......जसे की या धाग्यामधे काही विशेष हाती गावेल असे वाटत नाही. कारण मिपा वर कोणी आजीमाजी कैदी आहे असे ऐकिवात नाही (असल्यास क्षमस्व). तसेच कोणालाही प्रत्यक्ष जीवनात खरिखुरी अशी समुपदेशनाची संधि मिळेल असेही वाटत नाही.....

हे मला सुचलेले काही उपाय. अर्थात हे अतिशयच ढोबळ असतील. माझं मानसशास्त्राचं तुरळक वाचन असलं तरी अभ्यास नाही.

तर मानसपूजेची ओळख करूनही देता येईल.

कारण त्याला योग्य मार्गावर आणण्याला महत्व आहे. तिथे देव आहे-नाही या मतांचा झेंडा नाचवायची गरज नाही.

पण देवा-धर्माच्या हवाल्यावर न राहता प्रयोगशील राहणारे, प्रसंगी आपले निष्कर्ष देवा-धर्माचा विरोध पत्करुन मांडणाऱ्यांमुळे विज्ञान-तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाला.

अहंभाव दूर ठेवण्यासाठी आपल्या श्रमाचं श्रेय देवाला देणाऱ्या वैज्ञानिकांची नावं बकोटीला लावून 'जितं मया' च्या आरोळ्या ठोकतात.

खरंतर हे आस्तिक नव्हेतच. त्यांचा ईश्वरावर खरोखरचा विश्वास असता तर नास्तिकांचा प्रश्न त्याच्यावर सोपवून ते निर्धास्त झाले असते.

तुरुंगातले कैदी हे कोणत्या ना कोणत्या भावनेच्या वावटळीत सापडलेले असणार. अन्याय, पश्चात्ताप, सूडभावना या सारख्या अनेक भावनांच्या भरात त्यांच्या वागण्यात विचित्रपणा आलेला असणार. त्या आवर्तातून बाहेर पडण्यासाठी स्वतच्या श्वासावर लक्ष केंद्रित करणे, काम करताना वापरल्या जाणाऱ्या स्नायूंवर लक्ष केंद्रित करणे, त्यानंतर भावना आणि शरीर यांच्यामधील परस्परसंबध(राग आला की सुक्ष्म थरथर सुटणे/डोळ्यात पाणी उभे राहणे इत्यादी) ओळखायला शिकवून त्याद्वारे भावना नियंत्रण साधणे, अश्या गोष्टी शिकवता येतील. जे होऊन गेलय त्यावर गरजेनुसार एकदा/अनेकदा बोलून अपराध वा द्वेष या भावनांना सामोरं जात त्यांचा सल कमी करणे. REBT. Cognitive या सारख्या थेरपीज वापरुन त्याद्वारे किंवा त्यानंतर (तुरुंगातील नियमांच्या कक्षेत बसवून) चित्रकला, गाणं, निसर्ग अश्या इतर आवडींद्वारे मन उल्हसित करणे त्याद्वारे सकारात्मक विचार करायची सवय लावून घेण्यासाठी काही सराव. हे मला सुचलेले काही उपाय. अर्थात हे अतिशयच ढोबळ असतील. माझं मानसशास्त्राचं तुरळक वाचन असलं तरी अभ्यास नाही. महत्वाचं म्हणजे, एखादा कैदी श्रद्धाळू, भाविक असेल, देव देव करणं हाच त्याचा छंद असेल तर त्याला समुपदेशन करताना देव-धर्म हे शब्द, त्या अनुषंगाने येणाऱ्या कल्पना (निवाड्याचा दिवस वा कर्मफल इ.) वापरणं वर्ज्य नसेल. एवढंच काय, तर पूजेचं अवडंबर माजवण्याने चिडचिड किंवा नियमांच्या बंधनाने जखडले गेल्याने हताशता त्याला अनुभवायला येतेय असं वाटलं तर मानसपूजेची ओळख करूनही देता येईल. कारण त्याला योग्य मार्गावर आणण्याला महत्व आहे. तिथे देव आहे-नाही या मतांचा झेंडा नाचवायची गरज नाही. कसं आहे ना माहितगार साहेब, हाच आस्तिक आणि नास्तिकांमधला फरक आहे. कला, संस्कार यामध्ये धर्माने जी भुमिका बजावली आहे ती नास्तिक नाकारत नाहीत. पण देवा-धर्माच्या हवाल्यावर न राहता प्रयोगशील राहणारे, प्रसंगी आपले निष्कर्ष देवा-धर्माचा विरोध पत्करुन मांडणाऱ्यांमुळे विज्ञान-तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाला. त्या विज्ञान-तंत्रज्ञानाची फळं चाखत काही आस्तिक त्याला धार्मिक वळण देतात. अहंभाव दूर ठेवण्यासाठी आपल्या श्रमाचं श्रेय देवाला देणाऱ्या वैज्ञानिकांची नावं बकोटीला लावून 'जितं मया' च्या आरोळ्या ठोकतात. मूल आईचं बोट धरुन चालायला शिकतं. हे बोट कधीही सोडायचं नाहीच असं ठरवलं तर दोघांचीही फरफट होईल. तेच नेमकं व्हायला लागलय, देव-धर्म आणि माणूस या संबंधात. आस्तिक भूमिका घेणाऱ्यांची मोठी रेंज आहे. त्यात देवभोळे, रुढीप्रिय, उत्सवमग्न, देव कर्ता मानणारे, देव फक्त साक्षी मानणारे आणि इतर बरेच येतात. तसंच नास्तिकांचंही आहे हे लक्षात न घेता, त्यांची ठराविक धर्मविरोधी, उद्धट अशी संभावना करण्यातून, कुचेष्टा करण्यातून कोणता सद्गुण जोपासला जातो ते त्यांचा देवच जाणे. बिरुटेसरांनी फक्त माहिती देणारा धागा काढला, त्यावर नास्तिक बाजू मांडणारे चार-दोन प्रतिसाद आणि बाकी सर्व स्वतला आस्तिक म्हणवणाऱ्याची तलवारबाजी. खरंतर हे आस्तिक नव्हेतच. त्यांचा ईश्वरावर खरोखरचा विश्वास असता तर नास्तिकांचा प्रश्न त्याच्यावर सोपवून ते निर्धास्त झाले असते. पण त्यांना निवाडा करण्याची जी उताविळ असते ना की बस्स. तेव्हा वालावलकर सर, काही चिंता करु नका. तुम्ही व्यक्त केलेल्या आशावादानुसार नास्तिकांची संख्या वाढली आहेच. फक्त त्यांनी घेतलेलं आस्तिकत्वाचं पांघरुण दूर होण्याची गरज आहे. तसं वातावरण मिळालं की ते स्वत:हून हे पांघरुण दूर करतील.

श्वासावर लक्ष केंद्रित करणे,