पत्त्यांचा बंगला

मिसळपाव आयडी - Manojkumar

पत्त्यांचा बंगला

एक

महानगरपालिकेच्या ‘ई’ वॉर्ड कार्यालयातला तो सखाराम गोखलेचा शेवटचा दिवस होता. सकाळचे साडेदहा वाजले होते आणि तो आपल्या टेबलावरच्या फाइली एकेक करून कपाटात लावीत होता. पस्तीस वर्षे तो याच टेबलावर बसला होता. टेबलाच्या काचेखाली एका कोपऱ्यात चिकटवलेला मुलीचा लहानपणीचा फोटो पिवळा पडला होता. शेजारच्या टेबलावरचा घोरपडे दोनदा येऊन म्हणून गेला, "सखाराम, आज संध्याकाळी चहा-वडा आमच्याकडून." सखारामने दोन्ही वेळा फक्त मान हलवली. त्याचे लक्ष कामात नव्हते. दारापलीकडे जिन्याच्या वळणावर एक माणूस दहा वाजल्यापासून उभा होता आणि त्या माणसाकडे पाहायचे नाही, असे सखारामने स्वतःला पन्नास वेळा बजावले होते.

तो माणूस चंदू होता. पस्तीस-सदतीस वर्षांचा, काळ्या पट्ट्यापट्ट्याचा शर्ट घातलेला, कमरेला जाड पट्टा. बोटांत तीन सोन्याच्या अंगठ्या. तो कुणाशी बोलत नव्हता. फक्त मधूनमधून घड्याळाकडे पाहत होता.

सखाराम बावन्न वर्षांचा होता. लालबागच्या एका चाळीत, दहा बाय बारा खोलीत, त्याने सगळे आयुष्य काढले होते. बायको मंगला आणि मुलगी पल्लवी. तीन वर्षांपासून मंगलाला मूत्रपिंडाचा विकार होता. आठवड्यातून दोनदा रुग्णालयात जाऊन तिचे रक्त शुद्ध करून घ्यावे लागे. पगार जेमतेम. एका बाजूला औषधाचा खर्च आणि दुसऱ्या बाजूला पल्लवीचे लग्न. ते सहा महिन्यांवर आले होते. मुलगा चांगला होता, रेल्वेत नोकरीला. हुंडा त्यांना नको होता, पण मंडप, जेवण आणि दागिन्यांचा खर्च होताच. सखारामचा सगळा भरवसा निवृत्तीच्या पैशांवर होता.

चार महिन्यांपूर्वी घोरपडेनेच त्याला एका रात्री माहीमला नेले होते. ‘फक्त बघायला चल. घरात बसून काय करणार?’ एका जुन्या बंगल्याच्या वरच्या मजल्यावर, जाड पडदे ओढलेल्या खोलीत, तीन टेबलांवर पत्ते चालले होते. बाहेर पाटी नव्हती. आत येण्यासाठी ओळख लागत होती. त्या रात्री सखारामने पाचशे रुपये लावले आणि साडेचार हजार जिंकले. घरी येताना त्याने बायकोसाठी वाटेत सफरचंद घेतले.

दुसऱ्या रात्री तो एकटाच गेला. त्या दिवशी त्याने दोन हजार गमावले. तिसऱ्या रात्री सहा. तोपर्यंत त्याच्या मनात एकच विचार बसला होता, की हरलेले पैसे परत जिंकले की मग थांबायचे. आणि मग एका रात्री, खिसा रिकामा झाला असताना, क्लबचा मालक दादा तांबे स्वतः त्याच्या शेजारी येऊन बसला.

"गोखलेसाहेब, काळजी करू नका. तुमचा प्रॉव्हिडंट फंड येणार आहे ना? पुढच्या महिन्यात? आपली माणसं आहेत, खेळा. हिशेब नंतर बघू."

सखारामने त्याला कधी सांगितले नव्हते की आपण निवृत्त होतो आहोत. तेव्हा त्याला वाटले, हा माणूस किती चांगला आहे. नंतर कळले की तांबेच्या माणसांनी त्याच्या ऑफिसातून आधीच सगळी माहिती काढली होती, त्याची निवृत्तीची तारीख आणि पीएफची अंदाजे रक्कम.

गेल्या चार महिन्यांत सखारामने क्लबकडून आठ लाख चाळीस हजार रुपये उधार घेतले होते. प्रत्येक वेळी वाटले होते की आजच्या रात्री सगळे परत जिंकेन. प्रत्येक वेळी तो चुकला.

आदल्या रात्री, जेवणानंतर, मंगलाने गोड शिरा केला होता. "उद्या तुम्ही मोकळे होणार," ती हसून म्हणाली. "आता सकाळी तुम्हाला चहा द्यायला मी सावकाश उठेन. आणि पल्लवीच्या लग्नाचं मंगल कार्यालय बुक करायला आपण दोघं जाऊ." सखारामने शिऱ्याचा घास घशातून खाली ढकलला. तो काही बोलला नाही.

दुपारी तीन वाजता लेखा विभागातला कारकून एक लिफाफा घेऊन आला. आत नऊ लाख दहा हजार रुपयांचा धनादेश होता. सखारामने धनादेश हातात धरला. आणि पहिल्यांदाच त्याला पक्के कळले, की आता आपण पुन्हा कधी जिंकणार नाही.

तो ऑफिसच्या बाहेर पडला, तेव्हा चंदू चालत त्याच्या बाजूला आला. त्याने काहीही विचारले नाही.

"दादांनी हिशेब केलाय," तो कोरड्या, ठाम आवाजात म्हणाला. "मुद्दल आठ लाख चाळीस. व्याज सत्तर हजार. बरोबर नऊ लाख दहा. काही कमी, काही जास्त नाही. गोखलेसाहेब, तुम्ही आपलेच माणूस आहात. आपण बँकेत जाऊ."

म्युनिसिपल कर्मचारी सहकारी बँकेच्या शाखेत सखारामचे बचत खाते होते. गेली अठ्ठावीस वर्षे तिथेच त्याचा पगार जमा व्हायचा. त्याने धनादेश स्वतःच्या खात्यात भरला. चंदू शेजारी उभा होता, हात कमरेवर. मग दुसऱ्या एका धनादेशावर सखारामने ‘श्री साई कलामंच’ हे नाव लिहिले आणि खाली स्वतःची सही केली. रक्कम नऊ लाख दहा हजार. रोखपालाने शिक्का मारला. बाहेर पडताना सखारामच्या हातात फक्त पासबुक होते, आणि त्यात शेवटच्या ओळीत शिल्लक रक्कम होती - चारशे बारा रुपये.

"आता काही घाई नाही," चंदू शेवटी म्हणाला. "दादा म्हणाले, अधूनमधून या. आपले माणूस आहात." तो निघून गेला. त्याच्या चालीत कसलीही घाई नव्हती.

सखाराम दादर स्थानकाच्या पुलावर एका बाकावर जाऊन बसला. समोरून लोकल गाड्या सुटत होत्या, खाली प्लॅटफॉर्मवर माणसांचे लोंढे चालले होते. त्याला घरी जायचे होते, पण पाय उचलत नव्हते. मंगला दारात उभी राहून त्याची वाट पाहत असेल. पल्लवी ऑफिसातून येऊन "बाबा, पैसे मिळाले का?" म्हणून विचारेल. तो काय उत्तर देईल?

