लग्नाच्या वेळीच घटस्फोटाच्या तारखा (वर्ष) नक्की करावीत. तीन/सहा/नऊ/बारा/पंधरा वगैरे. तेव्हा लग्न जीवनाचे परीक्षण करून घटस्फोट करावा. ज्योतिषाच्या भाषेत बोलायचं तर अठ्ठावीस महिन्यांनी शनी ग्रह रास बदलतो आणि अचानक विवाहित तरुणांत बेबनाव सुरू होतो. "लग्न करून बघतो, नाही जमल्यास अमुक वर्षांनी फेरविचार करणार" हे अगोदरच सांगावे. तसेच लीव इन वगैरे भानगडींपासून मुक्तता होईल. समुपदेशन वगैरे पैसे बरबाद करणाऱ्या गोष्टी हव्यातच कशाला. तयारी म्हणून बँक खाते, पैसे व्यवहार, इमेल किंवा सोशल मिडिया पासवर्ड देणे टाळावे. घर खरेदी वगैरे कर्जाबाबत स्वच्छ समजूती ठेवाव्यात. शेवटी काय तर काही कागदोपत्री स्पष्टपणा ठेवणे हेच बरे. त्याची तरतूद करावी.

प्रत्येक वाक्य विचारपूर्वक लिहीले आहे. लेखामधे दोन पिढ्यांचा विचार मांडलाय. परंतू सहजीवनातून पुढे येणाऱ्या तिसऱ्या पिढीचाही विचार मागील दोन पिढ्यांनी करावयास हवा. असे मला वाटते. एक विचार असाही रूजत चाललाय, की संतान नको. अर्थात मी कशालाही चुक अथवा बरोबर म्हणत नाही. जेष्ठांच्या सहजीवनात दिसणारी अस्वस्थता ही सेल्फ इनफ्लीकटेड आहे व जेष्ठांनीच त्यावर मार्ग काढायला हवा. इतिहासाचार्य राजवाडे यांनी भारतीय विवाहसंस्थेचा इतीहास या त्यांच्या पुस्तकात सुरूवातीलाच स्पष्ट केले आहे की, "उत्क्रमिष्णु जगतात सर्वच वस्तूंना जंगमत्य असल्यामुळे, नीती ही वस्तुदेखील उत्क्रमिष्णु आहे स्वयंभू, स्वाणु किंवा स्थिर नाही त्या त्या काळी ती ती चाल नीतिमतेची समजली जाते व वाटल्ये इतकेच तो काळ पालटला च समाजात अंतर्धर्षणाने किंवा बाह्य प्रेरणेने बदल झाले म्हणजे ती जुनी व वहिवाटेतून गेलेली किंया जात असलेली चाल तौतिबाह्य व चम्तकारिक भासून तिची गणना गर्दा वस्तूंत होते. गर्दा म्हणजे समाजाला अमान्य एवढाच अर्थ मुळात असती हे विसरता कामा नये". तद्वतच, सद्यपरिस्थितीत असलेली विवाहसंस्था मोडकळीस अथवा अमुलाग्र बदलली तर त्यात नवल ते काय?

लग्न न करता स्त्री पुरूष एकत्र राहायचे म्हटले तर स्वतःच्या घरात राहू शकतात. पण अशा युगुलांना भाड्याचे घर जसे परदेशांत मिळू शकते तसेच भारतात नाही मिळणार. लग्नसंस्था मोडकळीस आली असे म्हटले तरी एक वेगळे पर्याय निर्माण होण्यात अडचणी येतील त्यातली ही एक वरील बाजू. लेखाच्या विषयाकडे वळून - आणि वरच्या घाटपांडे सरांच्या प्रतिसादावर काही जोडपी केवळ कागदोपत्री आणि रूढ अर्थाने नवरा बायको उरली आहेत हे मान्य. विभक्त होण्याने अडचणी सुटत नाहीत आणि तेवढा उत्साहही राहिलेला नसतो. समाज काही उत्तर सादर करत नाही आणि त्यांचे तेही उकल काढू शकत नाहीत. आदिवासी जमातींत पंच बसतात आणि निर्णय करतात. जे काही करतात ते झटपट तरी होते. पण तसं काही इतरांचे होत नाही. वाढते वय ही एक मोठी अडचण.

