नेपाळमधील महापूर निसर्गनिर्मित?

चांगला चर्चा विषय आहे. शेवटचा उतारा सोडून देऊ. चीन कायमच आपल्या थोड्या थोड्या जागा बळकावतोय, सध्या सीमेशेजारी तीन नवे जिल्हे चीनने निर्माण केले अशी एप्रीलमधे बातमी होती. चीननं शिनजिगांगमध्ये पाकव्याप्त काश्मीर आणि अफगाणिस्तानच्या सीमेजवळ एक नवा जिल्हा (काऊंटी) तयार केला आहे. सेनलोंग नावाचा हा नवा जिल्हा काराकोरम पर्वताच्या जवळ वसलेला आहे. या जिल्ह्याच्या निर्मितीच्या हेतूंबद्दल प्रश्न उपस्थित होऊ लागले आहेत. या जिल्ह्यामुळे भारताला असलेला धोका वाढला आहे, अशी चर्चा होती. 

चीनने नेपाळवर केलेला पाणीप्रलय प्रयोग असेल असे वाटत नाही, पण आयडिया चांगली वाटली. बाय द वे, नेपाळमधे हिमनदी फुटल्याने हा प्रलय आल्याचे नेपाळमंत्री यांनी काल सांगितले. गावचे गाव वाहून गेले, धरण, आणि त्यामुळे होणारं नुकसान भविष्यातले युद्धाचे नवे डावपेच असतीलही, पण काल पुराचे व्हीडीयो पाहात होतो तेव्हा लक्षात आलं की एकाकी पाणी आलं. असे पाणी अडवल्याचे दिसते आणि ते सर्व नव्या येणा-या पाण्यामुळे ते अनियंत्रित झाले. नागरी वसाहती निसर्गाच्या क्षेत्रात आक्रमण करायला लागल्या आहेत, त्यामुळे निसर्ग अधून मधुन आम्हाला नडू नका असा संदेश देतात, जीवित वित्त हानी अशावेळी मोठी होते असे दिसते. नद्या जोड प्रकल्प, धरणाचे पाणी, हे संशोधन अभ्यासाचे विषय आहेत. 

नेपाळचे मंत्री म्हणाले की, पर्यावरणाचे सामायिक संकट भविष्यात भारतावही येऊ शकते असे ते म्हणाले. हिमालयात बर्फ वितळला किंवा दुर्घटना घडली तर, थेट समुद्रपातळी वाढते त्यामुळे हिमालयातील ढासळते पर्यावरण ही एक समस्या आहे असे ते म्हणाले. भारत, चीन, नेपाळ आणि भूतान यांनी हिमालयाचं रक्षण करण्यासाठी एकत्र काम केले पाहिजे. नेपाळमधून वाहणा-या काही नद्या गंडक आणि कोसी भविष्यात भारतासाठी धोका आहे असेही ते म्हणाले ( लोकसत्ता ) एकूण पर्यावरण, नद्या, वितळणारा हिमालय, शिखरे हे भविष्यातले धोकादायक क्षेत्र आहेत यात वाद नाही. 

-दिलीप बिरुटे

मागच्या वर्षी पहलगाम हल्ल्यानंतर आपण सिंधू पाणीवाटप करार रद्द केल्यानंतर चीनही ब्रह्मपुत्रेवर धरण बांधून भारताचे पाणी रोखू शकेल का या प्रश्नावर उत्तर देताना आसामचे मुख्यमंत्री हिमंत बिस्व सर्मा पण हेच म्हणाले होते. ब्रह्मपुत्रेने भारतात प्रवेश केल्यानंतर त्या पाण्यात पडणारा पाऊस तसेच उपनद्या यामुळे मिळणारे पाणी ध्यानात घेतले तर ६५-७०% पाणी भारतातच असते. त्यामुळे चीनने धरण बांधले तरी ते आपले पाणी रोखू शकणार नाहीत. उलट त्यांनी धरण बांधून पाणी रोखले तर चांगलेच आहे- दरवर्षी आसामात पुरामुळे जे नुकसान होते त्यात ३०-३५% पाणी कमी आले तर तेवढेच नुकसान कमी होईल असेही ते म्हणाले. हे मी कोणत्यातरी न्यूज चॅनेलवर बघितले होते त्यामुळे लगेच देण्यासाठी माझ्याकडे लिंक नाही. पण ते मी ऐकले होते हे नक्की. 

समजा चीनने धरण बांधले आणि आपल्याला नको तेव्हा धरणाचे दरवाजे उघडून भारतात पूर आणायचा प्रयत्न केला तर काय होईल? हिमंत बिस्व सर्मांचे म्हणणे तथ्याला धरून असेल आणिा ते धरण ब्रह्मपुत्रेवरच असेल तर फार परिणाम होणार नाही कारण आता येतो त्यापेक्षा मोठा पूर चीन आणू शकणार नाही. मात्र चीनने खोडसाळपणा करायला जर आणखी कोणत्या नद्यांमधील पाणी कालवे काढून ब्रह्मपुत्रेत आणून सोडले आणि ब्रह्मपुत्रेची पाण्याची पातळी वाढवली तर काही सांगता येत नाही. हा माझा तर्क आहे. त्या भागात अशा इतर नद्या कोणत्या, कालवे काढून ब्रह्मपुत्रेत पाणी आणून सोडणे शक्य आहे का- असल्यास किती वगैरे गोष्टी मला माहीत नाहीत.