निजामाशी आपला राजकीय संघर्ष आहे; त्याच्या सैनिकांशी व्यक्तिगत वैर नाही.

निजामाला मराठ्यांशी थेट लढाईतून मार्ग काढणे कठीण होत चालले होते. त्यामुळे 

पुढचा टप्पा रणांगणावर नव्हे, तर वाटाघाटींच्या मार्गाने उलगडणार होता. निजामाचा खलिता या परिस्थितीत निजामाने बाजीरावांकडे खलिता पाठवण्याचा निर्णय घेतला. 

निजामाने मनसारामला पत्राचा मायना सांगितला. पत्राची सुरुवात निजाम-उल-मुल्क यांच्या औपचारिक संबोधनाने झाली. त्यात छावणीतील अडचणींचा उल्लेख करून दोन दिवसांनी ईद असल्याचे आणि लष्करामध्ये धान्याचा तुटवडा निर्माण झाल्याचे सांगण्यात आले. ईदसाठी आवश्यक धान्य व इतर सामग्रीची व्यवस्था करून ती पाठवावी, अशी विनंती करण्यात आली. त्याचा खर्च अथवा किंमत अगोदर देण्याची तयारीही व्यक्त करण्यात आली. 

खलित्याचा आशय स्पष्ट होता—निजामाच्या छावणीला तातडीने रसदीची आवश्यकता होती. निजामाचा खलिता घेऊन आलेला मुन्शी मनसाराम बाजीरावांच्या छावणीत पोहोचला. बाजीरावांनी प्रथम परिस्थिती आपल्या नियंत्रणात ठेवली आणि त्यानंतरच पुढील राजकीय पाऊल उचलले. याच टप्प्यावर पालखेडच्या मोहिमेचे स्वरूप निर्णायकपणे बदलताना दिसते. आतापर्यंतचा संघर्ष रणांगणावर चालला होता. 

आता त्याचा पुढचा टप्पा राजनैतिक दबाव आणि तहाच्या वाटाघाटींचा होता. मनसारामचा दूत म्हणून झालेला प्रवेश हा या बदलाचा महत्त्वाचा टप्पा ठरला. एका बाजूला निजामाची छावणी तहाच्या शक्यतेची वाट पाहत होती; दुसऱ्या बाजूला बाजीराव आपल्या अटी प्रभावी करण्यासाठी निर्माण झालेल्या परिस्थितीचा उपयोग करीत होते. 

विरोध आणि वैर 

निजामाला मदत करण्यासाठी धान्य आणि पाणी पाठवण्याचा प्रश्न बाजीरावांच्या छावणीत चर्चेला आला. उदाजी पवारांनी अडचणीत आलेल्या शत्रूला मदत करणे युद्धनीतीला धरून नाही, असा मुद्दा मांडला. त्यावर बाजीरावांनी विरोध आणि वैर यांतील फरक स्पष्ट केला. निजामाशी आपले शत्रुत्व असले तरी ते व्यक्तिगत वैर नाही, असे त्यांनी सांगितले. आपला विरोध निजामाच्या व्यक्तीशी नसून त्याच्या धोरणाशी आहे; आपल्या राजकीय हक्कांवर गदा आणणाऱ्या त्याच्या भूमिकेशी आहे. विरोध तत्त्वासाठी आणि धोरणासाठी करावा लागतो. राजकीय हितसंबंध परस्परविरोधी झाले की मतभेद निर्माण होतात. ते प्रथम चर्चेने आणि वाटाघाटींनी सोडवण्याचा प्रयत्न करावा; त्यातून मार्ग निघाला नाही तर युद्धाचा मार्ग स्वीकारावा लागतो, अशी बाजीरावांची भूमिका होती. आपला आग्रह पूर्वापार मान्य असलेले राजकीय हक्क कायम राहावेत आणि त्यांचे संरक्षण व्हावे, हा आहे. निजामाची भूमिका मात्र हे हक्क मान्य करण्यास नकार देणारी आहे. त्यामुळे संघर्ष निर्माण झाला आहे. म्हणून हे युद्ध एखाद्या व्यक्तीचा द्वेष करून सुरू झालेले नसून दोन राजकीय भूमिकांचा संघर्ष आहे, असे बाजीरावांनी स्पष्ट केले. 

युद्धभूमीवरील सैनिक हा आपल्या राजाच्या किंवा स्वामीच्या आदेशाने लढत असतो. त्यामुळे शस्त्र उचलताना शत्रूच्या व्यक्तिमत्त्वाचा द्वेष न करता त्याच्या सैनिकी भूमिकेला प्रत्युत्तर देणे आवश्यक आहे. जो निःशस्त्र, हतबल किंवा असहाय्य आहे, त्याच्यावर शस्त्र चालवणे हे शौर्याचे लक्षण नाही. कुठे थांबायचे याचे भान असणे हेही शौर्याचाच भाग आहे. निजामाच्या पत्राकडे पाहत बाजीरावांनी आपली भूमिका अधिक स्पष्ट केली—संघर्ष संपलेला नाही; राजकीय प्रश्नही सुटलेले नाहीत. मात्र बोलणी करण्याची वेळ आली असेल तर बोलणी केली पाहिजेत. 

युद्ध जिंकण्यासाठी तलवार लागते; पण युद्धाचा शेवट घडवण्यासाठी विवेक लागतो. निजामाशी आपला राजकीय संघर्ष आहे; त्याच्या सैनिकांशी व्यक्तिगत वैर नाही. या भूमिकेमुळे निजामाच्या छावणीला आवश्यक असलेल्या मदतीचा प्रश्न केवळ दयेचा नव्हता; तो युद्धाच्या पुढील राजकीय टप्प्याशी जोडलेला होता. निजामाच्या छावणीत वाढता असंतोष निजामाने खलिता पाठवला होता; परंतु त्यानंतर तातडीने काही घडताना दिसत नव्हते. सैन्याला धान्याची कमतरता भासत होती. पाण्याची अडचण होती. आदल्या दिवसाच्या संघर्षामुळे सैन्याचे मनोधैर्यही खचले होते. अशा परिस्थितीत छावणीत असंतोष वाढू लागला. धान्य कुठे आहे, पाण्याची व्यवस्था कधी होणार आणि आता पुढे काय करायचे, याबाबत सैनिकांमध्ये कुजबुज सुरू झाली. हळूहळू हा असंतोष उघडपणे व्यक्त होऊ लागला. निजामाभोवती सैनिक जमा होऊ लागले आणि आवाज चढू लागले. परिस्थिती तणावपूर्ण होत गेली. काही सैनिकांनी शस्त्रेही सज्ज केली. निजामासाठी ही परिस्थिती रणांगणापेक्षा कमी धोकादायक नव्हती. बाहेर बाजीरावांचा घेरा होता; आणि आत स्वतःच्या सैन्यात असंतोष वाढत होता.