त्याच्या खिशात एक कागदाचा तुकडा होता. काही दिवसांपूर्वी रस्त्यावर चालताना एका वृत्तपत्रात त्याने एक छोटी बातमी वाचली होती. ‘निर्दोषांसाठी लढणारा वकील मुकुल’. तो तुकडा त्याने वृत्तपत्रातून फाडून घेतला होता आणि खिशात जपून ठेवला होता. का, ते त्याला स्वतःलाही माहीत नव्हते.

संध्याकाळी सहा वाजता तो प्रभात रोडवरच्या जुन्या इमारतीच्या जिन्यावर उभा होता. जिन्याच्या भिंतीवर पानाच्या पिचकाऱ्यांची नक्षी होती. पहिल्या मजल्यावरच्या दारावर एक जुनी पाटी: ‘मुकुल, फौजदारी वकील’. तो दाराबाहेर पंधरा मिनिटे उभा राहिला. हात बेलाकडे गेला आणि परत आला. दोनदा.

आतून दार उघडले आणि एक तरुणी बाहेर आली, हातात फाइली. तिला पाहून सखाराम मागे हटला.

"काका, काही काम होतं का?" तिने विचारले. तिचे नाव आर्या होते.

दोन

आर्या सत्तावीस वर्षांची होती. वकील मुकुलकडे ती गेली तीन वर्षे सहकारी म्हणून काम करीत होती आणि ऑफिसमध्ये येणाऱ्या प्रत्येक नवीन माणसाला आधी तीच तपासून घेई. तिच्या वडिलांनी बेस्टमध्ये एकतीस वर्षे कारकुनी केली होती. गेल्या वर्षी तेही असेच निवृत्त झाले आणि सहा महिन्यांत हृदयविकाराच्या झटक्याने गेले. त्यांच्या निवृत्तीच्या दिवशी घरी जेव्हा ते आले होते, तेव्हा त्यांच्या चेहऱ्यावर जसे थकलेले भाव होते, अगदी तसेच आज या माणसाच्या चेहऱ्यावर तिला दिसले.

"आत या, काका" ती म्हणाली. "पाणी घ्या."

सखाराम आत आला. ऑफिस साधे होते. कायद्याची पुस्तके, कोपऱ्यातली जुनी तिजोरी, भिंतीवरचे घड्याळ. टेबलामागे एक पस्तिशीचा माणूस बसला होता, चश्म्यातून समोर आलेल्या माणसाकडे शांतपणे पाहणारा. तो मुकुल होता. त्याने फाइल बंद केली.

"बसा." तो म्हणाला.

सखाराम खुर्चीत बसला. पाण्याचा ग्लास हातात धरला, पण प्यायला नाही. बराच वेळ तो काहीच बोलला नाही. मुकुलनेही त्याला घाई केली नाही. गेली अनेक वर्षे त्याला कळले होते की माणसे शेवटी सगळे सांगतात, फक्त त्यांना वेळ द्यावा लागतो.

"मी निवृत्त झालो आज." सखाराम अखेर म्हणाला. त्याचा आवाज बसला होता. "पस्तीस वर्षं महानगरपालिकेत होतो. आज मला नऊ लाख दहा हजारांचा धनादेश मिळाला. मंगलाच्या औषधाचे पैसे, पल्लवीच्या लग्नाचे पैसे. सगळे त्यातच होते. आणि ते मी चार तासांत... चार तासांत नाही, चार महिन्यांत गमावले. आज फक्त त्यावर शिक्का बसला."

त्याने सगळे सांगितले. घोरपडे, माहीमचा बंगला, जाड पडदे, पत्त्यांचे टेबल. तांबे. चंदू. पीएफचा हिशेब. पहिल्या रात्रीचे साडेचार हजार. शेवटच्या महिन्यातले आठ लाख. बँकेत झालेले ते शेवटचे दहा मिनिटे. बोलताना त्याचे हात थरथरत होते आणि दोनदा त्याला थांबावे लागले. आर्याने काही न बोलता त्याच्यासमोर आणखी एक ग्लास पाणी ठेवले.

मुकुलने सगळे शांतपणे ऐकले. त्याच्या चेहऱ्यावर कुठलाच भाव नव्हता. फक्त टेबलावर त्याचे बोट सावकाश टकटक करत होते.

"गोखले," तो शेवटी म्हणाला, "तुम्ही खरं सांगितलंत, म्हणून मीही स्पष्ट सांगतो. जुगारात गेलेले पैसे कोर्टातून परत मिळत नाहीत. जुगाराचा व्यवहारच कायद्याला मान्य नाही. आणि त्यासाठी घेतलेलं कर्जही कोर्ट वसूल करून देत नाही. तुम्ही दावा केलात तर तुम्हीच अडचणीत याल. चूक झालीय, आणि ती तुमचीच आहे."

सखाराम खाली मान घालून बसला. त्याचे खांदे पडले. "म्हणजे आता काहीच करता येणार नाही?"

"मी तसं म्हटलं नाही." मुकुल म्हणाला. "मी फक्त म्हटलं की तुम्ही स्वतः काही करू शकत नाही."

आर्या खिडकीजवळ उभी होती. तिने आत्तापर्यंत एकही प्रश्न विचारला नव्हता. आता ती हळूच पुढे आली.

"काका, तो धनादेश तुम्ही कुणाच्या नावावर दिलात?"

"श्री साई कलामंच."

"ते काय आहे?"

"माहीत नाही. चंदूने सांगितलं तसं लिहिलं."

"आणि तुम्ही हा धनादेश कोणत्या बँकेतून दिलात?"

"म्युनिसिपल कर्मचारी सहकारी बँक. माझं खातं तिथेच आहे."

मुकुलच्या बोटांची टकटक थांबली. तो आर्याकडे पाहत राहिला आणि तिनेही त्याच्याकडे पाहिले. त्या दोघांमध्ये फारसे बोलणे व्हायची गरज नसे. आर्याने काहीतरी हेरले होते.

"सर," ती हळू आवाजात म्हणाली, "गेल्या वर्षी ही बँक चर्चेत आली होती. काहीतरी निधीचं प्रकरण. आठवतं?"

"आठवतं." मुकुलने डोळे मिटले. "पण त्याचा आता काय संबंध?"

"माहीत नाही. पण एखाद्या जुगाराच्या क्लबचा मालक स्वतः उधारीवर पैसे देतो आणि आठ लाख चाळीस हजारांवर बरोबर सत्तर हजार व्याज? सर, इतकं ठरावीक व्याज, इतकं हिशेबी, इतकं सफाईदार. हा गुंडाचा नाही, हिशेबनिसाचा धंदा आहे."

मुकुलने एक दीर्घ श्वास घेतला. तो सखारामकडे वळला.

"गोखले, तुम्ही क्लबमध्ये रोज रात्री कोण कोण येतं हे पाहिलं आहे?"

"हो. काही नेहमीचे लोक आहेत. बरेच श्रीमंत. काही तर खूप पैसे हरतात, पण त्यांच्या चेहऱ्यावर काहीच दिसत नाही. जणू काही ते पैसे त्यांचेच नाहीत."

"जणू काही त्यांचे नाहीत," आर्याने हळूच पुन्हा म्हटले.

मुकुल उठला आणि खिडकीजवळ गेला. बाहेर रस्त्यावर संध्याकाळची गर्दी होती, पावसाची हलकी रिपरिप सुरू झाली होती. तो बराच वेळ बाहेर पाहत राहिला.

"गोखले," तो शेवटी वळून म्हणाला, "मी तुमचा खटला घेऊ शकत नाही. कायदेशीर आधार नाही. पण एक सल्ला देतो. घरी जा आणि बायकोला खरं सांगा. आज रात्रीच."

"मी... मला हिंमत होत नाही, साहेब."

