पाकिस्तानचे विघटन कसे आणि कधी होईल हे सांगणे अवघड आहे. तरीही खालील चर्वण चर्चेस घेत आहे. पाकिस्तानची स्थापना झाली. तेव्हापासून देशाला आर्थिक अस्थिरता, राजकीय अस्थिरता, सांप्रदायिक हिंसाचार आणि दहशतवाद यांसह अनेक आव्हानांचा सामना करावा लागला आहे. या आव्हानांना न जुमानता पाकिस्तान एक देश म्हणून एकत्र राहण्यात यशस्वी झाला आहे हे मान्य केले पाहिजे. पाकिस्तानला देश म्हणून एकत्र राहण्यास मदत करणारे अनेक घटक आहेत. एक घटक म्हणजे पाकिस्तानी लोकांमध्ये राष्ट्रीय अस्मितेची तीव्र भावना. पाकिस्तानी लोक त्यांच्या धर्म संस्कृती काही प्रमाणात एक आहेत. धर्म आणि राष्ट्रीय अस्मितेच्या या भावनेने देशासमोरील अनेक आव्हानांवर मात करण्यास मदत केली आहे. पाकिस्तानला एकत्र राहण्यास मदत करणारा आणखी एक घटक म्हणजे मजबूत लष्कर. पाकिस्तानी लष्कराने देशात स्थिरता राखण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. दहशतवाद आणि सांप्रदायिक हिंसाचाराशी लढण्यातही लष्कराचा सहभाग आहे. पाकिस्तानी लष्कर ऐतिहासिकदृष्ट्या एकसंध शक्ती आहेत आणि देशाच्या कारभारात त्यांचे मजबूत अस्तित्व आहे. शेवटी आंतरराष्ट्रीय समुदायानेही पाकिस्तानला एकत्र राहण्यासाठी मदत करण्याची भूमिका बजावली आहे. अमेरिका आणि इतर देशांनी पाकिस्तानला आर्थिक आणि लष्करी मदत केली आहे. या मदतीमुळे पाकिस्तानला समोरच्या आव्हानांना तोंड देण्यासाठी आणि एक देश म्हणून एकत्र राहण्यास मदत झाली आहे. यासाठी लागणार पैसा पाकिस्तानी लष्कर अंमली पदार्थांच्या व्यापारातून मिळवते. आणि त्यासाठी धर्म आडवा येत नाही. पाकिस्तानी लष्करी अधिकाऱ्यांना अंमली पदार्थांच्या तस्करीप्रकरणी अटक झाल्याच्या अनेक घटना समोर आल्या आहेत. २०११ मध्ये, उदाहरणार्थ, एका पाकिस्तानी जनरलला अफगाणिस्तानमधून हेरॉईनच्या तस्करीमध्ये सहभागाबद्दल अटक करण्यात आली होती. २०१३ मध्ये, दक्षिण अमेरिकेतून कोकेनच्या तस्करीमध्ये सहभागी असल्याबद्दल पाकिस्तानी हवाई दलाच्या अधिकाऱ्याला अटक करण्यात आली होती. (दुवे शोधा सापडतील.) कोणत्याही देशात स्थिरता आणि एकता राखणे ही एक सतत चालणारी प्रक्रिया आहे. प्रादेशिक असमानता, वांशिक तणाव, राजकीय अस्थिरता आणि आर्थिक प्रश्न यासारख्या आव्हानांना पाकिस्तान सतत तोंड देत आहे. प्रभावी प्रशासन, सर्वसमावेशक धोरणे आणि संवादाद्वारे या समस्यांचे निराकरण करणे देशाला एकत्र राहण्यासाठी आवश्यक आहे आणि येथेच पाकिस्तानचे शत्रू काहीतरी करत आहेत असे मानायला जागा आहे... पण पुरावे नाहीत! विघटनाच्या धोक्यापासून पाकिस्तान सुरक्षित नाही हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे. देशासमोर अनेक आव्हाने आहेत आणि या आव्हानांमुळे देशाचे तुकडे होण्याची शक्यता आहे. मात्र, वर नमूद केलेल्या घटकांमुळे पाकिस्तानला आतापर्यंत एकत्र राहण्यास मदत झाली आहे आणि भविष्यातही हे घटक देशाला एकत्र राहण्यास मदत करत राहण्याची शक्यता आहे. तरीही,

1. पाकिस्तानचे विघटन करण्याचे अनेक मार्ग आहेत. एक शक्यता अशी आहे की देश त्याच्या चार प्रांतांमध्ये विभागला जाऊ शकतो: बलुचिस्तान, खैबर पख्तूनख्वा, पंजाब आणि सिंध.
