सायकल बाहेर, प्रश्नही बाहेर

एखादं ठिकाण आपल्याला काय अनुभूती देतं?

प्रार्थनास्थळ म्हटलं की आपल्या मनात साहजिकच धर्म, श्रद्धा, प्रार्थना, देव या गोष्टी येतात. पण एखाद्या प्रार्थनास्थळाकडे या सगळ्याच्या पलीकडे जाऊन पाहता येईल का? एखाद्या जागेचा आपल्या मनावर होणारा परिणाम हा केवळ धार्मिक श्रद्धेशी संबंधित असतो का?

लहानपणापासूनच माझा देवळांशी संबंध काहीसा वेगळा राहिला. मिलेनियल असल्याने लहानपणी देवळात खेळायला जाण्यापासून ते पुढे मोठं झाल्यावर जुन्या मंदिरांच्या स्थापत्यकलेचा अभ्यास करण्यापर्यंतचा माझा प्रवास झाला. त्यातून मंदिरांबरोबरच चर्च, मशीद, गुरुद्वारा, अग्यारी अशा विविध प्रार्थनास्थळांकडेही स्थापत्याच्या दृष्टीने पाहू लागलो.

देशाच्या वेगवेगळ्या भागांत अशी अनेक ठिकाणं पाहिल्यानंतर त्यांच्या स्थापत्यातील काही साधारण पॅटर्न लक्षात येऊ लागले. उत्तर, दक्षिण, पश्चिम, नैर्ॠत्य, वायव्य, ईशान्य अशा विविध भागांतील प्रार्थनास्थळं पाहिल्यानंतर हळूहळू स्थापत्यकलेबाबतचं माझं कुतूहल काहीसं निवळलं. 

पण गेल्या महिन्याभरात पश्चिम घाटातील एका उंच, देशावरच्या गावात राहायला आल्यानंतर एका प्रार्थनास्थळाने मला वेगळ्याच प्रश्नासमोर उभं केलं.

गावाचं नाव मी सांगणार नाही. प्रार्थनास्थळाचं नावही नाही आणि ते कोणत्या धर्माचं आहे हेही सांगणार नाही. कारण त्या जागेची ओळख किंवा तिच्याशी जोडलेली धार्मिक प्रतिमा माझ्या अनुभवापेक्षा मोठी होऊ नये, असं मला वाटतं.

धार्मिक असो वा नास्तिक, आस्तिक असो वा निरीश्वरवादी - प्रत्येकाने या अनुभवाकडे आपल्या मेंदूचा, विवेकाचा आणि शरीर-मनाचा विचार करणाऱ्या माणसाच्या नजरेने पाहावं, एवढीच माझी इच्छा आहे.

तर एके दिवशी मी गावाबाहेर, साधारण दोन-अडीच किलोमीटर अंतरावर असलेल्या, घनदाट वनाने वेढलेल्या एका प्रार्थनास्थळाकडे निघालो.

माझ्या मनात कोणताही धार्मिक हेतू नव्हता. कोणता वार पाळायचा होता असं नाही. कोणतं व्रत, नेम किंवा रोजा नव्हता. भरपेट नाश्ता करून मी सायकल घेतली आणि निघालो.

पण त्या सकाळी माझं मन मात्र अजिबात शांत नव्हतं.

करिअरच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात असल्याने आणि कन्सल्टिंगचं काम करत असल्याने प्रवास, राहून गेलेली कामं, नवीन कामं आणि सतत बदलणाऱ्या गोष्टी यांचा ताण असतोच. त्यात करोना-पश्चात जगाने अनिश्चिततेला जणू आपल्या दैनंदिन जीवनाचाच भाग करून टाकलं आहे.

त्या सकाळी एकामागून एक घटना घडत होत्या. अंघोळ करून बाहेर पडून भरपेट नाश्ता करेपर्यंत मनाला फारशी चैन नव्हती. नेहमीचा सोमवारचा ताण - ज्याला आपण सहजपणे ‘मंडे ब्लू’ म्हणतो - हळूहळू वाढत होता.