"तुम्ही हिंमत केली नाही, तर ती उद्या, परवा, सहा महिन्यांनी कळेल, आणि तेव्हा जास्त त्रास होईल."

सखारामच्या डोळ्यांत पाणी आले. त्याने उठण्याचा प्रयत्न केला, पण पाय गार पडल्यासारखे वाटले. आर्याने त्याला हाताचा आधार दिला.

"काका," ती म्हणाली, "मी तुम्हाला घरापर्यंत सोडते."

मुकुलने तिच्याकडे पाहिले. ती नजर टाळून म्हणाली, "सर, मी आज उशिरा येईन."

बाहेर पडताना सखारामने दारात थांबून मुकुलकडे वळून पाहिले. "साहेब, तुम्ही म्हणालात की मी काहीच करू शकत नाही. पण मी करू शकतो असं एक काम मला दिसतंय. मी पुन्हा क्लबमध्ये जाऊ शकतो. आणि तिथे जे दिसतंय ते मी लिहू शकतो. तांबेला हिशेब ठेवायला माणूस हवा आहे, मी ऐकलंय."

"गोखले, ते धोकादायक आहे."

"मला आणखी काय गमावायचं आहे, साहेब?"

मुकुलने काही उत्तर दिले नाही. आर्याने खिशातून एक छोटी वही काढली आणि सखारामच्या हातात दिली.

"काका, त्यांच्या नकळत फक्त काहीतरी लिहायचं. कोण येतं, किती वाजता, किती पैसे येतात, कुणाला दिले जातात. फक्त बघायचं."

"आर्या," मुकुल म्हणाला. त्याचा आवाज थोडा कडक होता.

"फक्त बघायचं, सर. कायद्याच्या बाहेर काहीही नाही. तुम्ही निर्दोष माणसांसाठी लढता. हा माणूस पूर्ण निर्दोष नाही, मान्य. पण ज्यांनी त्याला लुटलं, ते तरी निर्दोष आहेत का?"

मुकुलने डोळे मिटले. बराच वेळ तो काही बोलला नाही. शेवटी तो म्हणाला, "कायद्याच्या बाहेर काही करायचं नाही. फक्त बघायचं."

*   *   *

त्याच रात्री साडेदहा वाजता, माहीमच्या त्या जुन्या बंगल्याच्या वरच्या मजल्यावर, जाड पडदे ओढलेल्या खोलीत क्लबचा मालक दादा तांबे आपल्या खुर्चीत बसला होता. वय साठीच्या जवळपास. डोक्यावर तुळतुळीत टक्कल, हातात जुन्या पद्धतीचे जाडजूड घड्याळ आणि समोर टेबलावर एक वही आणि चहाचा कप. त्याने आयुष्यात कधी पत्ते हातात धरले नव्हते. तो फक्त हिशेब ठेवी.

खाली तीन टेबलांवर आज रात्रीचा खेळ चालला होता. वरच्या बाजूला, एका वेगळ्या खोलीत, तीन माणसे रोजच्या ठरलेल्या वेळी आली होती. ती कधी वेळ चुकवीत नसत. रात्री आठला येऊन अडीच-तीन वाजेपर्यंत थांबत. त्यांची नावे तांबे कधी उच्चारत नसे. तो त्यांना ‘साहेब’ असेच म्हणे.

चंदू आत आला. त्याने एक जाड लिफाफा टेबलावर ठेवला.

"दादा, गोखले आज झाला. नऊ दहा. धनादेश वटला."

तांबेने लिफाफा उघडला नाही. त्याने फक्त वहीत एक ओळ लिहिली आणि दुसरीकडे सरकवली. मग तो आरामात मागे झुकला.

"तो आता पुन्हा येईल," तो म्हणाला.

"येईल?" चंदूने विचारले. "सगळे पैसे गेले ना त्याचे?"

"म्हणूनच येईल," तांबे हसून म्हणाला. "पैसे गेल्यावरच माणूस सगळ्यात जास्त खेळतो, चंदू. गेलेले परत मिळवायला. मला अशा माणसांची काळजी वाटत नाही. मला काळजी वाटते ती जे थांबतात त्यांची."

तो खुर्चीतून उठला आणि खिडकीजवळ गेला. पडद्याच्या फटीतून खाली अंधाऱ्या बागेत एक काळी गाडी येऊन थांबलेली दिसत होती. तिच्यातून आणखी एक माणूस उतरला आणि घाईघाईने जिन्याकडे वळला.

तांबेच्या चेहऱ्यावर पहिल्यांदाच एक सूक्ष्म अस्वस्थता उमटली. त्याने पडदा हळूच सोडला.

"चंदू," तो म्हणाला. "आज रात्री कुणी नवीन माणूस आला तर मला सांग. कुणीही."

तीन

आर्याने सखारामला टॅक्सीने लालबागपर्यंत सोडले. चाळीच्या फाटकापाशी ती थांबली. ‘काका, मी इथेच थांबते. तुम्ही जा. गरज वाटली तर हाक मारा.’ सखारामने काही न बोलता मान हलवली आणि जिना चढायला लागला. तिसऱ्या मजल्यावर, दारातच, मंगला खुर्चीत बसून त्याची वाट पाहत होती. आज तिचा डायलिसिसचा दिवस होता, आणि हात अजून सुजलेला होता.

"किती उशीर केलात," ती म्हणाली. "जेवायचं ना? मी वरण ठेवलंय."

"मंगला, मला काहीतरी सांगायचंय."

तिने त्याच्या तोंडाकडे पाहिले. मग हळूच म्हणाली, "बसा. उभ्याने सांगू नका."

तो बसला आणि सगळे सांगितले. काहीही लपवले नाही. पहिल्या रात्रीचे साडेचार हजार, सफरचंदं, तांबे, चंदू, बँकेतला धनादेश. बोलता बोलता मध्येच तो थांबला, खोकला, पुन्हा सुरू केले. पल्लवी आतल्या खोलीत अभ्यासाच्या टेबलाशी बसली होती. तिनेही सगळे ऐकले आणि हातातले पेन खाली ठेवले.

मंगला बराच वेळ काही बोलली नाही. खिडकीतून समोरच्या चाळीतला टीव्हीचा आवाज येत होता. कुणीतरी कुकरची शिट्टी वाजवत होते.

"आणि काल रात्री," ती शेवटी म्हणाली, "मी शिरा केला होता तेव्हा तुम्ही घास गिळला तो?"

"हो."

"म्हणजे तेव्हाही..." तिने वाक्य अर्धवट सोडले. तिच्या डोळ्यांतून पाणी आले, पण आवाज तसाच शांत होता. "अहो, पैसे गेले ते गेले. मला त्याचं दुःख आहेच. पण तुम्ही चार महिने एकटे ते घेऊन फिरत होतात. मला सांगितलं असतं तर मी तुमच्या मागे ओरडले असते, रडले असते, पण तुम्ही एकटे तर नसता ना."

सखारामने खाली मान घातली. त्याला काही उत्तर सुचले नाही.

पल्लवी बाहेर आली. ती सावळी, बारीक, पण करारी मुलगी होती. "बाबा, लग्न पुढे ढकलू. मला घाई नाही. समीरशी मी बोलते."

"नाही गं," मंगला म्हणाली. "तारीख ठरली आहे. माझ्याकडे मंगळसूत्र आहे आणि आईच्या दोन बांगड्या. सोनार काय देईल बघू."

"मंगला, ते नको."

"मग काय तुमचं ते काम सांगा," ती म्हणाली. "तुम्ही वकिलाकडे गेला होतात ना? तो काय म्हणाला?"

