजन विषयक दृष्टीकोण

माहितगार ·

भाऊंचे भाऊ 20/11/2015 - 20:09
संत एकनाथ खालील एका अभंगातून काही टिकाही करताना दिसतात तर एकनाथी भागवतात बर्‍याच ठिकाणी मुर्तीपुजेचे समर्थन आणि साद्यंत वर्णन करत असावेत.
आपले हात वर आपल्या काही कळतं नाही. पण एक नक्कि, एकनाथी भागवत हे संपुर्ण भागवत नाही तर भागवताच्या फक्त ११व्या स्कंदावर एकनाथ महाराजांनी केलेली टीका ( जशी ज्ञानेश्वरी गितेवरील टीका) आहे. मुळ भागवत शुकाचार्यांनी सांगीतले तरी ते व्यांसानी लिहले आहे (नेमके लिखाण कोणी केले आठवत नाही जाणकार प्रकाश टाकतील). परीणामी एकनाथांचे स्वतःचे विचार अन मुळ अतिशय जुन्या भागवतावर टीका रचताना त्यातील लेखकाचे विचार यात काळानुसार तफावत येणे गैर नसावे. ही तफावत समाजाच्या कर्मांमधेही काळाप्रमाणे आलेली असतेच. परीणामी संतजन प्रचलीत काळातील रुढींना धरुन भाष्य करत असावेत.

In reply to by भाऊंचे भाऊ

प्रचेतस 20/11/2015 - 22:15
भागवत सरळ सरळ उत्तरकालीन आहे. व्यासच काय व्यासपरंपरेतल्या कुणीही ते लिहिलेलं असं शक्य नाही. बेसनगरचा गरुडध्वज शिलालेख जमेस धरता भागवतपुराणाचा काळ साधारणत: जास्तीत जास्त ३०० बीसी इतका जावा. बाकी भागवतातील बहुसंख्य भर ही नंतर पडली आहे हे ते पुराण वाचताना सहजी लक्षात येते. बाकी नाथांच्या अभंगांचे संकलन आवडले.

माहितगार 22/11/2015 - 18:12
* कोंदे * खद्योतकोडी * आयतन * आगमनिगम * स्थंडिलीं * शठत्वाचा व्यवहार * अमायिक * गंडक्यादि * दारु मांदार * मृत्तिकाकापडकीटणमूर्ती * लेप्या * लेख्या * मरकत * स्थावरजंगमलक्षण * स्नपन * सुरवाड * सपरिकर * तुकें उतरलीं * श्वेतकंबल * चैलाजिन * प्रौक्षण * श्यामाक * एका वाला जातीफळ * कंकोळ * देशिक * जंव फुटेना अव्हासव्हा

In reply to by माहितगार

प्रचेतस 23/11/2015 - 09:14
आगमनिगम- येणे जाणे स्थंडिलीं- बहुधा शेंदूर शठत्वाचा व्यवहार - मूर्खांच्या व्यवहार गंडक्यादि- नेपाळमध्ये गंडकी नावाची नदी आहे. तिच्या पात्रात सापडणारे काळेभोर दगड हे मूर्तींसाठी उत्तम प्रतीचे मानले जातात. शिवाजीराजेंनी प्रतापगडावरची भवानी मातेची मूर्ती हे गंडकी शिळेपासून घडवली होती. दारु मांदार- देवदार वृक्षाचे लाकूड. हे सुद्धा काष्ठशिल्पांसाठी उत्तम मानले जाते. मृत्तिकाकापडकीटणमूर्ती- मातीचा लेप चढवलेली कापडी मूर्ती किंवा माती हेच कापड असलेली मूर्ती. लेप्या - लेपन करणे मरकत - माणिक श्वेतकंबल - शुभ्र वस्त्र प्रौक्षण - बहुधा ओवाळणे आणि (अक्षता / फुले) अर्पण करणे /फेकणे. स्थावरजंगमलक्षण - मूर्तींची एकंदरीत सर्व लक्षणे जातीफळ - बहुधा जायफळ

