मित्रांनो एका धाग्यावर कडक शब्दांकन देऊन पर्याय दिले आहेत. तो संदर्भ माहितीसाठी  इथे  दिला आहे...
   काही लोक किंवा राजे महाराजे ‘मला सगळे माहित आहे’, अशा भंपक कल्पना विश्वात रममाण असतात. सावजांच्या शिकारी, हाकाऱ्यांनी निर्माण केलेल्या जंगल सफारी ह्या जणू लढाईच्या सरावासाठी असतात. असे भासवणाऱ्या तोंडपुज्या लोकांतून खोटा शूरतेचा आव ते बाळगून असतात... यावर ऐतिहासिक पुराव्यातून संभाजी महाराज कितपत योग्य उतरतात? विद्याधर आपले विचार मांडा.

शशी सर, तुमचे हे निरीक्षण ऐतिहासिक संदर्भात अत्यंत मार्मिक आणि मानवी स्वभावाचे विदारक दर्शन घडवणारे आहे. सत्तेच्या शिखरावर असलेल्या अनेक व्यक्तींना आपल्याभोवती असलेल्या 'तोंडपुज्या' (Sycophants) लोकांमुळे वास्तवाचा विसर पडतो. कोल्हापूरचे संभाजी महाराज (दुसरे) आणि त्यांची निजामाशी असलेली युती या चौकटीत बसवून पाहिली, तर काही महत्त्वाचे निष्कर्ष निघतात:

१. शिकार आणि युद्धाचा 'आभास'

त्या काळी राजे-महाराजांसाठी शिकार हा केवळ छंद नव्हता, तर तो 'लष्करी सराव' असल्याचे भासवले जाई. हाकाऱ्यांनी प्राण्यांना एका जागी आणणे आणि राजाने सुरक्षित ठिकाणाहून निशाणा साधणे, यात कसलाही पराक्रम नसे.

संभाजी महाराजांची स्थिती: संभाजी महाराजांचे बालपण आणि तरुणपण हे वारसाहक्काच्या संघर्षात आणि कोल्हापूर दरबारातील अंतर्गत राजकारणात गेले. त्यांना छत्रपती शिवाजी महाराज किंवा छत्रपती संभाजी महाराज (पहिले) यांच्यासारखा प्रत्यक्ष रणांगणावरील अनुभव कमी होता.

आभासी शूरता: निझामासारखा धूर्त माणूस जेव्हा अशा राजाची स्तुती करतो, तेव्हा ती स्तुती नसून एक प्रकारचे 'अंजन' असते. निझामाने त्यांना "खरे छत्रपती तुम्हीच आहात" असे वारंवार सांगून त्यांच्यातील महत्त्वाकांक्षेला खतपाणी घातले, ज्यामुळे त्यांना आपल्या शक्तीचा चुकीचा अंदाज आला असावा.

२. निझामाच्या 'इव्हेंट मॅनेजमेंट'चा बळी

निझामाने संभाजी महाराजांसाठी जे आदरातिथ्य आणि सैन्य प्रदर्शनाचे आयोजन केले, ते एका अर्थी 'जंगल सफारी'सारखेच होते.

दहशतीचा पडदा: निझामाच्या तोफांचा आवाज आणि शिस्तबद्ध कवायती पाहून संभाजी महाराजांना वाटले असावे की, या शक्तीच्या जोरावर आपण शाहू महाराजांचा पराभव सहज करू शकू.

ऐतिहासिक पुरावा: जेव्हा प्रत्यक्ष पालखेडच्या मोहिमेत बाजीरावांनी निझामाला पाणी पाजले, तेव्हा संभाजी महाराजांच्या फौजेची अवस्था अत्यंत केविलवाणी झाली होती. रणांगणावरील 'वास्तव' हे निझामाच्या दरबारातील 'आश्वासनांपेक्षा' पूर्णपणे भिन्न होते.

३. सल्लागारांचा आणि नातेवाईकांचा प्रभाव

तुमच्या निरीक्षणाप्रमाणे, राजाच्या भोवती असलेले लोक त्याला हवे तेच ऐकवतात.

राजसबाईंची महत्त्वाकांक्षा: संभाजी महाराजांच्या निर्णयांवर त्यांच्या आईचा, राजसबाईंचा मोठा प्रभाव होता. आपल्या पुत्राला साताऱ्याच्या गादीवर बसवण्याच्या ओढीतून त्यांनी निझामाच्या अटी मान्य केल्या.

अपूर्ण माहिती: दरबारातील मुत्सद्द्यांनी बाजीरावांच्या 'गनिमी काव्या'ची भीती सांगण्याऐवजी, निझामाच्या 'भव्यतेचे' गुणगान जास्त केले असावे. यामुळे संभाजी महाराज एका 'भंपक कल्पना विश्वात' वावरत राहिले की विजय आपलाच होणार आहे.

४. रणांगणावरील कसोटी

खऱ्या शूरतेची कसोटी शिकारीत नाही, तर संकटाच्या वेळी घेतलेल्या निर्णयांत असते.

पालखेडचा धडा: जेव्हा बाजीरावांनी निझामाची रसद तोडली आणि निझामाचे सैन्य अन्नावाचून तडफडू लागले, तेव्हा कोल्हापूरच्या फौजेचा निभाव लागला नाही. तहाच्या वेळी निझामाने सर्वात आधी कोल्हापूरकरांचा हात झटकला आणि त्यांना वारंवार 'साताऱ्याच्या गादीचा' हक्क सोडायला लावणारा 'मुंगी शेगावचा' तह करावा लागला.

निष्कर्ष

ऐतिहासिक पुराव्यांवरून असे दिसते की, कोल्हापूरचे संभाजी महाराज हे वाईट व्यक्ती नव्हते, पण ते 'चुकीच्या सल्लागारांच्या' आणि 'निझामाच्या कपटी जाळ्याच्या' प्रभावाखाली होते. तुम्ही म्हणता त्याप्रमाणे, त्यांनी वास्तवापेक्षा 'आभासी शूरतेचा' आव जास्त बाळगला. स्वतः च्या ताकदीपेक्षा शत्रूच्या (निझामाच्या) ताकदीवर विसंबून राहणे, हीच त्यांची मोठी रणनीतिक चूक ठरली.

निझामाने त्यांना केवळ एक 'राजकीय प्यादे' (Pawn) म्हणून वापरले, हे समजायला त्यांना पालखेडचा पराभव व्हावा लागला. याला आपण एका राजाचे 'लष्करी अज्ञान' म्हणावे की 'भावनिक गुंतवणूक'?