"म्हणाला, जुगाराचे पैसे कायद्याने परत येत नाहीत."

"मग?"

"मग काही नाही. तो म्हणाला, घरी जाऊन बायकोला सांगा."

"बरं केलंत. पण अजून काहीतरी आहे," मंगला म्हणाली. "तीस वर्षं तुमचं तोंड पाहतेय. खोटं बोलताना तुमच्या डोळ्याची कड आधी हलते. आत्ता हलली."

सखाराम हसला. आज दिवसात पहिल्यांदा. "मी फक्त बघायला जातोय गं. कुणाला काही त्रास नाही. फक्त बघायचं, आणि एक वही भरायची."

"कुठे?"

त्याने सांगितले. मंगलाने डोळे मिटले. पल्लवीने बाबाकडे पाहिले आणि म्हणाली, "बाबा, तुम्ही जाणार असाल तर मी तुमच्या खिशाला आतून एक कप्पा शिवून देते."

मंगलाने तिच्याकडे चमकून पाहिले. पल्लवीने खांदे उडवले. "आई, ऑफिसातलं काम आहे मला हे. माणसं कुठे काय लपवतात ते मला माहीत आहे."

त्या रात्री मंगलाने स्वतः सखारामच्या कमरेच्या पट्ट्याच्या आत एक अरुंद कप्पा शिवला, आपल्या थकलेल्या हातांनी, मोठ्या सुईने. आणि सुई ओवताना हळूच म्हणाली, "पण एक अट. रात्री बारा वाजेपर्यंत घरी या. नाहीतर मी स्वतः येईन तिकडे."
*   *   *

पुढच्या शुक्रवारी रात्री साडेआठला सखाराम माहीमच्या त्या बंगल्याच्या पायऱ्या चढला. चंदू दारात उभा होता, त्याने नेहमीसारखा मान खाली वर केली. सखारामने तांबेकडे जाऊन म्हटले, "दादा, दोन मिनिटं."

तांबे आपल्या वहीतून वर पाहत नव्हता. "बोला, गोखलेसाहेब."

"मला काम हवंय."

आता तांबेने वर पाहिले. "तुम्ही निवृत्त झालात ना? पैसे..." तो थांबला. "हं. बरोबर. काम कसलं?"

"मी ऐकलं, तुम्हाला हिशेबाला माणूस हवाय. जोगळेकर गेल्यापासून."

"जोगळेकर पाठीच्या दुखण्यानं घरी बसलेत. हो, हवा आहे." तांबेने त्याच्याकडे नीट निरखून पाहिले. "पण तुम्ही कशाला? तुमच्याकडे पेन्शन आहे."

"पेन्शन फार नाही दादा. आणि घरात बसवत नाही.’ सखाराम क्षणभर थांबला. ‘पस्तीस वर्षं रोज सकाळी सहाला उठलोय. आता कुठे जायचं तेच कळत नाही. आणि इथलं कर्ज फेडायचं आहे, ते तुम्ही कुठल्याच हिशेबात ठेवलं नाही म्हणालात, पण माझ्या मनात आहे."

तांबे हसला. "हे बरोबर बोललात." त्याने कपाटातून एक जाडजूड वही काढली आणि सखारामसमोर ठेवली. "ही बघा. कालची रात्र. हरलेले, जिंकलेले, चिप्सचा हिशेब. यात एक चूक आहे. शोधा."

सखारामने चश्मा लावला. पहिल्या पानावर बोट फिरवले. चार मिनिटे गेली. मग त्याने एक रकमेवर बोट ठेवले. "इथे. तीनशे रुपयांचा फरक. सतरा हजार सातशे असायला हवं होतं, तुम्ही सतरा हजार चारशे लिहिलंय. बेरजेत हातचा विसरलात."

तांबेची भुवई वर गेली. त्याने स्वतःच तपासले. "जोगळेकरनंही हीच चूक तीन महिने केली होती," तो हळू आवाजात म्हणाला. "ठीक आहे, गोखलेसाहेब. महिना अठरा हजार. रात्रीचं जेवण आमच्याकडे. तुमचं ते जुनं कर्ज वेगळं राहील, मी तुम्हाला त्रास देणार नाही." तो थोडा पुढे झुकला. "पण एक गोष्ट लक्षात ठेवा. इथं जे दिसतं ते इथंच राहतं. बायकोलासुद्धा नाही."

"ते आता माझ्या लक्षात राहिलंय, दादा." सखाराम म्हणाला.

तो वही घेऊन कोपऱ्यातल्या टेबलाकडे गेला. चंदू दारात उभा राहून त्याच्याकडे पाहत होता, हात छातीवर बांधून. सखारामने दिव्याखाली वही उघडली आणि आकडे जुळवायला सुरुवात केली. समोरच्या बंद दाराच्या आतून चहाच्या कपांचा आवाज येत होता. आणि त्याच दाराच्या पलीकडे तीन माणसे बसली होती, ज्यांना तांबे नेहमी फक्त ‘साहेब’ म्हणत असे.

चार

पहिले दहा दिवस सखाराम काहीच लिहू शकला नाही. वहीत आकडे भरत राहिला, चहा प्यायला, मान खाली घालून बसला. पण त्याचे डोळे आणि कान उघडे होते.

बंगल्यात रोज रात्री एक ठरलेला खेळ चालायचा. खाली तीन टेबलांवर सामान्य लोक. दुकानदार, ठेकेदार, एक-दोन सरकारी नोकर. ते आपापले पैसे लावत आणि हरत. त्यांचा हिशेब एकदम साधा होता. त्यातून तांब्याला दिवसाला पन्नास-साठ हजार सुटत.

पण वरच्या त्या बंद खोलीचा हिशेब वेगळा होता.

रोज रात्री आठ वाजता तिथे तीन माणसे यायची. त्यांच्याकडे पैसे रोख नसत. ते चिप्स विकत घेत, पण धनादेशाने. प्रत्येक धनादेश चार, पाच, कधीकधी आठ लाखांचा. आणि प्रत्येक धनादेशावर नाव ‘श्री साई कलामंच’ असेच असे. सखारामने तो शब्द वहीत पन्नास वेळा लिहिला होता. तो ओळखू लागला होता.

ते तिघे खेळायचे, पण त्यांचे पत्ते कधी जिंकत नसत. म्हणजे ते हरत. आणि जे जिंकत, ते त्याच खोलीत बसलेले तीन-चार अनोळखी चेहरे असत, जे बाहेर कधी दिसले नाहीत. पहाटे अडीच-तीनच्या सुमारास खेळ संपे आणि चंदू एक काळी बॅग घेऊन त्या खोलीतून बाहेर यायचा. त्यातले पैसे पुन्हा त्या तिघांकडेच जात, फक्त रोख स्वरूपात. बाकी दहा टक्के तांबेकडे.

सखाराम दोन रात्री हे फक्त पाहत राहिला. तिसऱ्या रात्री त्याला समजले, की ही जुगारात हरलेली रक्कम नव्हती. हा पैसा एका खिशातून निघून चक्कर मारून दुसऱ्या खिशात जात होता. पत्ते फक्त पांघरूण होते.

‘पण ते तिघे कोण?’ त्याने स्वतःलाच विचारले.

उत्तर त्याला योगायोगानेच मिळाले. बारा दिवसांनी, एका रात्री, चंदूने बंद खोलीचे दार उघडून आत डोकावत म्हटले, "भिडेसाहेब, गाडी लावलीय."

सखारामच्या हातातले पेन थांबले.