नाश्ता झाला आणि मी सायकल गावाबाहेरच्या त्या प्रार्थनास्थळाकडे वळवली.

प्रार्थनास्थळाच्या टोकाशी असलेल्या घनदाट वनाजवळ सायकलवरून उतरलो. सायकल हातात धरली आणि चालू लागलो.

आजूबाजूला ढगाळ, शांत हवा होती. झाडांमधून वाहणारा वारा एक वेगळाच आवाज निर्माण करत होता. हिवाळी पक्ष्यांची किलबिल अगदी स्पष्ट ऐकू येत होती. एखाद्या पक्ष्याची चाहूल पदोपदी लागत होती.

आणि नकळत मी एका वेगळ्याच विश्वात प्रवेश करत होतो.

काही वेळापूर्वी डोक्यात सतत फिरणाऱ्या गोष्टी हळूहळू मागे पडू लागल्या. किनारपट्टीवरील एका शहरातील, अशाच गर्द वनराईने वेढलेल्या प्रार्थनास्थळाची आठवण झाली.

आत पोहोचेपर्यंत सकाळपासून डोक्यात घोंघावणारे प्रश्न जणू काही आपोआप कमी झाले होते.

मला एक विलक्षण प्रतिमा जाणवली -

ज्याप्रमाणे मी माझी सायकल बाहेर लावली होती, त्याचप्रमाणे माझे प्रश्नही त्या कुंपणाबाहेरच राहिले होते.

आत प्रवेश करताना मी काही काळासाठी सुटा झालो होतो. ‘स्व’ जाणवण्याइतपत मुक्त.

मी तिथे मोजून तीन मिनिटं बसलो.

आजूबाजूला घनदाट झाडी होती. गावापासून दूर असल्याने माणसांची फारशी चाहूल नव्हती. शांतता होती.

काही वेळात माझं लक्ष वेगाने एकवटत गेलं.

डोक्यात चाललेल्या असंख्य विचारांचा आवाज कमी होत गेला. माझ्या आजूबाजूला असलेल्या आणि मला आयुष्यात मदत करणाऱ्या सर्व लोकांविषयी मनात कृतज्ञता निर्माण झाली. त्या भावनेत काही काळ राहिलो.

काही क्षणांसाठी माझं लक्ष एका बिंदूकडे एकवटल्यासारखं वाटत होतं. शरीर तिथेच होतं, मन मात्र नेहमीच्या धावपळीपासून काही अंतरावर गेलं होतं.

मग मी डोळे उघडले.

बस्स.

अनुभव म्हणायला गेलं तर फार साधा.

पण प्रत्येक गोष्टीला ‘का?’ असा प्रश्न विचारण्याची सवय असलेल्या माझ्यासारख्या माणसासाठी तो अनुभव दुर्लक्ष करण्यासारखा नव्हता.

कारण त्या तीन मिनिटांत बाहेर काहीच बदललं नव्हतं.

गाव तेच होतं.

झाडं तीच होती.

प्रार्थनास्थळ तेच होतं.

मीही तोच होतो.

मग बदललं काय?

या प्रश्नाचं उत्तर मला अजूनही ठामपणे देता येणार नाही.

त्या जागेचा परिणाम होता का? तिथल्या शांततेचा? घनदाट जंगलाचा? पक्ष्यांच्या आवाजाचा? काही काळासाठी कामं, प्रवास, मोबाइल आणि जबाबदाऱ्या यांच्यापासून दूर गेल्याचा? की फक्त काही मिनिटं काहीही सोडवण्याचा प्रयत्न न केल्याचा?

कदाचित या सगळ्यांचाच थोडा थोडा भाग असावा.

म्हणूनच या अनुभवाचं श्रेय त्या प्रार्थनास्थळाला द्यावं, असं मला अजिबात वाटत नाही.