चोचले. बाकी काही नाही.

कानाला धरुन वधु-वराला बोहल्यावर उभे करावेत. लिव्ह-इन्,घटस्फोट हे अमेरिकन चाळे भारतातही येणार हे इंटरनेट उदयास आले त्यावेळेसच कल्पना आली होती.जुळवून घ्यायची तयारी नसणे,व्यक्ती-स्वातंत्र्याबाबतचे मोठे गैरसमज्,त्याला खतपाणी घालणारी मीडिया,चित्रपट्,लायकीपेक्षा अधिक पैसा हातात असणे..ह्यामुळे ही वेळ आली आहे. वकील्,मानसोपचार तज्ञांना मात्र बरे दिवस आले आहेत हे मान्य करावे लागेल.

लिव्ह इन हि गाजराची पुंगी फार दिवस वाजतच नाही. आणि सडून गेल्यावर ती मोडून खाणे शक्यही होत नाही. कोणत्याही नात्यात स्त्रियांची भावनिक गुंतवणूक कितीतरी जास्त असते यामुळे हे नाते ज्यावेळेस तुटते तेंव्हा जास्त नुकसान त्या स्त्रीचे होते. अर्थात ज्या स्त्रिया या नात्यातून "फायदा" कसा होईल या एकमेव विचाराने आलेल्या असतात त्यांची गोष्ट वेगळी. हा फायदा एका पुरुषाकडून रक्षण, लैंगिक सुख आणि आर्थिक लाभ असे तिहेरी असू शकते. बहुसंख्य पुरुष फारशी भावनिक गुंतवणूक नसल्यामुळे "रात गयी बात गयी" म्हणून पुढे वाटचाल करताना आढळतात तितके सहज स्त्रीचे होत नाही. समुपदेशकांशी मोडकळीस आलेल्या लिव्ह इन नात्याबद्दल चौकशी केल्या हि बाब सहज लक्षात येईल.

प्रकाश घाटपांडे, लेख पटला. फक्त तुमच्या या विधानाशी पार असहमत आहे :

आता त्याला पर्यायी व्यवस्था म्हणुन लिव्ह इन रिलेशनशिप उदयास आली आहे.

लिव्हिन रीलेशनशिप ही पर्यायी व्यवस्था नाही व होऊही शकंत नाही. ज्या अर्थाने विवाह ही संज्ञा भारतीय संदर्भाने आकळली जाते त्या अर्थाने पाहू जाता विवाहास पर्याय नाही. लिव्हिन हे ग्राहक व वेश्येने एकमेकांशी एकनिष्ठ राहणे आहे. इथे वेश्या म्हणजे हलक्या दर्जाची स्वैरिणी वा सर्वगमनी स्त्री असे समजता कामा नये. ती एक व्यवसाय करणारी प्रतिष्ठित व्यावसायिका धरण्यात यावी. किंबहुना लिव्हिन मुळे वेश्या या संज्ञेस नेहमीपेक्षा वेगळा अर्थ प्राप्त होऊ शकतो. -नाठाळ नठ्या