अनंतराव भिडे. त्याने ते नाव हजार वेळा पाहिले होते. म्युनिसिपल कर्मचारी सहकारी बँकेच्या शाखेत, मॅनेजरच्या खुर्चीमागे, फ्रेममध्ये लावलेला फोटो. खाली लिहिलेले - ‘अध्यक्ष, अनंतराव भिडे.’ अठ्ठावीस वर्षे तो त्याच खिडकीत आपला पगार काढायला जात होता आणि दर वर्षी दिवाळीला त्या फोटोखाली बसून बँकेकडून मिळणारा मिठाईचा पुडा घेत होता.

तो उठला. बाथरूमात जाऊन त्याने तोंडावर पाणी मारले. आरशात पाहिले. पस्तीस वर्षांच्या कारकुनीने त्याला एक गोष्ट शिकवली होती - जेव्हा एखादा हिशेब अनपेक्षितपणे जुळतो, तेव्हा तो जुळला म्हणून खुश व्हायचे नाही. तेव्हा हळू आणि काळजीपूर्वक पाहायचे.

दुसऱ्या दिवशी त्याने बायकोने शिवलेल्या कप्प्यात वही ठेवली आणि जाताना घराचा दरवाजा बंद केला. वही त्याने अगदी लहान अक्षरांत लिहिली. चलन क्रमांक, तारीख, रक्कम. आणि शेवटी तीन नावे - भिडे, परदेशी, फडके. अध्यक्ष, उपाध्यक्ष आणि एक संचालक. तिघेही बँकेच्या फलकावर.

पुढच्या आठवड्यात एका रात्री तो बाहेर पडताना चंदू दारात आडवा झाला.

"थांबा, गोखले."

सखारामच्या पोटात गोळा आला. "काय झालं?"

"काही नाही. रोजचंच. झडती." चंदूने त्याच्या खिशात हात घातला. रुमाल, चाव्या, पाकीट. "हे काय?" त्याने एक छोटी डायरी काढली.

"बायकोच्या गोळ्यांचं वेळापत्रक." सखाराम म्हणाला. त्याचा आवाज कसाबसा स्थिर होता. "किडनीचा विकार आहे तिला. कोणती गोळी कधी, ते मीच लिहून ठेवतो."

चंदू डायरी उघडून पाहत राहिला. पानं भरलेली होती. सकाळ, दुपार, रात्र आणि कडेला अंगठ्याएवढ्या अक्षरात तारखा. तो काही सेकंद काही बोलला नाही.

"माझी आईपण गेली किडनीने." तो अचानक म्हणाला. त्याचा आवाज वेगळाच होता. "चार वर्षांपूर्वी."

सखाराम काही बोलला नाही.

चंदूने डायरी परत दिली. "लिहून ठेवत जा. विसरता कामा नये." मग तो बाजूला झाला. सखाराम पायऱ्या उतरला आणि खाली अंधारात रस्त्यावर पोहोचल्यावर त्याला जाणवले की त्याच्या कमरेच्या पट्ट्याच्या आत त्याने आत्ता हात घट्ट दाबला होता.

पाच

रविवारी दुपारी, प्रभात रोडच्या ऑफिसात, टेबलावर चहाचे चार कप थंड होत पडले होते. मुकुल वही वाचत होता, आर्या कागदावर काहीतरी रेखाटत होती आणि सखाराम खुर्चीच्या टोकावर बसून हाताची बोटे चोळत होता.

"मुकुलसाहेब," त्याने अखेर विचारले, "हे काही उपयोगाचं आहे का?"

मुकुलने वही बंद केली. त्याने चश्मा काढला आणि डोळे चोळले. "गोखले, तुम्ही बारा दिवसांत जे केलंत, ते मी बारा महिन्यांत करू शकलो नसतो. हा सगळा हिशेब आहे. फक्त त्याची उलट बाजू तुम्हाला दिसली नव्हती."

"उलट बाजू?"

आर्याने कागद पुढे केला. त्यावर चार चौकोन आणि त्यांना जोडणारे बाण होते.

"काका, हे असं." ती म्हणाली. "बँकेतून पैसे श्री साई कलामंचच्या नावावर कर्ज म्हणून जातात. कलामंचचा धनादेश क्लबला जातो, चिप्स विकत घेण्यासाठी. क्लबमध्ये हे तिघे हरतात, म्हणजे हरल्यासारखं दाखवतात. आणि हरलेला पैसा रोख होऊन परत त्यांच्याच खिशात येतो. बँकेच्या पुस्तकात फक्त एवढं दिसतं की कलामंचला कर्ज दिलं आणि कलामंचने ते जुगारात गमावलं. कर्ज बुडालं. तिघांच्या हातात पैसे मात्र रोख, पूर्ण स्वच्छ."

"पण.. बँकेच्या पैशाचं काय होतं?"

"बँकेचा पैसा म्हणजे ठेवीदारांचा, काका. तुमचा, माझ्या वडिलांसारख्या माणसांचा. पेन्शनवाल्यांचा, विधवांचा."

मुकुल उठून खिडकीजवळ गेला. "मी आर्याला सांगितलं होतं, बँकेचा वार्षिक अहवाल मिळवून आण. ती काल सहकार खात्यातून घेऊन आली. त्यात पान बारा बघा."

सखारामने पान उघडले. ‘साई कलामंच, असुरक्षित कर्ज, तीन कोटी आठ लाख.’ तो ती संख्या दोनदा वाचत राहिला. त्याला तीन कोटींचा अंदाज येईना. त्याने आपल्या पस्तीस वर्षांच्या पगारांची बेरीज मनात केली आणि ती त्याच्या एका टक्क्यालाही येत नव्हती.

"आणि हे कर्ज बुडीत खात्यात टाकलेलं नाही," आर्या म्हणाली. "दर वर्षी नूतनीकरण होतं, म्हणजे कागदावर ते चालू खातं राहतं आणि बँक नफ्यात दाखवते. ऑडिटरने काही लिहिलं नाही. किंवा लिहिलं असेल, पण सभासदांसमोर वाचलं गेलं नाही."

सखाराम खुर्चीत मागे टेकला. "मग माझे नऊ लाख?"

"तुमचे नऊ लाख या सगळ्या पैशांच्या समुद्रातला एक थेंब." मुकुल म्हणाला. "ते तुमच्यासाठी मोठे आहेत. पण या प्रकरणात शंभर लोकांची तरी पेन्शन, वृद्धांच्या मुदत ठेवी अडकल्या असतील."

सखाराम थोडा वेळ गप्प बसला. मग त्याने विचारले, "मी असं केलं तर? त्या भिडेकडे जाऊन म्हणालो, की मला माझे पैसे परत द्या, नाहीतर मी सगळं बाहेर काढतो?"

मुकुलने डोके वर केले. त्याचा आवाज अचानक कडक झाला.

"अजिबात नाही."

"पण.."

"गोखले, ऐका. असं करायचं म्हणजे खंडणी मागणं. आणि ते गुन्हा आहे. ते तुम्ही केलं तर तुम्ही आत जाल, भिडे नाही. आणि मला तुम्हाला वाचवता येणार नाही. मी निर्दोष माणसांसाठी लढतो. पण जो माणूस स्वतः दुसऱ्याला धमकावतो, त्याच्यासाठी मी लढू शकत नाही."

सखारामने मान खाली घातली. "मला काही कळत नव्हतं, साहेब. म्हणून.."