भाऊंचे भाऊ 20/11/2015 - 20:09
संत एकनाथ खालील एका अभंगातून काही टिकाही करताना दिसतात तर एकनाथी भागवतात बर्‍याच ठिकाणी मुर्तीपुजेचे समर्थन आणि साद्यंत वर्णन करत असावेत.
आपले हात वर आपल्या काही कळतं नाही. पण एक नक्कि, एकनाथी भागवत हे संपुर्ण भागवत नाही तर भागवताच्या फक्त ११व्या स्कंदावर एकनाथ महाराजांनी केलेली टीका ( जशी ज्ञानेश्वरी गितेवरील टीका) आहे. मुळ भागवत शुकाचार्यांनी सांगीतले तरी ते व्यांसानी लिहले आहे (नेमके लिखाण कोणी केले आठवत नाही जाणकार प्रकाश टाकतील). परीणामी एकनाथांचे स्वतःचे विचार अन मुळ अतिशय जुन्या भागवतावर टीका रचताना त्यातील लेखकाचे विचार यात काळानुसार तफावत येणे गैर नसावे. ही तफावत समाजाच्या कर्मांमधेही काळाप्रमाणे आलेली असतेच. परीणामी संतजन प्रचलीत काळातील रुढींना धरुन भाष्य करत असावेत.

In reply to by भाऊंचे भाऊ

प्रचेतस 20/11/2015 - 22:15
भागवत सरळ सरळ उत्तरकालीन आहे. व्यासच काय व्यासपरंपरेतल्या कुणीही ते लिहिलेलं असं शक्य नाही. बेसनगरचा गरुडध्वज शिलालेख जमेस धरता भागवतपुराणाचा काळ साधारणत: जास्तीत जास्त ३०० बीसी इतका जावा. बाकी भागवतातील बहुसंख्य भर ही नंतर पडली आहे हे ते पुराण वाचताना सहजी लक्षात येते. बाकी नाथांच्या अभंगांचे संकलन आवडले.

माहितगार 22/11/2015 - 18:12
* कोंदे * खद्योतकोडी * आयतन * आगमनिगम * स्थंडिलीं * शठत्वाचा व्यवहार * अमायिक * गंडक्यादि * दारु मांदार * मृत्तिकाकापडकीटणमूर्ती * लेप्या * लेख्या * मरकत * स्थावरजंगमलक्षण * स्नपन * सुरवाड * सपरिकर * तुकें उतरलीं * श्वेतकंबल * चैलाजिन * प्रौक्षण * श्यामाक * एका वाला जातीफळ * कंकोळ * देशिक * जंव फुटेना अव्हासव्हा

In reply to by माहितगार

प्रचेतस 23/11/2015 - 09:14
आगमनिगम- येणे जाणे स्थंडिलीं- बहुधा शेंदूर शठत्वाचा व्यवहार - मूर्खांच्या व्यवहार गंडक्यादि- नेपाळमध्ये गंडकी नावाची नदी आहे. तिच्या पात्रात सापडणारे काळेभोर दगड हे मूर्तींसाठी उत्तम प्रतीचे मानले जातात. शिवाजीराजेंनी प्रतापगडावरची भवानी मातेची मूर्ती हे गंडकी शिळेपासून घडवली होती. दारु मांदार- देवदार वृक्षाचे लाकूड. हे सुद्धा काष्ठशिल्पांसाठी उत्तम मानले जाते. मृत्तिकाकापडकीटणमूर्ती- मातीचा लेप चढवलेली कापडी मूर्ती किंवा माती हेच कापड असलेली मूर्ती. लेप्या - लेपन करणे मरकत - माणिक श्वेतकंबल - शुभ्र वस्त्र प्रौक्षण - बहुधा ओवाळणे आणि (अक्षता / फुले) अर्पण करणे /फेकणे. स्थावरजंगमलक्षण - मूर्तींची एकंदरीत सर्व लक्षणे जातीफळ - बहुधा जायफळ
संत एकनाथांच्या अभंगामध्ये प्रतिमा पुजा अथवा मुर्तीपुजा विषयी त्यांची मते व्यक्त झाली असावीत. संत एकनाथ खालील एका अभंगातून काही टिकाही करताना दिसतात तर एकनाथी भागवतात बर्‍याच ठिकाणी मुर्तीपुजेचे समर्थन आणि साद्यंत वर्णन करत असावेत. त्यांच्या संबंधीत अभंगांचे सरळ गद्य अनुवाद आणि या निमीत्ताने त्यांच्या मुर्तीपुजा विषयीच्या मतांना समजून घेण्याचा प्रयत्न करण्याची इच्छा आहे. यातील बहुतांश अभंग मी मराठी विकिस्रोतावरून घेतले आहेत अद्याप ज्याचे मुद्रित शोधन बाकी असावे (चुभूदेघे). संत एकनाथांच्या मूळ साहित्यासोबत त्यात कुठे त्रुटी आढळल्यास मराठी विकिस्रोत प्रकल्पात आपल्या साहाय्याचे स्वागत असेल.