मी काही तरुण मुलांशी 'लिव्ह इन रिलेशनशिप' बद्दल बोललो. बहुतेक मुलांना व काही अंशी मुलींना ते मान्य आहे असे दिसते. मात्र भारतीय पुरुष हा थोडासा वेगळा विचार करतो असे मला आढळले. मी मुलांना एक प्रश्न विचारला - एखादी मुलगी एखाद्या मुलाबरोबर लिव्ह इन रिलेशनशिपमध्ये राहत असेल व पुढे काही कारणांनी त्यांनी वेगळे व्हायचे ठरवले, तर अश्या मुलींशी तुम्ही विवाह कराल का ? शंभर टक्के मुलांनी स्पष्ट "नाही" म्हणून उत्तर दिले. मुलींचे अशावेळी काय मत असेल हे अजून तपासले नाही. लिव्ह इन हे जर अमेरिकेतील किंवा पाश्चात्य देशातील खूळ आहे असे मानले तर निदान अमेरिकेत तरी त्याकडे वेगळ्याच नजरेने पहिले जाते. अर्थात हे मी आपल्या भारतीय वंशाच्या मुलांविषयी बोलत नाही, तर अमेरिकन मुलांविषयी बोलतोय. येथे एखाद्या मुलाला एखादी मुलगी आवडली तर ती आधी किती मुलांबरोबर राहिली वगैरेच्या फंदात न पडता त्यांची मैत्री सुरु होते, ते एकत्र राहतात, वाटलं तर पुन्हा वेगळे होतात. समजा जर अशा संबंधातून त्यांना मुले झाली, तर कायद्याने त्या पुरुषाला ते मूल सज्ञान होईपर्यंत, मुलाच्या संवर्धनासाठी, त्या मुलाच्या आईला प्रत्येक पे चेकला बऱ्यापैकी पैसे द्यावे लागतात. आपली भारतीय वंशाची मुले इतका मुक्त विचार नाही करू शकत असे माझे निरीक्षण आहे.

वय गेले की लिवइनजत्रा संपते. तंबू गुंडाळतात. लग्न झालेल्या जोडप्यांचं बिथरले की काय टोकाचं वर्तन होतं मुलांच्या बाबतीत हे माहीत आहे. आताचं नवीन उदाहरण म्हणजे बंगलोरच्या महिलेने घटस्फोट आणि मुलाचा ताबा यावरून बिनसलं आणि त्या मुलाचा खून केला गोव्यात.

लग्नाच्या वेळीच घटस्फोटाच्या तारखा (वर्ष) नक्की करावीत. तीन/सहा/नऊ/बारा/पंधरा वगैरे. तेव्हा लग्न जीवनाचे परीक्षण करून घटस्फोट करावा. ज्योतिषाच्या भाषेत बोलायचं तर अठ्ठावीस महिन्यांनी शनी ग्रह रास बदलतो आणि अचानक विवाहित तरुणांत बेबनाव सुरू होतो. "लग्न करून बघतो, नाही जमल्यास अमुक वर्षांनी फेरविचार करणार" हे अगोदरच सांगावे. तसेच लीव इन वगैरे भानगडींपासून मुक्तता होईल. समुपदेशन वगैरे पैसे बरबाद करणाऱ्या गोष्टी हव्यातच कशाला. तयारी म्हणून बँक खाते, पैसे व्यवहार, इमेल किंवा सोशल मिडिया पासवर्ड देणे टाळावे. घर खरेदी वगैरे कर्जाबाबत स्वच्छ समजूती ठेवाव्यात. शेवटी काय तर काही कागदोपत्री स्पष्टपणा ठेवणे हेच बरे. त्याची तरतूद करावी.