"माहीत आहे." मुकुल म्हणाला आणि त्याचा आवाज मऊ झाला. "आपल्याला एक क्रम पाळायचा आहे. आधी तक्रार. सहकार निबंधकाकडे आणि गुन्हे शाखेकडे. बँकेच्या हिशेबाची चौकशी करायला सांगणारी तक्रार, पुराव्यासकट. ती कुणीही मागे घेऊ शकणार नाही, कारण ती नोंदली गेली की ती सरकारची होते. आणि मगच तुमच्या नावाने बँकेला आणि त्या तिघांना कायदेशीर नोटिस. तुमचे पैसे परत करा, व्याजासकट, कारण ते तुम्ही बँकेच्या खात्यातून चुकीच्या माणसांच्या खात्यात दिलेत आणि बँकेने ते खातं नियमाबाहेर चालू दिलं."

"म्हणजे आधी तक्रार, मग नोटिस?" सखारामने विचारले.

"हो. म्हणजे नंतर कुणी म्हणणार नाही की आम्ही पैशासाठी तक्रार केली. तक्रार आधी, पैसे मागणं नंतर. क्रम बदलला की अर्थ बदलतो."

आर्या हसली. "म्हणजे जुगाराचा हिशेब जुगारापुरता. पण त्या पैशाचा पुढचा प्रवास बँकेच्या कायद्यात येतो."

"बरोबर." मुकुल म्हणाला. ‘पण त्यासाठी आपल्याला आणखी एक गोष्ट हवी आहे. शंभर लोकांची यादी. ज्यांचे पैसे अडकलेत. फक्त तुम्ही एकटे तक्रार केलीत तर ती एकट्याची रडारड वाटेल. शंभर जणांनी सह्या केल्या तर ती चळवळ.’

‘ती यादी मी आणते,’ आर्या म्हणाली.

सहा

सोमवारी सकाळी आर्या म्युनिसिपल कर्मचारी सहकारी बँकेच्या शाखेत शिरली. ती साधा सुती सलवार-कमीज घालून आली होती, खांद्यावर कापडी पिशवी, आणि हातात एक अर्ज. बँकेतल्या रोखपालाने तिच्याकडे पाहिले, आणि मग दुर्लक्ष केले.

"मला बचत खातं उघडायचंय." ती काउंटरवर म्हणाली.

"सभासद आहात का?"

"नाही. म्हणून तर विचारतेय. शंभर रुपयांचा शेअर घ्यावा लागतो ना?"

"हो. फॉर्म भरा."

तिने फॉर्म भरला, हजार रुपये भरले आणि पावती हातात घेतली. "आता मी सभासद झाले ना?"

"हो."

"मग मला वार्षिक अहवाल आणि लेखापरीक्षण अहवाल दोन्ही हवेत. सभासदाला ते मागण्याचा हक्क आहे."

रोखपाल थोडा गोंधळला. त्याने मॅनेजरच्या केबिनकडे पाहिले. "मॅडम, ते... मला विचारावं लागेल."

"विचारा."

मॅनेजर बाहेर आला. मध्यम वयाचा, घामट. "तुम्हाला कशाला हवेत?"

"वाचायला. मी सभासद आहे आणि हा माझा हक्क आहे." ती हसून म्हणाली. "सहकार कायद्यात तसं लिहिलंय. मला आधीच माहीत आहे, म्हणून मी स्वतः पान क्रमांक सांगू शकते. नको असेल तर मी निबंधकाच्या ऑफिसात जाऊन मागते."

मॅनेजरने रोखपालाला खूण केली. दहा मिनिटांत आर्याच्या हातात दोन फाइली होत्या. तिने त्या पिशवीत ठेवल्या आणि बाहेर पडताना हळूच बँकेचा आढावा घेतला. हॉलच्या कोपऱ्यात एका बाकावर पाच-सहा वृद्ध माणसे बसली होती. कुणाच्या हातात पासबुक, कुणाच्या हातात एक कागद. ती कुणाशीही बोलत नव्हती. ती फक्त वाट पाहत होती.

तिच्या बाजूला बसलेल्या एका म्हाताऱ्याकडे ती गेली. "काका, तुम्ही इथे का बसलाय?"

म्हातारा चश्मा पुसत होता. "बाई, माझी मुदत ठेव तीन महिन्यांपूर्वी संपली. पैसे मिळत नाहीत. मॅनेजर म्हणतो, पुढच्या महिन्यात. मग पुढच्या महिन्यात म्हणतो, पुढच्या. मी रोज येतो." त्याने थांबून पाहिले. "तुम्ही कोण?"

"मी वकिलाकडे काम करते."

म्हातारा हसला. त्याच्या हसण्यात थकवा होता. "वकील? बाई, आमचं कुणी ऐकत नाही."

"तुमचं नाव काय, काका?"

"शिंदे. बेस्टमध्ये होतो. एकतीस वर्षं. माझ्याबरोबर इथं आणखी बरेच जण आहेत. आम्ही सगळे सारखेच. पेन्शन फार नाही, म्हणून सगळे पैसे इथे ठेवले, कारण सरकारी कर्मचाऱ्यांची बँक. सुरक्षित."

आर्याचे हृदय थोडे थांबले. "बेस्टमध्ये? एकतीस वर्षं?"

"हो. का?"

"माझे वडीलही बेस्टमध्ये होते," ती म्हणाली. "कारकून."

शिंदेकाकांनी तिच्याकडे नव्याने पाहिले. "कुठल्या डेपोला?"

"वडाळा."

"अरे, मीही वडाळ्याला होतो! तुझे बाबा... काय नाव?"

तिने नाव सांगितले. शिंदेकाकांचे डोळे विस्फारले. "सावंत? अरे, ते तर माझ्या शेजारच्या टेबलावर बसायचे. गेले ना ते गेल्या वर्षी?"

"हो."

म्हातारा काही क्षण शांत राहिला. "चांगला माणूस होता. कधी कुणाशी भांडला नाही." त्याने तिचा हात धरला. "पोरी, तू खरंच काही करू शकतेस का?"

"काका, मला तुमची नावं हवीत. ज्यांचे पैसे अडकलेत त्यांची. आणि प्रत्येकाची सही, मुदत ठेवीची पावती. मी सगळं नीट गोळा करते. कुणालाही काही सांगू नका. फक्त ज्यांच्यावर विश्वास आहे त्यांना."

शिंदेकाकांनी खिशातून एक जुनी डायरी काढली. "ही बघ. माझ्याकडे आहे. मी सहज लिहून ठेवत होतो. कारण मॅनेजर रोज तारीख बदलतो, म्हणून. बावन्न नावं आहेत इथं. आणखी चाळीस-पन्नास असतील, त्यांना मी विचारून सांगतो."

आर्याने डायरी हातात घेतली. पहिले पान उघडल्यावर तिला वाटले की ही डायरी तिला पेटीत ठेवायला हवी, मौल्यवान दागिन्यासारखी.

बाहेर पडताना तिने दारावरच्या भिंतीकडे नजर टाकली. तिथे एक नवी सूचना चिकटवलेली होती: ‘रिझर्व्ह बँकेचे निरीक्षक पुढील मंगळवारी शाखेला भेट देणार आहेत. सर्व कागदपत्रे तयार ठेवावीत.’

ती एक क्षण थबकली. तिला कळले की त्यांच्याकडे वेळ फारसा नाही. मंगळवारपूर्वी कुणीतरी या हिशेबातल्या फाइली हलवेल किंवा फाडतील. तिने फोन काढला आणि मुकुलला लावला.

"सर, आपल्याला या आठवड्यातच तक्रार दाखल करावी लागेल."

"कारण?"

"ते लोक कागदं साफ करायच्या आधी."