मी तिथे कोणतीही प्रार्थना करण्याच्या उद्देशाने गेलो नव्हतो. मला कोणता आध्यात्मिक अनुभव घ्यायचा होता असंही नव्हतं. मी फक्त सायकल घेऊन एका शांत जागी गेलो, काही अंतर चाललो आणि काही मिनिटं शांत बसलो.

कदाचित जागा नसून डिस्कनेक्ट होण्याची कृती ही महत्त्वाची गोष्ट असावी.

आपण दिवसभर असंख्य गोष्टींशी जोडलेले असतो. मोबाइलशी, ई-मेलशी, कामाशी, लोकांशी, बातम्यांशी, पुढच्या बैठकीशी, पुढच्या प्रवासाशी. एक काम संपण्याआधी दुसरं सुरू झालेलं असतं. एका प्रश्नाचं उत्तर मिळण्याआधी दुसरा प्रश्न समोर आलेला असतो.

या सततच्या जोडलेपणात काही काळ स्वतःला सगळ्यापासून तोडून घेण्याची संधी आपण स्वतःलाच किती वेळा देतो?

कदाचित त्या दिवशी माझ्याबरोबर नेमकं तेच घडलं.

मी बाहेर आलो, तेव्हा मनात आनंदाची एक मोठी लहर होती.

खरं तर गेल्या दहा मिनिटांत काहीच बदललं नव्हतं. पण आतून काहीतरी बदललं होतं, हे मात्र अगदी स्पष्ट जाणवत होतं.

सायकल घेतली आणि परतीच्या रस्त्याला लागलो.

उतारावरून सायकल चालू लागली. आजूबाजूला तोच निसर्ग होता. तीच झाडं, तोच वारा, तोच रस्ता. काही वेळापूर्वीही मी हेच पाहत होतो.

पण आता ते वेगळं वाटत होतं.

कदाचित निसर्ग बदलला नव्हता.

फक्त त्याच्याकडे पाहणारा मी काही काळासाठी बदललो होतो.

माणसाने आपल्या मेंदूचा अफाट विकास केला. तंत्रज्ञानाने जगण्याचा वेग वाढवला. एका क्षणात जगाच्या दुसऱ्या टोकाशी संपर्क साधणं शक्य झालं. माहितीचा प्रचंड साठा आपल्या हातात आला.

पण त्याच वेगाने आपल्या डोक्यातील प्रश्न, कामं, सूचना, अपेक्षा आणि चिंता यांची संख्याही वाढली.

आपण अनेक समस्या सोडवल्या, पण त्याचबरोबर नव्या समस्या निर्माण केल्या.

आणि कदाचित त्या नव्या समस्यांवरचे काही उपायही फार मोठे असण्याची गरज नाही.

कधीकधी एखाद्या झाडाखाली शांतपणे बसणं पुरेसं असू शकतं.

दोन मिनिटं.

पाच मिनिटं.

डोळे मिटून.

काहीही सोडवायचा प्रयत्न न करता.

फक्त आजूबाजूचे आवाज ऐकत.

त्या दिवशी मला आयुष्यातील कामांचा कोलाहल थांबवता येणार नाही, हे पुन्हा एकदा जाणवलं. प्रश्न संपणार नाहीत. कामं कमी होणार नाहीत. पुढचा सोमवारही येणारच आहे.

पण त्या सगळ्यापासून काही काळ स्वतःला बाजूला काढणं आपल्या हातात आहे.

आणि कदाचित कधीकधी आपल्याला प्रश्नांची उत्तरं शोधण्यापेक्षा काही मिनिटं प्रश्नांपासून दूर राहण्याचीच जास्त गरज असते.

त्या दिवशी माझी सायकल प्रार्थनास्थळाच्या बाहेर उभी होती.

परतताना ती माझ्यासोबत होती.

पण माझे काही प्रश्न मात्र अजूनही त्या कुंपणाबाहेरच राहिले होते.