प्रत्येक वाक्य विचारपूर्वक लिहीले आहे. लेखामधे दोन पिढ्यांचा विचार मांडलाय. परंतू सहजीवनातून पुढे येणाऱ्या तिसऱ्या पिढीचाही विचार मागील दोन पिढ्यांनी करावयास हवा. असे मला वाटते. एक विचार असाही रूजत चाललाय, की संतान नको. अर्थात मी कशालाही चुक अथवा बरोबर म्हणत नाही. जेष्ठांच्या सहजीवनात दिसणारी अस्वस्थता ही सेल्फ इनफ्लीकटेड आहे व जेष्ठांनीच त्यावर मार्ग काढायला हवा. इतिहासाचार्य राजवाडे यांनी भारतीय विवाहसंस्थेचा इतीहास या त्यांच्या पुस्तकात सुरूवातीलाच स्पष्ट केले आहे की, "उत्क्रमिष्णु जगतात सर्वच वस्तूंना जंगमत्य असल्यामुळे, नीती ही वस्तुदेखील उत्क्रमिष्णु आहे स्वयंभू, स्वाणु किंवा स्थिर नाही त्या त्या काळी ती ती चाल नीतिमतेची समजली जाते व वाटल्ये इतकेच तो काळ पालटला च समाजात अंतर्धर्षणाने किंवा बाह्य प्रेरणेने बदल झाले म्हणजे ती जुनी व वहिवाटेतून गेलेली किंया जात असलेली चाल तौतिबाह्य व चम्तकारिक भासून तिची गणना गर्दा वस्तूंत होते. गर्दा म्हणजे समाजाला अमान्य एवढाच अर्थ मुळात असती हे विसरता कामा नये". तद्वतच, सद्यपरिस्थितीत असलेली विवाहसंस्था मोडकळीस अथवा अमुलाग्र बदलली तर त्यात नवल ते काय?

लग्न न करता स्त्री पुरूष एकत्र राहायचे म्हटले तर स्वतःच्या घरात राहू शकतात. पण अशा युगुलांना भाड्याचे घर जसे परदेशांत मिळू शकते तसेच भारतात नाही मिळणार. लग्नसंस्था मोडकळीस आली असे म्हटले तरी एक वेगळे पर्याय निर्माण होण्यात अडचणी येतील त्यातली ही एक वरील बाजू. लेखाच्या विषयाकडे वळून - आणि वरच्या घाटपांडे सरांच्या प्रतिसादावर काही जोडपी केवळ कागदोपत्री आणि रूढ अर्थाने नवरा बायको उरली आहेत हे मान्य. विभक्त होण्याने अडचणी सुटत नाहीत आणि तेवढा उत्साहही राहिलेला नसतो. समाज काही उत्तर सादर करत नाही आणि त्यांचे तेही उकल काढू शकत नाहीत. आदिवासी जमातींत पंच बसतात आणि निर्णय करतात. जे काही करतात ते झटपट तरी होते. पण तसं काही इतरांचे होत नाही. वाढते वय ही एक मोठी अडचण.

चोचले. बाकी काही नाही.

कानाला धरुन वधु-वराला बोहल्यावर उभे करावेत. लिव्ह-इन्,घटस्फोट हे अमेरिकन चाळे भारतातही येणार हे इंटरनेट उदयास आले त्यावेळेसच कल्पना आली होती.जुळवून घ्यायची तयारी नसणे,व्यक्ती-स्वातंत्र्याबाबतचे मोठे गैरसमज्,त्याला खतपाणी घालणारी मीडिया,चित्रपट्,लायकीपेक्षा अधिक पैसा हातात असणे..ह्यामुळे ही वेळ आली आहे. वकील्,मानसोपचार तज्ञांना मात्र बरे दिवस आले आहेत हे मान्य करावे लागेल.

लिव्ह इन हि गाजराची पुंगी फार दिवस वाजतच नाही. आणि सडून गेल्यावर ती मोडून खाणे शक्यही होत नाही. कोणत्याही नात्यात स्त्रियांची भावनिक गुंतवणूक कितीतरी जास्त असते यामुळे हे नाते ज्यावेळेस तुटते तेंव्हा जास्त नुकसान त्या स्त्रीचे होते. अर्थात ज्या स्त्रिया या नात्यातून "फायदा" कसा होईल या एकमेव विचाराने आलेल्या असतात त्यांची गोष्ट वेगळी. हा फायदा एका पुरुषाकडून रक्षण, लैंगिक सुख आणि आर्थिक लाभ असे तिहेरी असू शकते. बहुसंख्य पुरुष फारशी भावनिक गुंतवणूक नसल्यामुळे "रात गयी बात गयी" म्हणून पुढे वाटचाल करताना आढळतात तितके सहज स्त्रीचे होत नाही. समुपदेशकांशी मोडकळीस आलेल्या लिव्ह इन नात्याबद्दल चौकशी केल्या हि बाब सहज लक्षात येईल.

