निजाम आणि बाजीराव यांच्यातील तलवार उपसल्याचे कथानक कादंबरीत शोभणारे आहे. निजामाच्या बेगमांना पराक्रमी देखण्या बाजीरावांना कौतुकाने पहायला चिलमन मधून शक्य झाले. त्याला ऐतिहासिक पुरावा आहे का? … 

निजाम आणि बाजीराव यांच्यात तहाच्या चर्चेदरम्यान तलवार उपसली गेली, असे कथानक मराठी लोकपरंपरेत अत्यंत लोकप्रिय आहे. या कथेनुसार निजामाने कपटाने बाजीरावांना ठार मारण्याचा प्रयत्न केला; मात्र बाजीरावांच्या प्रसंगावधानामुळे तो प्रयत्न निष्फळ ठरला. पुढे पडद्याआडून निजामाच्या बेगमांनी "हा देखणा, तेजस्वी आणि पराक्रमी मराठा सेनापती कोण?" अशी उत्सुकता व्यक्त केल्याचेही वर्णन आढळते. 

हे कथानक अत्यंत रंगतदार असून बाजीरावांच्या धैर्याची आणि निजामाच्या कुटिलतेची प्रभावी प्रतिमा उभी करते. त्यामुळे ते लोकमानसात दीर्घकाळ टिकून राहिले, यात आश्चर्य नाही. मात्र इतिहासकार म्हणून प्रश्न असा पडतो की या घटनेस ठोस ऐतिहासिक पुरावा उपलब्ध आहे का? या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी उपलब्ध समकालीन साधनांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. 

समकालीन दस्तऐवज काय सांगतात? बाजीराव पेशव्यांच्या कारकिर्दीचा अभ्यास करताना पेशवे दप्तर हा सर्वात महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत मानला जातो. तह, लष्करी मोहिमा, राजकीय घडामोडी आणि पत्रव्यवहार यांची विपुल माहिती या दप्तरांत उपलब्ध आहे. मात्र उपलब्ध दप्तरांमध्ये बेगमांची बाजीरावांना प्रत्यक्ष पहायची इच्छा पुरवली गेली किंवा निजाम आणि बाजीराव यांच्यात प्रत्यक्ष तलवार उपसल्याचा स्पष्ट उल्लेख आढळत नाही. याचप्रमाणे मराठा इतिहासाची साधने, निजामशाही इतिहासाची साधने तसेच इतर उपलब्ध समकालीन फारसी आणि मराठी साधनांमध्येही या घटनेची स्पष्ट नोंद सापडत नाही.

 इतिहासलेखनात "पुरावा उपलब्ध नाही" आणि "घटना घडली नाही" या दोन गोष्टी समान नसतात. तथापि, समकालीन पुरावा नसल्यामुळे या कथेकडे सावध दृष्टीने पाहणे आवश्यक ठरते. लोकपरंपरेतील कथानक लेखी पुरावा अल्प असला तरी महाराष्ट्रातील मौखिक परंपरेत ही घटना अत्यंत प्रसिद्ध आहे. पोवाडे, लोककथा, कथाकथन आणि पिढ्यान् पिढ्या सांगितल्या गेलेल्या आठवणींमध्ये या प्रसंगाचे विविध स्वरूप आढळते. अनेक कथांमध्ये निजामाची कुटिलता आणि बाजीरावांचे धैर्य, सौंदर्य, रुबाब यांचे नाट्यमय चित्रण केलेले दिसते. मात्र मौखिक परंपरा काळानुसार बदलत जाते. एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे जाताना कथांमध्ये रंगत वाढते, तपशील बदलतात आणि कधी कधी नवीन प्रसंगही जोडले जातात. त्यामुळे अशा परंपरा इतिहास समजून घेण्यासाठी महत्त्वाच्या असल्या, तरी त्यांना स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा मानणे योग्य ठरत नाही. इतिहासकारांचे मत अनेक आधुनिक इतिहास संशोधकांनी या कथानकाचा विचार केला आहे. त्यांच्या मते उपलब्ध समकालीन पुरावे या घटनेची पुष्टी करत नाहीत. म्हणूनच तलवार उपसल्याचा प्रसंग हा प्रमाणित इतिहास म्हणून स्वीकारणे कठीण आहे. काही इतिहासकारांच्या मते,

 बाजीरावांच्या अद्वितीय शौर्याभोवती निर्माण झालेल्या लोकआदरातून या कथेला अधिक नाट्यमय स्वरूप प्राप्त झाले असावे. अशा प्रकारच्या दंतकथा जगातील अनेक महान सेनानींभोवती निर्माण झालेल्या दिसतात. त्यामुळे या कथेकडे ऐतिहासिक सत्य आणि लोकपरंपरा यांच्या सीमारेषेवर उभ्या असलेल्या आख्यायिकेप्रमाणे पाहणे अधिक सयुक्तिक ठरेल. 

लेखकाचे मत उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारे तलवार उपसल्याची घटना निश्चितपणे घडली असे ठामपणे सांगता येत नाही. म्हणून इतिहासकाराने उपलब्ध पुराव्यांचा आदर राखत लोकपरंपरेचाही सन्मान करावा. दोन्हींची गल्लत न करता त्यांच्यातील भेद स्पष्ट ठेवणे हेच इतिहासलेखनाचे कर्तव्य आहे. 

परंतु या कथेला पूर्णपणे नाकारण्याचेही कारण दिसत नाही. तहाच्या वाटाघाटी तणावपूर्ण वातावरणात झाल्या असतील, परस्परांमध्ये संशय असणे स्वाभाविक होते आणि दोन्ही बाजूंचे सैन्य सज्ज अवस्थेत होते. अशा परिस्थितीत एखादा किरकोळ प्रसंग पुढे लोकस्मृतीत नाट्यमय स्वरूप धारण करू शकतो.