मुकुलने थोडा वेळ विचार केला. "ठीक आहे. गुरुवारी. आजपासून तीन दिवस. सखारामला सांगा, उद्यापासून क्लबला जायचं नाही. आजारी असल्याचं सांग. तुम्ही बँकेतून थेट ऑफिसात या."

सात

माहीमच्या बंगल्यात त्या रात्री तांबे एकटाच खुर्चीत बसला होता. फोन कानाला लावून, कपाळाला आठ्या घालून.

"भिडेसाहेब, मला सांगा, तुमची काळजी काय आहे?"

"तुझ्या त्या नव्या हिशेबनिसाची." पलीकडून भिडेचा चिडका आवाज आला. "तो नवीन आहे आणि तो बँकेचा सभासद आहे. मला कळलंय. तुला हे माहीत होतं?"

"माहीत आहे. पण तो साधा कारकून आहे, साहेब. गरजू माणूस. त्याचे सगळे पैसे इथेच गेले."

"तरीही त्याच्यावर नजर ठेव."

फोन ठेवून तांबे थोडा वेळ तसाच बसला. मग त्याने चंदूला बोलावले.

"गोखले आज का आला नाही?"

"आजारी म्हणाला, दादा. फोन आला होता."

"तू कधी पाहिलंस त्याला शेवटचं?"

चंदू क्षणभर थांबला. "परवा. दादा, एक गोष्ट सांगायची राहिली. तो निवृत्त झाला त्या दिवशी संध्याकाळी तो प्रभात रोडवर एका वकिलाच्या ऑफिसात गेला होता. मी मागून पाहिलं. मुकुल म्हणून कुणी आहे."

तांबेची बोटे टेबलावर थांबली. "तू मला हे आधी का सांगितलं नाहीस?"

"मला वाटलं तो पैसे परत मिळतात का विचारायला गेला असेल, दादा. सगळे जातात."

"हं." तांबे पुन्हा खुर्चीत मागे टेकला. "त्याला उद्या बोलाव. आजारी असला तरी."

*   *   *

दुसऱ्या दिवशी सखारामला चंदू स्वतः घरी न्यायला आला. मंगला दारात उभी होती. ती आजारी, पिवळी, पण तिचे डोळे तीक्ष्ण होते. चंदूने दाराबाहेर पाऊल टाकले आणि तो थांबला.

"नमस्कार, काकू. गोखलेसाहेबांना बोलावलंय दादांनी."

"ते घरी नाहीत," मंगला म्हणाली. "ते दवाखान्यात आहेत. माझ्यासाठी औषध आणायला गेलेत. आज माझा डायलिसिसचा दिवस आहे." तिने हात पुढे केला. त्यावर पांढऱ्या पट्ट्याखाली निळा, सुजलेला डाग होता. "तुम्हाला बघायचंय? आत येऊन थांबा. चहा करते."

चंदू काही क्षण हातावरच्या त्या पट्ट्याकडे पाहत राहिला. त्याने नकळत डोक्यावरची टोपी काढली.

"नको, काकू. मी नंतर येईन."

‘या बाबा," मंगला म्हणाली. "आणि सांगा दादांना की गोखलेसाहेब पूर्ण बरे झाले की येतील."

तो पायऱ्या उतरला. तिसऱ्या मजल्यावरच्या दारात मंगला त्याच्याकडे पाहत उभी राहिली. तो दिसेनासा झाल्यावर तिने दार बंद केले आणि मग ती खुर्चीत कोसळली. तिचे हात थरथरत होते. आतल्या खोलीतून सखाराम बाहेर आला, ज्याने भिंतीमागून सगळे ऐकले होते.

"मंगला.."

"मी ठीक आहे." ती म्हणाली. "तुम्ही सांगितलं होतं ना, काही झालं तर मी असं म्हणायचं. आता मला एक गोष्ट सांगा. मी खोटं बोलले की माझ्या डोळ्याची कडही हलली का?"

तो काही बोलला नाही. त्याने फक्त तिचे हात आपल्या हातात घेतले.

*   *   *

गुरुवारी सकाळी अकरा वाजता सहकार उपनिबंधकाच्या कार्यालयात आर्या एका जाड फाइलसह रांगेत उभी होती. फाइलमध्ये बँकेचा अहवाल होता, सखारामच्या वहीच्या छायाप्रती, बावन्न ठेवीदारांच्या सह्यांची यादी आणि तीन पानांची तक्रार. मुकुलने स्वतः ती तक्रार रात्रभर बसून लिहिली होती. कुठेही एकही विशेषण नव्हते. फक्त तारखा, रकमा, खात्यांचे क्रमांक.

कारकुनाने फाइल उघडली, पाने उलटली आणि अचानक तो सरळ बसला. "मॅडम, हे... तुम्ही बँकेविरुद्ध तक्रार करताय?"

"हो. आणि या तक्रारीची एक प्रत आर्थिक गुन्हे शाखेलाही जातेय. कृपया पावतीवर शिक्का मारा."

शिक्क्याचा आवाज आला. ठप्प. आर्याने पावती घेतली आणि बाहेर पडली. तिच्या बाहेर पडताना कारकुनाने पटकन हातातला फोन उचलला.

त्याच दुपारी मुकुलने आणखी एक पत्र लिहिले. तीन परिच्छेदांचे. शीर्षक - ‘कायदेशीर नोटीस’. ती चार जणांना पाठवली गेली - म्युनिसिपल कर्मचारी सहकारी बँक आणि अनंतराव भिडे, दिनकर परदेशी, रघुनाथ फडके. वैयक्तिक नावाने.

नोटिसमध्ये मुकुलने लिहिले होते -

‘माझे अशील श्री. सखाराम गोखले यांच्या बचत खात्यातून नऊ लाख दहा हजार रुपये श्री साई कलामंच या नावाने काढले गेले. हे खाते नियमांना डावलून चालवले जात असून, त्यातील रक्कम बँकेच्या अध्यक्ष, उपाध्यक्ष व संचालक यांच्या फायद्यासाठी वापरली गेली आहे. आपण ही रक्कम बारा टक्के व्याजासह सात दिवसांत परत करावी, अन्यथा आपल्याविरुद्ध दिवाणी व फौजदारी कारवाई केली जाईल. ही नोटीस पाठविण्यापूर्वीच सहकार निबंधक व आर्थिक गुन्हे शाखेकडे तक्रार दाखल झालेली आहे आणि ती मागे घेतली जाणार नाही.’

शेवटचे वाक्य आर्याने वाचले आणि हसली. "सर, शेवटचं वाक्य मला फार आवडलं."

"ते महत्त्वाचं आहे," मुकुल म्हणाला. "ते एकदा वाचलं की कुणी असं म्हणू शकणार नाही की आम्ही पैशासाठी कुणाला दाबतोय."

आठ

नोटिस पोहोचल्यानंतरचे तीन दिवस माहीमच्या बंगल्यात कुणीच पत्ते पिसले नाहीत. दारावर कुलूप होते. तांबे घरीच बसला होता. चंदू बाहेर फिरत होता, पण आता त्याच्या चेहऱ्यावरचा आत्मविश्वास गेला होता.

चौथ्या दिवशी सकाळी, प्रभात रोडवरच्या त्या जुन्या इमारतीच्या जिन्यावर काळ्या गाडीचा आवाज झाला. पहिल्या मजल्यावरच्या दारावरची घंटा वाजली. आर्याने दार उघडले.

"मुकुलसाहेब आहेत का?"