प्रकाश घाटपांडे, लेख पटला. फक्त तुमच्या या विधानाशी पार असहमत आहे :

आता त्याला पर्यायी व्यवस्था म्हणुन लिव्ह इन रिलेशनशिप उदयास आली आहे.

लिव्हिन रीलेशनशिप ही पर्यायी व्यवस्था नाही व होऊही शकंत नाही. ज्या अर्थाने विवाह ही संज्ञा भारतीय संदर्भाने आकळली जाते त्या अर्थाने पाहू जाता विवाहास पर्याय नाही. लिव्हिन हे ग्राहक व वेश्येने एकमेकांशी एकनिष्ठ राहणे आहे. इथे वेश्या म्हणजे हलक्या दर्जाची स्वैरिणी वा सर्वगमनी स्त्री असे समजता कामा नये. ती एक व्यवसाय करणारी प्रतिष्ठित व्यावसायिका धरण्यात यावी. किंबहुना लिव्हिन मुळे वेश्या या संज्ञेस नेहमीपेक्षा वेगळा अर्थ प्राप्त होऊ शकतो. -नाठाळ नठ्या

मी काही तरुण मुलांशी 'लिव्ह इन रिलेशनशिप' बद्दल बोललो. बहुतेक मुलांना व काही अंशी मुलींना ते मान्य आहे असे दिसते. मात्र भारतीय पुरुष हा थोडासा वेगळा विचार करतो असे मला आढळले. मी मुलांना एक प्रश्न विचारला - एखादी मुलगी एखाद्या मुलाबरोबर लिव्ह इन रिलेशनशिपमध्ये राहत असेल व पुढे काही कारणांनी त्यांनी वेगळे व्हायचे ठरवले, तर अश्या मुलींशी तुम्ही विवाह कराल का ? शंभर टक्के मुलांनी स्पष्ट "नाही" म्हणून उत्तर दिले. मुलींचे अशावेळी काय मत असेल हे अजून तपासले नाही. लिव्ह इन हे जर अमेरिकेतील किंवा पाश्चात्य देशातील खूळ आहे असे मानले तर निदान अमेरिकेत तरी त्याकडे वेगळ्याच नजरेने पहिले जाते. अर्थात हे मी आपल्या भारतीय वंशाच्या मुलांविषयी बोलत नाही, तर अमेरिकन मुलांविषयी बोलतोय. येथे एखाद्या मुलाला एखादी मुलगी आवडली तर ती आधी किती मुलांबरोबर राहिली वगैरेच्या फंदात न पडता त्यांची मैत्री सुरु होते, ते एकत्र राहतात, वाटलं तर पुन्हा वेगळे होतात. समजा जर अशा संबंधातून त्यांना मुले झाली, तर कायद्याने त्या पुरुषाला ते मूल सज्ञान होईपर्यंत, मुलाच्या संवर्धनासाठी, त्या मुलाच्या आईला प्रत्येक पे चेकला बऱ्यापैकी पैसे द्यावे लागतात. आपली भारतीय वंशाची मुले इतका मुक्त विचार नाही करू शकत असे माझे निरीक्षण आहे.

वय गेले की लिवइनजत्रा संपते. तंबू गुंडाळतात. लग्न झालेल्या जोडप्यांचं बिथरले की काय टोकाचं वर्तन होतं मुलांच्या बाबतीत हे माहीत आहे. आताचं नवीन उदाहरण म्हणजे बंगलोरच्या महिलेने घटस्फोट आणि मुलाचा ताबा यावरून बिनसलं आणि त्या मुलाचा खून केला गोव्यात.