2. आणखी एक शक्यता अशी आहे की देशाचे दोन तुकडे होऊ शकतात, बलुचिस्तान, खैबर पख्तुनख्वा आणि पंजाब मिळून एक देश बनतो आणि सिंध दुसरा बनतो.
3. हे देखील शक्य आहे की पाकिस्तानचे आणखी लहान तुकडे होऊ शकतात, प्रत्येक प्रांत किंवा प्रदेश स्वतःचा स्वतंत्र देश बनू शकतो.

पाकिस्तानचे विघटन करण्याच्या मार्गावर देशातील आर्थिक आणि राजकीय अस्थिरतेची तीव्रता, सांप्रदायिक हिंसाचाराची पातळी आणि दहशतवादी गटांच्या कारवाया यासह अनेक घटकांवर अवलंबून असेल. पाकिस्तानची परिस्थिती अशीच बिघडत राहिल्यास तुलनेने कमी कालावधीत देशाचे विघटन होण्याची शक्यता आहे. मात्र, देशासमोरील आव्हानांचा सामना करून त्याचे विघटन होण्यापासून रोखण्यात सरकार सक्षम होईल, अशीही शक्यता आहे. पाकिस्तानच्या विघटनास कारणीभूत ठरणारे काही घटक: आर्थिक अस्थिरता: पाकिस्तानची अर्थव्यवस्था संकटात आहे. देशाला उच्च महागाई, चलनाचे अवमूल्यन आणि वाढता कर्जाचा बोजा यांचा सामना करावा लागत आहे. या आर्थिक अस्थिरतेमुळे सामाजिक अशांतता आणि राजकीय अस्थिरता निर्माण होऊ शकते, ज्यामुळे सरकारला देशावर नियंत्रण राखणे अधिक कठीण होऊ शकते. राजकीय अस्थिरता: पाकिस्तानमध्ये राजकीय अस्थिरतेचा इतिहास आहे. देशावर अनेक लष्करी हुकूमशहांनी राज्य केले आहे आणि अनेक सत्तापालटांचा अनुभव घेतला आहे. या राजकीय अस्थिरतेमुळे सरकारला मजबूत आणि स्थिर राज्य निर्माण करणे कठीण होऊ शकते. सांप्रदायिक हिंसाचार: पाकिस्तान हा सांप्रदायिक धर्तीवर विभागलेला देश आहे. देशात मोठ्या प्रमाणात शिया अल्पसंख्याक आहेत, ज्यांना अनेकदा सुन्नी अतिरेक्यांनी लक्ष्य केले आहे. या सांप्रदायिक हिंसाचारामुळे गृहयुद्ध होऊ शकते, ज्यामुळे सरकारला देशावर नियंत्रण राखणे अशक्य होऊ शकते. दहशतवाद: पाकिस्तान हे दहशतवादाचे प्रमुख केंद्र आहे. हा देश तालिबान आणि अल-कायदासह अनेक दहशतवादी गटांचे मूळ घर आहे. हे दहशतवादी गट देशाला अस्थिर करू शकतात आणि सरकारला नियंत्रण राखणे अधिक कठीण करू शकतात. परकीय हस्तक्षेप: जर परकीय शक्तींनी पाकिस्तानमध्ये हस्तक्षेप केला तर तो देश अस्थिर करू शकतो आणि देशाचे विघटन होण्याची शक्यता अधिक आहे. उदाहरणार्थ, जर भारताने पाकिस्तानच्या काश्मीर प्रदेशात हस्तक्षेप केला तर तो एक व्यापक संघर्षाला कारणीभूत ठरू शकतो ज्यामुळे शेवटी पाकिस्तानचे विघटन होऊ शकते. यापैकी कोणतेही कारण मोठे झाले तर पाकिस्तानचे विघटन होऊ शकते. मात्र, या आव्हानांना तोंड देण्यासाठी लष्कर सक्षम असेल तर देशाचे विघटन होण्यापासून रोखू शकेल पण इम्रानखानने नेमका तेर्थेच घाव घातला आहे!