दारात तीन माणसे उभी होती. मध्यभागी अनंतराव भिडे, साठीचा, पांढरा सदरा, कपाळावर घाम. त्याच्या मागे परदेशी आणि फडके. आणि एक चौथा माणूस, काळा कोट घातलेला, हातात ब्रीफकेस. वकील.

"आत या." आर्या म्हणाली.

मुकुल खुर्चीत बसला होता. त्याने उठण्याचीही तसदी घेतली नाही. "बसा."

भिडे खुर्चीत बसला. त्याचे दोन्ही हात गुडघ्यावर होते. "वकीलसाहेब, मी थेट बोलतो. आपण हे सगळं मिटवू या."

"काय मिटवायचं?"

"तुमच्या अशिलाची रक्कम. नऊ लाख दहा हजार. मी आजच देतो. व्याजसकट. मला वाटतं तो एक साधा माणूस आहे आणि हा गैरसमज आहे. त्याच्याकडून चूक झाली असेल, आम्हाला तुम्ही सांगायला हवं होतं. आपण असं पोलिसांपर्यंत कशाला न्यायचं?"

"पोलिसांपर्यंत मी नेलेलं नाही, भिडेसाहेब. सहकार निबंधकाकडे गेलंय."

"तेच ते. तक्रार मागे घ्या. मी तुम्हाला.." त्याने क्षणभर थांबून शब्द शोधले. "तुमची फी देतो."

मुकुलने हळूच डोके वर करून भिडेकडे पाहिले. बराच वेळ तो काहीच बोलला नाही. खोलीत फक्त भिंतीवरच्या घड्याळाची टिकटिक होती.

"भिडेसाहेब," तो अखेर म्हणाला, "तुम्ही आत्ता काय म्हटलंत ते तुमच्या वकिलांना सांगा. त्यांना ते ऐकून काय वाटतं ते पाहा."

भिडेचा वकील खाकरला. "मुकुलसाहेब, आम्ही.."

"तुम्ही आत्ता मला फी देऊन तक्रार मागे घ्यायला सांगितलंत. ते तुमच्या वकिलांनीही ऐकलंय. आता मी सांगतो. तक्रार माझ्या हातात नाही आणि माझ्या अशिलाच्याही नाही. ती निबंधकाच्या रजिस्टरात नोंदली गेलीय, आणि पावतीवर शिक्का आहे. ती आता सरकारची आहे. मी ती मागे घेऊ म्हटलं तरी घेता येणार नाही."

भिडेचा चेहरा पांढरा पडला. परदेशी आणि फडके एकमेकांकडे पाहू लागले. वकिलाने भिडेच्या कानात काहीतरी पुटपुटले आणि भिडेने रागाने त्याचा हात झटकला.

"तर मग, वकीलसाहेब," भिडे खोल आवाजात म्हणाला, "तुम्हाला काय हवंय?"

"मला? काहीच नाही." मुकुल म्हणाला. "माझ्या अशिलाचे पैसे मात्र त्याचे आहेत. ते तुम्ही देऊ शकता किंवा नाही देऊ शकता. तो वेगळा मुद्दा आहे. त्याचा चौकशीशी संबंध नाही. तुम्ही आज चेक आणलाय का?"

भिडेने खिशातून एक चेक काढला आणि तो जवळजवळ टेबलावर फेकला. मुकुलने तो घेतला, तपासला. "वैयक्तिक खात्याचा. ठीक आहे. मी पावती देतो. पावतीवर लिहिलंय - ही रक्कम तक्रारीशी संबंधित कुठल्याही अटीशिवाय स्वीकारली आहे."

भिडे उठला. त्याच्या डोळ्यांत संताप होता आणि त्यापाठीमागे भीती. "हे तुम्हाला महागात पडेल."

"शक्य आहे," मुकुल म्हणाला. "पण ते तुम्ही आधी विचार करायला हवं होतं. निघताना दार लावून जा."

ते गेल्यानंतर आर्या खिडकीकडे जाऊन उभी राहिली. बाहेर रस्त्यावर काळी गाडी निघून जात होती.

"सर," ती हळू आवाजात म्हणाली, "पत्त्यांचा बंगला असा असतो ना? एक पत्ता सरकला की सगळा खाली."

"हो," मुकुल म्हणाला. "आणि वर बसलेल्यांना शेवटपर्यंत कळत नाही की तो आपल्याच वजनाने पडतोय."

*   *   *

पुढचे चार महिने गेले. निबंधकाच्या विशेष लेखापरीक्षकाने तीन आठवडे बँकेच्या शाखेत बसून हिशेब तपासला. साई कलामंचच्या खात्यातले एकूण तीन कोटी आठ लाख रुपये बँकेच्या कर्जातून काढले गेले होते आणि त्याचा हिशेब कुठेच जुळत नव्हता. आर्थिक गुन्हे शाखेने एका रात्री माहीमच्या बंगल्यावर छापा घातला. जाड पडदे ओढलेल्या खोलीत तांबे चहा पीत बसला होता. त्याने पळायची तसदी घेतली नाही. चंदू मात्र मागच्या जिन्याने उतरत होता आणि अंधारात पोलिसांच्या हातात सापडला.

भिडे, परदेशी आणि फडके यांना तीन वेगवेगळ्या दिवशी अटक झाली. बँकेचा कारभार प्रशासकाकडे गेला. त्यांच्या स्थावर मालमत्तेवर टाच आली आणि प्रशासकाने ठेवीदारांना टप्प्याटप्प्याने पैसे परत द्यायला सुरुवात केली. शिंदेकाकांना त्यांचा चेक सगळ्यात आधी मिळाला. त्यांनी तो घेऊन आधी आर्याला फोन केला आणि बराच वेळ ते फक्त "पोरी.." एवढेच म्हणत राहिले.

*   *   *

पल्लवीचे लग्न मे महिन्यात झाले, दादरच्या एका साध्या मंगल कार्यालयात. मंगला खुर्चीत बसली होती, पण तिचा चेहरा उजळला होता. सखाराम सफारी घालून पाहुण्यांचे स्वागत करीत फिरत होता. चंदू? तो त्या दिवशी तुरुंगात होता, हे सखारामला माहीत होते. पण का कोण जाणे, त्याला त्याची आठवण आली.

मुकुल येऊ शकला नाही. एका खटल्याची सुनावणी होती. त्याने लग्नाच्या आदल्या दिवशी फोन करून फक्त दोन वाक्ये सांगितली, "गोखले, अभिनंदन. आणि मंगलाताईंची काळजी घ्या."

आर्या मात्र आली होती, पिवळ्या साडीत. समारंभ संपल्यावर ती सखारामजवळ येऊन उभी राहिली. तिच्या हातात ती छोटी वही होती.

"काका, ही तुमची वही. केसमधले झेरॉक्स आम्ही ठेवलेत. मूळ तुम्हाला परत."

सखारामने ती वही हातात घेतली. पाने उलटली. रात्रीच्या उशिरा, दिव्याखाली, लहान अक्षरांत लिहिलेले आकडे आणि नावे. पहिल्या पानावर पहिला आकडा होता - ‘रु. ५,००,०००, श्री साई कलामंच’. शेवटच्या पानावर त्याने स्वतःच्या अक्षरात एक ओळ लिहिली होती, पस्तीस वर्षांच्या सवयीने - ‘एकूण जमा: ९,१०,०००. एकूण नावे - ९,१०,०००, बाकी: शून्य.’

तो हसला. त्याच्या डोळ्यांच्या कडा ओलसर झाल्या होत्या.

"आयुष्यभर हिशेब केले, आर्याताई," तो म्हणाला. "पण पहिल्यांदाच एक हिशेब बरोबर जुळला."

(समाप्त)